{
  "id": "upanishads/brihadaranyaka.3.1.6",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/upanishads/brihadaranyaka.3.1.6/",
  "work": {
    "key": "upanishads",
    "title": "Upaniṣads"
  },
  "ref": "brihadaranyaka.3.1.6",
  "speaker": "Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad · Aśvala to Yājñavalkya",
  "sanskrit": {
    "text": "याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।\nब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण ।\nमनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।\nतद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा ।\nअथ संपदः ॥ ३.१.६ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "yājñavalkyeti hovāca yadidamantarikṣamanārambaṇamiva kenākrameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokamākramata iti |\nbrahmaṇartvijā manasā candreṇa |\nmano vai yajñasya brahmā |\ntadyadidaṃ manaḥ so'sau candraḥ sa brahmā sa muktiḥ sātimuktirityatimokṣā |\natha saṃpadaḥ || 3.1.6 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "yājñavalkya",
      "meaning": "Yājñavalkya (addressee)",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "quotative particle",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ha",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "uvāca",
      "meaning": "said",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yat",
      "meaning": "by which",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "idam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antarikṣam",
      "meaning": "the mid-space, atmosphere",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anārambaṇam",
      "meaning": "without support",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iva",
      "meaning": "as if",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kena",
      "meaning": "by what",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ākrameṇa",
      "meaning": "by means of which step",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yajamānaḥ",
      "meaning": "the sacrificer",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "svargam",
      "meaning": "heaven",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "lokam",
      "meaning": "world",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ākramate",
      "meaning": "ascends",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "brahmaṇā",
      "meaning": "by the brahman priest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ṛtvijā",
      "meaning": "by the priest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manasā",
      "meaning": "by the mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "candreṇa",
      "meaning": "by the moon",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yajñasya",
      "meaning": "of the sacrifice",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "brahmā",
      "meaning": "the brahman priest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yat",
      "meaning": "which",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "idam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asau",
      "meaning": "yonder",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "candraḥ",
      "meaning": "moon",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "brahmā",
      "meaning": "brahman priest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mukti",
      "meaning": "release",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sātimukti",
      "meaning": "complete release",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "atimokṣāḥ",
      "meaning": "the great releases",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "then",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sampadaḥ",
      "meaning": "the attainments",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "याज्ञवल्क्य ने कहा: यह जो अंतरिक्ष है, जो मानो बिना आधार के है, किस सीढ़ी से यजमान स्वर्गलोक पर चढ़ता है? ब्रह्मा ऋत्विज् के द्वारा, मन के द्वारा, चंद्रमा के द्वारा। मन ही यज्ञ का ब्रह्मा है। जो यह मन है, वह वह चंद्रमा है, वह ब्रह्मा है, वह मुक्ति है, वह अतिमुक्ति है—इस प्रकार अतिमोक्ष। अब संपदाएँ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "யாஞ்ஞவல்க்யர் கூறினார்: ஆதரவின்றி போன்று இருக்கும் இந்த அந்தரிக்ஷம், எந்தப் படியால் யஜமானன் சொர்க்கலோகத்தில் ஏறுகிறான்? பிரம்மா ருத்விஜின் மூலமாக, மனத்தின் மூலமாக, சந்திரனின் மூலமாக. மனமே யஜ்ஞத்தின் பிரம்மா. எது இந்த மனமோ, அதுவே அந்த சந்திரன்; அதுவே பிரம்மா; அதுவே முக்தி; அதுவே அதிமுக்தி—இவ்வாறு அதிமோக்ஷம். இனி சம்பத்துகள்.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఆధారం లేనట్లుగా ఉన్న ఈ అంతరిక్షాన్ని యజమానుడు ఏ అడుగు ద్వారా ఎక్కి స్వర్గలోకానికి చేరుతాడు? బ్రహ్మ ఋత్విక్ ద్వారా, మనస్సు ద్వారా, చంద్రుని ద్వారా. మనస్సే యజ్ఞానికి బ్రహ్మ. ఈ మనస్సు ఏదో, అదే ఆ చంద్రుడు; అదే బ్రహ్మ; అదే ముక్తి; అదే అతిముక్తి—ఇలా అతిమోక్షం. ఇక సంపదలు.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಂತಿರುವ ಈ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ಯಜಮಾನನು ಯಾವ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ? ಬ್ರಹ್ಮ ಋತ್ವಿಜನ ಮೂಲಕ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ, ಚಂದ್ರನ ಮೂಲಕ. ಮನಸ್ಸೇ ಯಜ್ಞದ ಬ್ರಹ್ಮ. ಈ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೋ ಅದೇ ಆ ಚಂದ್ರ; ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ; ಅದೇ ಮುಕ್ತಿ; ಅದೇ ಅತಿಮುಕ್ತಿ—ಹೀಗೆ ಅತಿಮೋಕ್ಷ. ಇನ್ನು ಸಂಪತ್ತುಗಳು.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "യാജ്ഞവല്ക്യൻ പറഞ്ഞു: ആധാരമില്ലാത്തതുപോലെയുള്ള ഈ അന്തരിക്ഷത്തെ യജമാനൻ ഏത് പടിയിലൂടെ സ്വർഗലോകത്തേക്ക് കയറുന്നു? ബ്രഹ്മ ഋത്വിക്കിലൂടെ, മനസ്സിലൂടെ, ചന്ദ്രനിലൂടെ. മനസ്സാണ് യജ്ഞത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്. ഈ മനസ്സ് ഏതോ അതുതന്നെയാണ് ആ ചന്ദ്രൻ; അതുതന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാവ്; അതുതന്നെയാണ് മുക്തി; അതുതന്നെയാണ് അതിമുക്തി—ഇങ്ങനെ അതിമോക്ഷം. ഇനി സമ്പത്തുകൾ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "যাজ্ঞবল্ক্য বললেন: আধারহীনের মতো এই অন্তরিক্ষকে যজমান কোন পদক্ষেপে স্বর্গলোকে আরোহণ করে? ব্রহ্মা ঋত্বিকের দ্বারা, মনের দ্বারা, চন্দ্রের দ্বারা। মনই যজ্ঞের ব্রহ্মা। এই যে মন, তা-ই সেই চন্দ্র; তা-ই ব্রহ্মা; তা-ই মুক্তি; তা-ই অতিমুক্তি—এইভাবে অতিমোক্ষ। এরপর সম্পদসমূহ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "याज्ञवल्क्य म्हणाले: आधाराशिवाय असल्यासारखा हा अंतरिक्ष, कोणत्या पावलाने यजमान स्वर्गलोकात चढतो? ब्रह्मा ऋत्विजाद्वारे, मनाद्वारे, चंद्राद्वारे. मनच यज्ञाचा ब्रह्मा आहे. हे जे मन, तोच तो चंद्र; तोच ब्रह्मा; तीच मुक्ती; तीच अतिमुक्ती—अशा प्रकारे अतिमोक्ष. आता संपदा.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: આધાર વિનાનું જેવું આ અંતરિક્ષ છે, તેના કયા પગથિયા વડે યજમાન સ્વર્ગલોકે ચડે છે? બ્રહ્મા ઋત્વિજ દ્વારા, મન દ્વારા, ચંદ્ર દ્વારા. મન જ યજ્ઞનો બ્રહ્મા છે. આ જે મન છે, તે જ તે ચંદ્ર છે; તે જ બ્રહ્મા છે; તે જ મુક્તિ છે; તે જ અતિમુક્તિ છે—આ રીતે અતિમોક્ષ. હવે સંપદાઓ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਆਧਾਰ ਦੇ ਹੋਵੇ ਇਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਕਿਸ ਪੈਰ-ਧਰਨ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਸਵਰਗਲੋਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਿਤਵਿਜ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਤਿਮੁਕਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਮੋਕਸ਼। ਹੁਣ ਸੰਪਦਾਵਾਂ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ଆଧାରହୀନ ପରି ଏହି ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ଯଜମାନ କେଉଁ ପାଦରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଚଢ଼େ? ବ୍ରହ୍ମା ଋତ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା, ମନ ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା। ମନ ହିଁ ଯଜ୍ଞର ବ୍ରହ୍ମା। ଏହି ଯେଉଁ ମନ, ତାହା ହିଁ ସେହି ଚନ୍ଦ୍ର; ତାହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା; ତାହା ହିଁ ମୁକ୍ତି; ତାହା ହିଁ ଅତିମୁକ୍ତି—ଏହିପରି ଅତିମୋକ୍ଷ। ଏବେ ସମ୍ପଦ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "یاجنوَلکیہ نے کہا: یہ فضائے بسیط، جو گویا بغیر سہارے کے ہے، یجمان کس قدم سے سوَرگ لوک پر چڑھتا ہے؟ برہما رتوِج کے ذریعے، من کے ذریعے، چاند کے ذریعے۔ من ہی یگیہ کا برہما ہے۔ یہ جو من ہے، وہی وہ چاند ہے؛ وہی برہما ہے؛ وہی مکتی ہے؛ وہی اتی مکتی ہے—اس طرح اتی موکش۔ اب سمپدائیں۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "Yājñavalkya said: \"This mid-space, which is as if without support, by what step does the sacrificer ascend to the world of heaven?\" By the brahman priest, by the priest, by the mind, by the moon. The mind is the brahman of the sacrifice. That which is this mind — that is yonder moon, that is the brahman, that is release, that is supreme release; thus the great releases. Now the attainments.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "Yājñavalkya dijo: «Este espacio intermedio, que es como si no tuviera apoyo, ¿por qué paso asciende el sacrificador al mundo del cielo?». Por el sacerdote brahmán, por el sacerdote, por la mente, por la luna. La mente es el brahmán del sacrificio. Lo que es esta mente, eso es aquella luna, eso es el brahmán, eso es la liberación, eso es la liberación suprema; así las grandes liberaciones. Ahora las prosperidades.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "Yājñavalkya dit : « Cet espace intermédiaire, qui est comme sans appui, par quel pas le sacrifiant s'élève-t-il vers le monde du ciel ? » Par le prêtre brahman, par le prêtre, par le mental, par la lune. Le mental est le brahman du sacrifice. Ce qu'est ce mental, c'est cette lune-là, c'est le brahman, c'est la délivrance, c'est la délivrance suprême ; ainsi les grandes délivrances. Maintenant les prospérités.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Yājñavalkya sprach: \"Durch welchen Schritt steigt der Opferer in die Welt des Himmels, wenn dieser Luftraum gleichsam ohne Stütze ist?\" Durch den brahman-Priester, durch den Priester, durch den Geist, durch den Mond. Der Geist ist das brahman des Opfers. Was dieser Geist ist, das ist jener Mond, das ist das brahman, das ist die Befreiung, das ist die höchste Befreiung; so die großen Befreiungen. Nun die Gedeihlichkeiten.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "Yājñavalkya disse: \"Este espaço intermediário, que é como que sem apoio, por qual passo o sacrificador ascende ao mundo do céu?\" Pelo sacerdote brahmán, pelo sacerdote, pela mente, pela lua. A mente é o brahman do sacrifício. Aquilo que é esta mente é aquela lua, é o brahman, é a libertação, é a libertação suprema; assim as grandes libertações. Agora as prosperidades.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Яджнявалкья сказал: «Этим промежуточным пространством, которое как бы без опоры, каким шагом восходит жертвователь в мир небес?» Брахманом-жрецом, жрецом, умом, луной. Ум — это брахман жертвоприношения. Что есть этот ум, то и есть та луна, то и есть брахман, то и есть освобождение, то и есть высшее освобождение; так — великие освобождения. Теперь — благоденствия.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "耶若婆基耶说：“这虚空仿佛无所依托，祭祀者以何步升上天界？”以梵官祭司，以祭司，以意，以月。意即是祭祀的梵官。此意即彼月，即是梵，即是解脱，即是最高解脱；如是为大解脱。今说诸成就。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "ヤージュニャヴァルキヤは言った。「この中空は、いわば支えのないもののようであるが、祭主はどの歩みによって天界に登るのか。」ブラフマー祭官によって、祭官によって、意によって、月によって。意こそが祭祀のブラフマーである。この意であるもの、それがあの月であり、それがブラフマーであり、それが解脱であり、それが最高の解脱である。このように大いなる解脱。さて繁栄について。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "قال ياجْنَوَلْكْيَ: «هذا الفضاء البيني، كأنه بلا سند، بأي خطوة يصعد المضحّي إلى عالم السماء؟» بكاهن البراهمن، وبالكاهن، وبالعقل، وبالقمر. العقل هو براهمن القربان. وما هذا العقل، فذلك القمر، وذلك البراهمن، وذلك التحرّر، وذلك التحرّر الأعلى؛ هكذا التحرّرات العظمى. ثم الازدهارات.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Yājñavalkya berkata: \"Ruang antara ini, yang seakan tanpa penopang, dengan langkah apa yajamana naik ke dunia surga?\" Dengan imam brahmā, dengan imam pelaksana, dengan pikiran, dengan bulan. Pikiran adalah brahmā dalam yajña. Yang disebut pikiran itu adalah bulan itu, adalah brahmā itu, adalah pembebasan itu, adalah pembebasan tertinggi itu; demikianlah pembebasan-pembebasan agung. Sekarang kemakmuran-kemakmuran.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "ยาชญวัลกยะกล่าวว่า \"อากาศกลางนี้เหมือนไม่มีที่พึ่ง ด้วยก้าวย่างใดเล่าที่ผู้ประกอบยัญจะก้าวขึ้นสู่สวรรคโลก\" ท่านตอบว่า \"ด้วยพรหมัน ด้วยปุโรหิตพรหมา ด้วยใจ ด้วยพระจันทร์ ใจคือพรหมาของยัญ สิ่งที่คือใจนี้ก็คือพระจันทร์นั้น และพระจันทร์นั้นคือพรหมา นั่นคือการปลดปล่อย นั่นคือการปลดปล่อยอย่างยิ่ง ดังนี้คือการปลดปล่อยอันยิ่งใหญ่ ต่อจากนี้คือการบรรลุผล\"",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “बृहदारण्यक उपनिषद् 3p” (revision 311982)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%83%E0%A4%B9%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D_3p&oldid=311982"
  },
  "topics": [
    "brahman",
    "sacrifice",
    "moon"
  ],
  "citation": "Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 3.1.6. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/brihadaranyaka.3.1.6/"
}