{
  "id": "upanishads/brihadaranyaka.1.5.12",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/upanishads/brihadaranyaka.1.5.12/",
  "work": {
    "key": "upanishads",
    "title": "Upaniṣads"
  },
  "ref": "brihadaranyaka.1.5.12",
  "speaker": "Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad",
  "sanskrit": {
    "text": "अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।\nज्योतीरूपमसावादित्यः ।\nतद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।\nतौ मिथुनं समैताम् ।\nततः प्राणोऽजायत ।\nस इन्द्रः ।\nस एषोऽसपत्नः ।\nद्वितीयो वै सपत्नः ।\nनास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "athaitasya manaso dyauḥ śarīram |\njyotīrūpamasāvādityaḥ |\ntadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityaḥ |\ntau mithunaṃ samaitām |\ntataḥ prāṇo'jāyata |\nsa indraḥ |\nsa eṣo'sapatnaḥ |\ndvitīyo vai sapatnaḥ |\nnāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda || 1.5.12 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "then",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etasya",
      "meaning": "of this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manasaḥ",
      "meaning": "of mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dyauḥ",
      "meaning": "sky/heaven",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śarīram",
      "meaning": "body",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "jyotīrūpam",
      "meaning": "having the form of light",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asau",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ādityaḥ",
      "meaning": "sun",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yāvat",
      "meaning": "as much as",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tāvatī",
      "meaning": "so much",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dyauḥ",
      "meaning": "sky",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tāvān",
      "meaning": "so much",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asau",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ādityaḥ",
      "meaning": "sun",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tau",
      "meaning": "these two",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mithunam",
      "meaning": "pair",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "samaitām",
      "meaning": "came together",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tataḥ",
      "meaning": "from them",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prāṇaḥ",
      "meaning": "breath",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ajāyata",
      "meaning": "was born",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "he",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "indraḥ",
      "meaning": "Indra",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "he",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eṣaḥ",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asapatnaḥ",
      "meaning": "without rival",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dvitīyaḥ",
      "meaning": "second",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sapatnaḥ",
      "meaning": "rival",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "na",
      "meaning": "not",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asya",
      "meaning": "his",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sapatnaḥ",
      "meaning": "rival",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhavati",
      "meaning": "becomes",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yaḥ",
      "meaning": "who",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "evam",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "veda",
      "meaning": "knows",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "फिर इस मन का शरीर द्युलोक है। प्रकाश रूप वाला वह आदित्य (सूर्य) है। जितना मन है, उतना ही द्युलोक है; जितना द्युलोक है, उतना ही वह आदित्य है। वे दोनों एक जोड़े के रूप में मिले। उनसे प्राण उत्पन्न हुआ। वह इन्द्र है। वह यह असपत्न है, क्योंकि दूसरा ही प्रतिद्वंद्वी होता है। जो इस प्रकार जानता है, उसका कोई प्रतिद्वंद्वी नहीं होता।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "பின், இந்த மனதின் உடல் வானம். ஒளி வடிவான அந்த ஆதித்யன் (சூரியன்). எவ்வளவு மனமோ அவ்வளவே வானம்; எவ்வளவு வானமோ அவ்வளவே அந்த ஆதித்யன். அவ்விருவரும் இணைந்தனர். அவர்களிடமிருந்து பிராணன் பிறந்தது. அவன் இந்திரன். அவன் இந்த அசபத்னன் (எதிரியற்றவன்); இரண்டாவதுதான் எதிரி. இவ்வாறு அறிபவனுக்கு எதிரி இல்லை.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "తరువాత ఈ మనస్సుకు ద్యులోకమే శరీరం. కాంతి రూపమైన ఆ ఆదిత్యుడు (సూర్యుడు). ఎంత మనస్సో అంత ద్యులోకం; ఎంత ద్యులోకమో అంత ఆ ఆదిత్యుడు. ఆ రెండు జంటగా కలిశాయి. వాటి నుండి ప్రాణం జన్మించింది. అతడు ఇంద్రుడు. అతడు ఈ అసపత్నుడు (శత్రువులేనివాడు), రెండవదే శత్రువు. ఇలా తెలిసినవానికి శత్రువు లేడు.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಆ ಬಳಿಕ ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ಶರೀರ ದ್ಯುಲೋಕ. ಬೆಳಕಿನ ರೂಪವಾದ ಆ ಆದಿತ್ಯ (ಸೂರ್ಯ). ಎಷ್ಟು ಮನಸ್ಸೋ ಅಷ್ಟೇ ದ್ಯುಲೋಕ; ಎಷ್ಟು ದ್ಯುಲೋಕವೋ ಅಷ್ಟೇ ಆ ಆದಿತ್ಯ. ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಅವರಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅವನು ಇಂದ್ರ. ಅವನು ಈ ಅಸಪತ್ನ (ಶತ್ರುರಹಿತ); ಎರಡನೆಯದೇ ಶತ್ರು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿಲ್ಲ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "പിന്നെ ഈ മനസ്സിന്റെ ശരീരം ദ്യുലോകമാണ്. പ്രകാശരൂപമായ ആ ആദിത്യൻ (സൂര്യൻ). എത്രത്തോളം മനസ്സോ അത്രത്തോളം ദ്യുലോകം; എത്രത്തോളം ദ്യുലോകമോ അത്രത്തോളം ആ ആദിത്യൻ. ആ ഇരുവരും ഒരു ജോഡിയായി ചേർന്നു. അവരിൽനിന്ന് പ്രാണൻ ജനിച്ചു. അവൻ ഇന്ദ്രൻ. അവൻ ഈ അസപത്നൻ (ശത്രുരഹിതൻ); രണ്ടാമത്തേതാണ് ശത്രു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന് ശത്രു ഇല്ല.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "তারপর এই মনের শরীর দ্যুলোক। আলোকরূপ সেই আদিত্য (সূর্য)। যতখানি মন, ততখানিই দ্যুলোক; যতখানি দ্যুলোক, ততখানিই সেই আদিত্য। তারা দুজন মিলিত হল। তাদের থেকে প্রাণ জন্মাল। সে ইন্দ্র। সে এই অসপত্ন (প্রতিদ্বন্দ্বীহীন); দ্বিতীয়ই প্রতিদ্বন্দ্বী। যে এমন জানে তার কোনো প্রতিদ্বন্দ্বী হয় না।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "नंतर या मनाचे शरीर द्युलोक आहे. प्रकाशरूप असा तो आदित्य (सूर्य) आहे. जितके मन तितकाच द्युलोक; जितका द्युलोक तितकाच तो आदित्य. ते दोघे जोडी म्हणून एकत्र आले. त्यांच्यापासून प्राण जन्मला. तो इंद्र. तो हा असपत्न (शत्रुरहित) आहे; दुसराच शत्रू असतो. असे जाणणाऱ्याला शत्रू नसतो.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "પછી આ મનનું શરીર દ્યુલોક છે. પ્રકાશરૂપ એ આદિત્ય (સૂર્ય) છે. જેટલું મન તેટલો જ દ્યુલોક; જેટલો દ્યુલોક તેટલો જ એ આદિત્ય. એ બંને જોડી તરીકે મળ્યા. તેમનાથી પ્રાણ જન્મ્યો. તે ઇન્દ્ર છે. તે આ અસપત્ન (શત્રુરહિત) છે; બીજો જ શત્રુ હોય છે. આ રીતે જાણનારને શત્રુ નથી હોતો.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਫਿਰ ਇਸ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦਿਊਲੋਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਉਹ ਆਦਿਤਯ (ਸੂਰਜ) ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਦਿਊਲੋਕ; ਜਿਤਨਾ ਦਿਊਲੋਕ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਦਿਤਯ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਅਸਪਤਨ (ਵਿਰੋਧੀ-ਰਹਿਤ) ਹੈ; ਦੂਜਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ତା'ପରେ ଏହି ମନର ଶରୀର ଦ୍ୟୁଲୋକ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ସେହି ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)। ଯେତେ ମନ, ସେତେ ହିଁ ଦ୍ୟୁଲୋକ; ଯେତେ ଦ୍ୟୁଲୋକ, ସେତେ ହିଁ ସେ ଆଦିତ୍ୟ। ସେମାନେ ଦୁଇ ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ମିଳିଲେ। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଜନ୍ମିଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର। ସେ ଏହି ଅସପତ୍ନ (ଶତ୍ରୁହୀନ); ଦ୍ୱିତୀୟ ହିଁ ଶତ୍ରୁ। ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ଲୋକର ଶତ୍ରୁ ନ ଥାଏ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "پھر اس من کا جسم دیولوک ہے۔ روشنی کی صورت وہ آدتیہ (سورج) ہے۔ جتنا من ہے اتنا ہی دیولوک ہے، اور جتنا دیولوک ہے اتنا ہی وہ آدتیہ ہے۔ وہ دونوں جوڑے کی صورت میں ملے۔ ان سے پران پیدا ہوا۔ وہ اندر ہے۔ وہ یہ بے رقیب ہے؛ دوسرا ہی رقیب ہوتا ہے۔ جو اس طرح جانتا ہے اس کا کوئی رقیب نہیں ہوتا۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "Then the body of this mind is the sky. That Āditya (the sun), who has the form of light, is its form. As far as the mind extends, so far extends the sky; as far as the sky, so far is that Āditya. These two came together as a pair, and from them breath (prāṇa) was born. He is Indra. He is this one without a rival, for the second is the rival. For one who knows thus, there is no rival.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "Luego, el cuerpo de esta mente es el cielo. Aquel Āditya (el sol), que tiene la forma de la luz, es su forma. Tanto como se extiende la mente, tanto se extiende el cielo; tanto como el cielo, tanto es aquel Āditya. Estos dos se unieron como pareja, y de ellos nació el aliento (prāṇa). Él es Indra. Él es este sin rival, pues el segundo es el rival. Para quien así conoce, no hay rival.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "Puis, le corps de cet esprit est le ciel. Cet Āditya (le soleil), qui a la forme de la lumière, en est la forme. Autant l'esprit s'étend, autant s'étend le ciel; autant le ciel, autant est cet Āditya. Ces deux se sont unis en couple, et de eux naquit le souffle vital (prāṇa). Il est Indra. Il est celui sans rival, car le second est le rival. Pour celui qui sait ainsi, il n'y a pas de rival.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Dann ist der Leib dieses Geistes der Himmel. Jener Āditya (die Sonne), der die Gestalt des Lichtes hat, ist seine Gestalt. So weit der Geist reicht, so weit reicht der Himmel; so weit der Himmel, so weit ist jener Āditya. Diese beiden vereinigten sich als Paar, und aus ihnen wurde der Atem (prāṇa) geboren. Er ist Indra. Er ist dieser Rivallose, denn der Zweite ist der Rivale. Wer so erkennt, hat keinen Rivalen.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "Depois, o corpo desta mente é o céu. Aquele Āditya (o sol), que tem a forma da luz, é a sua forma. Tanto quanto a mente se estende, tanto se estende o céu; tanto quanto o céu, tanto é aquele Āditya. Estes dois se uniram como um par, e deles nasceu o sopro vital (prāṇa). Ele é Indra. Ele é este sem rival, pois o segundo é o rival. Para quem assim conhece, não há rival.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Затем тело этого ума — небо. Тот Āditya (солнце), имеющий форму света, — его форма. Насколько простирается ум, настолько простирается небо; насколько небо, настолько этот Āditya. Эти двое соединились парой, и от них родился дыхание (prāṇa). Он — Индра. Он — тот, у кого нет соперника, ибо соперник — второй. Для того, кто так знает, соперника нет.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "其次，此意的身体是天界。那具光明之形的阿底耶（太阳）是其形。意有多大，天界就有多大；天界有多大，那阿底耶就有多大。这二者作为一对结合，由此生出气息（prāṇa）。他是因陀罗。他是这无敌者，因为第二者才是敌人。知此者无敌。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "次に、この意の身体は天界である。光の形をしたそのアーディティヤ（太陽）がその形である。意があるだけ天界があり、天界があるだけそのアーディティヤがある。この二つは対となって合わさり、そこから息（プラーナ）が生まれた。彼はインドラである。彼はこの無敵者であり、第二のものこそ敵である。このように知る者には敵がない。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "ثم إن جسد هذا العقل هو السماء. وذلك الآديتيا (الشمس)، الذي له صورة النور، هو صورته. بقدر ما يمتد العقل تمتد السماء، وبقدر السماء يكون ذلك الآديتيا. اجتمع هذان زوجين، ومنهما وُلد النفس الحيوي (براna). وهو إندرا. وهو هذا الذي لا منازع له، لأن الثاني هو المنازع. ومن عرف هكذا فلا منازع له.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Kemudian, tubuh dari pikiran ini adalah langit. Āditya (matahari) itu, yang berwujud cahaya, adalah wujudnya. Sejauh pikiran meluas, sejauh itu langit; sejauh langit, sejauh itu Āditya itu. Keduanya bersatu sebagai pasangan, dan dari mereka lahir prāṇa (napas kehidupan). Ia adalah Indra. Ia adalah yang tanpa saingan, sebab yang kedua adalah saingan. Bagi yang mengetahui demikian, tidak ada saingan.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "ส่วนท้องฟ้าคือร่างกายของใจนี้ อาทิตย์นั้นมีรูปเป็นแสงสว่าง เท่าที่ใจแผ่ไปถึง ท้องฟ้าก็แผ่ไปถึงเท่านั้น และอาทิตย์นั้นก็มีขอบเขตเท่ากับท้องฟ้า ทั้งสองมาประกอบกันเป็นคู่ และจากทั้งสองนั้นปราณได้เกิดขึ้น ปราณนั้นคืออินทร์ เขาเป็นผู้ไม่มีศัตรูเพียงผู้เดียว เพราะผู้ที่สองคือศัตรู ผู้ที่รู้ดังนี้ย่อมไม่มีศัตรู",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “बृहदारण्यक उपनिषद् 1a” (revision 308886)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%83%E0%A4%B9%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D_1a&oldid=308886"
  },
  "topics": [
    "mind",
    "prana",
    "indra",
    "sun",
    "cosmology"
  ],
  "citation": "Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 1.5.12. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/brihadaranyaka.1.5.12/"
}