{
  "id": "upanishads/maitrayani.3.3",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/upanishads/maitrayani.3.3/",
  "work": {
    "key": "upanishads",
    "title": "Upaniṣads"
  },
  "ref": "maitrayani.3.3",
  "speaker": "Maitrāyaṇī Upaniṣad",
  "sanskrit": {
    "text": "अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३.३ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi || 3.3 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "then, now",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anyatra",
      "meaning": "elsewhere",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "api",
      "meaning": "also",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "uktam",
      "meaning": "it is said",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yaḥ",
      "meaning": "who",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kartā",
      "meaning": "the doer",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "he",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ayam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūtātmā",
      "meaning": "the elemental self",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "karaṇaiḥ",
      "meaning": "by the instruments",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kārayitā",
      "meaning": "causer of action",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antaḥ-puruṣaḥ",
      "meaning": "the inner person",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "then",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yathā",
      "meaning": "as",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agninā",
      "meaning": "by fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ayaḥ-piṇḍaḥ",
      "meaning": "iron ball",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vā",
      "meaning": "or",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhibhūtaḥ",
      "meaning": "overpowered",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kartṛbhiḥ",
      "meaning": "by the doers",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hanyamānaḥ",
      "meaning": "being struck",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "nānātvam",
      "meaning": "manifoldness",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upaiti",
      "meaning": "attains",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "evam",
      "meaning": "so",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vāva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "khalu",
      "meaning": "surely",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asau",
      "meaning": "that one",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūtātmā",
      "meaning": "the elemental self",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antaḥ-puruṣeṇa",
      "meaning": "by the inner person",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhibhūtaḥ",
      "meaning": "overpowered",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "guṇaiḥ",
      "meaning": "by the guṇas",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hanyamānaḥ",
      "meaning": "being struck",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "nānātvam",
      "meaning": "manifoldness",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upaiti",
      "meaning": "attains",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "now",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yat",
      "meaning": "which",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tri-guṇam",
      "meaning": "threefold in guṇas",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "catur-aśīti-lakṣa-yoni-pariṇatam",
      "meaning": "transformed into eight million four hundred thousand wombs",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūta-tri-guṇam",
      "meaning": "elemental threefold",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etat",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "nānātvasya",
      "meaning": "of manifoldness",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "rūpam",
      "meaning": "form",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tāni",
      "meaning": "those",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ha",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "imāni",
      "meaning": "these",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "guṇāni",
      "meaning": "guṇas",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "puruṣeṇa",
      "meaning": "by the person",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "īritāni",
      "meaning": "set in motion",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakram",
      "meaning": "wheel",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iva",
      "meaning": "like",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakriṇā",
      "meaning": "by the wheel-maker",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "now",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yathā",
      "meaning": "as",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ayaḥ-piṇḍe",
      "meaning": "in the iron ball",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hanyamāne",
      "meaning": "being struck",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "na",
      "meaning": "not",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agniḥ",
      "meaning": "fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhibhūyati",
      "meaning": "is overpowered",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "evam",
      "meaning": "so",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "na",
      "meaning": "not",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhibhūyati",
      "meaning": "is overpowered",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asau",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "puruṣaḥ",
      "meaning": "person",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhibhūyati",
      "meaning": "is overpowered",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ayam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūtātmā",
      "meaning": "elemental self",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upasaṃśliṣṭa-tvāt",
      "meaning": "because of being joined",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "यहाँ यह भी कहा गया है: जो कर्ता है, वही यह भूतात्मा है, जो करणों (इंद्रियों) से कार्य कराता है; अंतःपुरुष (भीतर का पुरुष) उसे प्रेरित करता है। जैसे अग्नि से तपाया गया लोहे का गोला, कर्ताओं द्वारा पीटा जाता हुआ, अनेकरूपता को प्राप्त होता है, वैसे ही यह भूतात्मा अंतःपुरुष से अभिभूत होकर गुणों द्वारा पीटा जाता हुआ अनेकरूपता को प्राप्त होता है। फिर जो त्रिगुणमय है और चौरासी लाख योनियों में परिणत हुआ है, वह भूतों का त्रिगुण है, यही अनेकता का रूप है। वे ये गुण पुरुष द्वारा चक्र की तरह प्रेरित होते हैं, जैसे चक्रधारी से चक्र। जैसे पीटे जाते लोहे के गोले में अग्नि अभिभूत नहीं होती, वैसे ही वह पुरुष अभिभूत नहीं होता; यह भूतात्मा (गुणों से) संयुक्त होने के कारण अभिभूत होता है।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "இங்கே வேறிடத்திலும் கூறப்பட்டுள்ளது: செய்பவனாகிய இவனே பூதாத்மா; கருவிகளைக் கொண்டு செயல்களைச் செய்விப்பவன்; உள்ளுறை புருஷன் அவனை இயக்குகிறான். நெருப்பால் சூடேறிய இரும்புக் கட்டி சம்மட்டிகளால் அடிக்கப்படும்போது பல வடிவங்களை அடைவது போல, இந்தப் பூதாத்மா உள்ளுறை புருஷனால் வசப்பட்டு குணங்களால் அடிக்கப்பட்டு பன்மையை அடைகிறான். மூவகைக் குணம் கொண்டதும் எண்ணாயிரம் நான்கு லட்சம் யோனிகளாக மாறியதுமான இது பூத முக்குணமே; இதுவே பன்மையின் வடிவம். அந்தக் குணங்கள் புருஷனால் சக்கரம் போலச் செலுத்தப்படுகின்றன. இரும்புக் கட்டி அடிக்கப்படும்போது நெருப்பு வசப்படாதது போல, அந்தப் புருஷன் வசப்படுவதில்லை; இந்தப் பூதாத்மா குணங்களோடு சேர்ந்திருப்பதால் வசப்படுகிறான்.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "ఇక్కడ మరోచోట కూడా చెప్పబడింది: కర్త అయినవాడే ఈ భూతాత్మ; ఇంద్రియాల ద్వారా కార్యాలు చేయించేవాడు; లోపలి పురుషుడు అతన్ని నడిపిస్తాడు. అగ్నితో కాల్చిన ఇనుప ముద్ద కొట్టబడినప్పుడు అనేక రూపాలు పొందినట్లు, ఈ భూతాత్మ అంతఃపురుషునిచే అభిభూతుడై గుణాల చేత కొట్టబడి నానాత్వాన్ని పొందుతాడు. ముగ్గురు గుణాలు కలిగిన ఇది ఎనభై నాలుగు లక్షల యోనులుగా పరిణమించింది; ఇదే నానాత్వ రూపం. ఈ గుణాలను పురుషుడు చక్రాన్ని తిప్పినట్లు ప్రేరేపిస్తాడు. కొట్టబడే ఇనుప ముద్దలో అగ్ని అభిభూతం కానట్లే, ఆ పురుషుడు అభిభూతుడు కాడు; ఈ భూతాత్మ కలయిక వల్ల అభిభూతుడవుతాడు.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಕರ್ತನಾದವನೇ ಈ ಭೂತಾತ್ಮ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿಸುವವನು; ಒಳಗಿನ ಪುರುಷನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಕಾಯಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಉಂಡೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಡಿದಾಗ ಅದು ನಾನಾ ರೂಪ ಪಡೆಯುವಂತೆ, ಈ ಭೂತಾತ್ಮನು ಅಂತಃಪುರುಷನಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾಗಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನಾತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಗುಣಮಯವಾದ ಇದು ಎಂಬತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ; ಇದೇ ನಾನಾತ್ವದ ರೂಪ. ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪುರುಷನು ಚಕ್ರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಡಿಯಲ್ಪಡುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಉಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಅಭಿಭೂತವಾಗದಂತೆ, ಆ ಪುರುಷನು ಅಭಿಭೂತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಭೂತಾತ್ಮನು ಸಂಯೋಗದಿಂದಾಗಿ ಅಭಿಭೂತನಾಗುತ್ತಾನೆ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "ഇവിടെ മറ്റൊരിടത്തും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: കർത്താവായവൻ തന്നെയാണ് ഈ ഭൂതാത്മാവ്; ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ പ്രവൃത്തി ചെയ്യിക്കുന്നവൻ; അന്തഃപുരുഷൻ അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. തീയിൽ ചുട്ടെടുത്ത ഇരുമ്പുകട്ട അടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പല രൂപങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ഭൂതാത്മാവ് അന്തഃപുരുഷനാൽ അഭിഭൂതനായി ഗുണങ്ങളാൽ അടിക്കപ്പെട്ട് നാനാത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. ത്രിഗുണമുള്ളതും എൺപത്തിനാലുലക്ഷം യോനികളായി പരിണമിച്ചതുമായ ഇത് ഭൂതങ്ങളുടെ ത്രിഗുണമാണ്; ഇതുതന്നെ നാനാത്വത്തിന്റെ രൂപം. ആ ഗുണങ്ങൾ പുരുഷനാൽ ചക്രംപോലെ പ്രേരിതമാകുന്നു. അടിക്കപ്പെടുന്ന ഇരുമ്പുകട്ടയിൽ അഗ്നി അഭിഭൂതമാകാത്തതുപോലെ ആ പുരുഷൻ അഭിഭൂതനാകുന്നില്ല; ഈ ഭൂതാത്മാവ് ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ അഭിഭൂതനാകുന്നു.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "এখানে অন্যত্রও বলা হয়েছে: যিনি কর্তা, তিনিই এই ভূতাত্মা; ইন্দ্রিয়ের দ্বারা কার্য করান; অন্তঃপুরুষ তাঁকে প্রেরণা দেন। আগুনে তপ্ত লোহপিণ্ড আঘাতপ্রাপ্ত হলে যেমন নানা রূপ লাভ করে, তেমনি এই ভূতাত্মা অন্তঃপুরুষের দ্বারা অভিভূত হয়ে গুণের দ্বারা আহত হয়ে নানাত্ব প্রাপ্ত হয়। ত্রিগুণময় এটি চুরাশি লক্ষ যোনিতে পরিণত হয়েছে; এটিই নানাত্বের রূপ। সেই গুণসমূহ পুরুষের দ্বারা চক্রের ন্যায় প্রেরিত হয়। আঘাতপ্রাপ্ত লোহপিণ্ডে আগুন যেমন অভিভূত হয় না, তেমনি সেই পুরুষ অভিভূত হন না; এই ভূতাত্মা সংযুক্ত হওয়ায় অভিভূত হয়।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "येथे इतरत्रही सांगितले आहे: जो कर्ता आहे तोच हा भूतात्मा; इंद्रियांद्वारे कार्य करवितो; अंतःपुरुष त्याला प्रेरित करतो. अग्नीने तापविलेला लोखंडी गोळा घणांनी ठोकला जाताना जसा अनेक रूपे धारण करतो, तसा हा भूतात्मा अंतःपुरुषाने अभिभूत होऊन गुणांनी ठोकला जाताना नानात्व प्राप्त करतो. त्रिगुणमय हे चौर्याऐंशी लाख योनींमध्ये परिणत झाले आहे; हेच नानात्वाचे रूप. ते गुण पुरुषाने चक्राप्रमाणे प्रेरित केलेले असतात. ठोकल्या जाणाऱ्या लोखंडी गोळ्यात अग्नी जसा अभिभूत होत नाही, तसा तो पुरुष अभिभूत होत नाही; हा भूतात्मा संयोगामुळे अभिभूत होतो.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "અહીં બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: જે કર્તા છે તે જ આ ભૂતાત્મા છે; ઇન્દ્રિયો દ્વારા કાર્ય કરાવનાર છે; અંતઃપુરુષ તેને પ્રેરે છે. અગ્નિથી તપાવેલો લોખંડનો ગોળો ઘણથી ટીપાતાં જેમ અનેક રૂપ પામે છે, તેમ આ ભૂતાત્મા અંતઃપુરુષથી અભિભૂત થઈ ગુણો દ્વારા આઘાત પામતાં નાનાત્વ પામે છે. ત્રિગુણમય આ ચોર્યાસી લાખ યોનિઓમાં પરિણમ્યું છે; એ જ નાનાત્વનું રૂપ છે. તે ગુણો પુરુષ દ્વારા ચક્રની જેમ પ્રેરિત થાય છે. ટીપાતા લોખંડના ગોળામાં અગ્નિ અભિભૂત થતો નથી, તેમ તે પુરુષ અભિભૂત થતો નથી; આ ભૂતાત્મા સંયુક્ત હોવાથી અભિભૂત થાય છે.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅੰਤਰ-ਪੁਰਖ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਏ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਅੰਤਰ-ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾ ਕੇ ਨਾਨਾਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਾਨਾਤਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪੁਰਖ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਸੰਯੋਗ ਕਾਰਨ ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ଏଠାରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେ କର୍ତ୍ତା, ସେ ହିଁ ଏହି ଭୂତାତ୍ମା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଏ; ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ତାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଅଗ୍ନିରେ ତପ୍ତ ଲୌହପିଣ୍ଡ ଆଘାତ ପାଇଲେ ଯେପରି ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେହିପରି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ ନାନାତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଏହା ଚୌରାଶି ଲକ୍ଷ ଯୋନିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି; ଏହା ହିଁ ନାନାତ୍ୱର ରୂପ। ସେହି ଗୁଣସମୂହ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ପରି ପ୍ରେରିତ ହୁଏ। ଆଘାତ ପାଉଥିବା ଲୌହପିଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଅଭିଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସେ ପୁରୁଷ ଅଭିଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ସଂଯୁକ୍ତ ହେବା ହେତୁ ଅଭିଭୂତ ହୁଏ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "یہاں دوسری جگہ بھی کہا گیا ہے: جو کرتا ہے وہی یہ بھوتاتما ہے، جو حواس کے ذریعے کام کراتا ہے؛ اندرونی پرش اسے حرکت دیتا ہے۔ جیسے آگ میں تپایا ہوا لوہے کا گولا ضربوں سے کئی شکلیں اختیار کرتا ہے، ویسے ہی یہ بھوتاتما اندرونی پرش سے مغلوب ہو کر گنوں سے ضرب کھا کر کثرت کو پہنچتا ہے۔ تین گنوں والا یہ چوراسی لاکھ اقسام کی پیدائش میں ڈھل گیا ہے؛ یہی کثرت کی صورت ہے۔ وہ گن پرش کے ذریعے چکر کی طرح چلائے جاتے ہیں۔ جیسے پٹتے ہوئے لوہے کے گولے میں آگ مغلوب نہیں ہوتی، ویسے ہی وہ پرش مغلوب نہیں ہوتا؛ یہ بھوتاتما ملاپ کی وجہ سے مغلوب ہوتا ہے۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "Elsewhere too it is said: he who is the doer is this elemental self (bhūtātman), who causes action through the instruments; the inner person (antaḥ-puruṣa) moves him. As an iron ball heated by fire, struck by hammers, takes on many forms, so this elemental self, overpowered by the inner person and struck by the guṇas, comes to manifoldness. This threefold thing, transformed into eight million four hundred thousand wombs, is the form of manifoldness of the elements. These guṇas are set in motion by the person, like a wheel by one who turns it. As fire is not overpowered in the struck iron ball, so that person is not overpowered; this elemental self is overpowered because it is joined to them.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "También se dice en otro lugar: quien es el agente es este ātman elemental (bhūtātman), que hace actuar a través de los instrumentos; el puruṣa interior (antaḥ-puruṣa) lo mueve. Como una bola de hierro calentada por el fuego y golpeada por martillos adopta muchas formas, así este ātman elemental, dominado por el puruṣa interior y golpeado por los guṇas, llega a la multiplicidad. Esto triple, transformado en ochocientos cuarenta mil cuatrocientos úteros, es la forma de la multiplicidad de los elementos. Estos guṇas son puestos en movimiento por el puruṣa, como una rueda por quien la hace girar. Como el fuego no es dominado en la bola de hierro golpeada, así aquel puruṣa no es dominado; este ātman elemental es dominado porque está unido a ellos.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "Il est dit ailleurs aussi : celui qui est l'agent est ce ātman élémentaire (bhūtātman), qui fait agir par les instruments ; le puruṣa intérieur (antaḥ-puruṣa) le met en mouvement. Comme une boule de fer chauffée au feu et frappée par des marteaux prend de nombreuses formes, ainsi cet ātman élémentaire, dominé par le puruṣa intérieur et frappé par les guṇa, parvient à la multiplicité. Ce triple, transformé en quatre-vingt-quatre lakh de matrices, est la forme de la multiplicité. Ces guṇa sont mis en mouvement par le puruṣa, comme une roue par celui qui la fait tourner. Comme le feu n'est pas dominé dans la boule de fer frappée, ce puruṣa n'est pas dominé ; cet ātman élémentaire est dominé parce qu'il leur est uni.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Anderswo heißt es ebenfalls: Wer der Handelnde ist, ist dieses elementare Selbst (bhūtātman), das durch die Werkzeuge handeln läßt; der innere Puruṣa (antaḥ-puruṣa) bewegt es. Wie ein vom Feuer erhitzter Eisenklumpen, von Hämmern geschlagen, viele Gestalten annimmt, so gelangt dieses elementare Selbst, vom inneren Puruṣa überwältigt und von den Guṇas geschlagen, zur Vielfalt. Dieses Dreifache, in vierundachtzig Lakh Schöße verwandelt, ist die Gestalt der Vielfalt. Diese Guṇas werden vom Puruṣa in Bewegung gesetzt wie ein Rad vom Radlenker. Wie das Feuer im geschlagenen Eisenklumpen nicht überwältigt wird, so wird jener Puruṣa nicht überwältigt; dieses elementare Selbst wird überwältigt, weil es mit ihnen verbunden ist.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "Também se diz em outro lugar: quem é o agente é este ātman elementar (bhūtātman), que faz agir pelos instrumentos; o puruṣa interior (antaḥ-puruṣa) o move. Como uma bola de ferro aquecida pelo fogo e golpeada por martelos assume muitas formas, assim este ātman elementar, dominado pelo puruṣa interior e golpeado pelos guṇas, chega à multiplicidade. Isto triplo, transformado em oitenta e quatro lakh de ventres, é a forma da multiplicidade. Esses guṇas são postos em movimento pelo puruṣa, como uma roda por quem a gira. Assim como o fogo não é dominado na bola de ferro golpeada, aquele puruṣa não é dominado; este ātman elementar é dominado porque está unido a eles.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Сказано и в другом месте: тот, кто действует, — это элементарный ātman (bhūtātman), который совершает действия через орудия; внутренний пуруша (antaḥ-puruṣa) приводит его в движение. Как железный шар, нагретый огнём и битый молотами, принимает множество форм, так и этот элементарный ātman, подчинённый внутреннему пуруше и ударяемый гунами, приходит к многообразию. Это трояко-гунное, превратившееся в восемь миллионов четыреста тысяч лон, есть образ многообразия. Эти гуны приводятся в движение пурушей, как колесо тем, кто его вращает. Как огонь не подчиняется в ударяемом железном шаре, так и тот пуруша не подчиняется; этот элементарный ātman подчиняется, потому что соединён с ними.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "他处亦云：作者即是此元素自我（bhūtātman），借诸根而令作业；内在补鲁沙（antaḥ-puruṣa）驱动之。如铁球受火烧炙、被锤击而呈现种种形状，此元素自我为内在补鲁沙所制，为诸德（guṇa）所击，遂入于多相。此三德之物，变为八百四十万胎藏，即是多相之形。诸德由补鲁沙推动，如轮由转轮者推动。如被击的铁球中火并不被制，那补鲁沙也不被制；此元素自我因与之相连而被制。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "別のところでも言われている。行為者こそこの元素の我（bhūtātman）であり、諸根を通じて行為をさせる。内なるプルシャ（antaḥ-puruṣa）がそれを動かす。火で熱せられた鉄の塊が槌で打たれて多くの形を取るように、内なるプルシャに支配され、グナに打たれるこの元素の我は多様性に至る。三つのグナから成るこれは八十四万の胎へと変じ、多様性の形である。これらのグナは車輪を回す者のように、プルシャによって動かされる。打たれる鉄の塊に火が支配されないように、そのプルシャは支配されない。この元素の我はそれらと結びつくゆえに支配される。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "ويُقال في موضع آخر أيضًا: إن الفاعل هو هذه الذات الأولية (bhūtātman) التي تُجري الأفعال بالأدوات؛ والبورُشا الداخلي (antaḥ-puruṣa) يحرّكها. كما أن كتلة حديد محمّاة بالنار ومطروقة بالمطارق تتخذ أشكالًا كثيرة، كذلك هذه الذات الأولية، إذ يغلبها البورُشا الداخلي وتضربها الغونات، تصل إلى التعدد. وهذا الثلاثي، المتحوّل إلى أربعة وثمانين لاكهًا من الأرحام، هو صورة التعدد. وتُحرَّك هذه الغونات بالبورُشا كما تُحرَّك العجلة بمن يديرها. وكما لا تُغلَب النار في كتلة الحديد المضروبة، كذلك لا يُغلَب ذلك البورُشا؛ أما هذه الذات الأولية فتُغلَب لاتصالها بها.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Juga dikatakan di tempat lain: yang bertindak adalah ātman unsur (bhūtātman) ini, yang membuat bertindak melalui alat-alat; puruṣa batin (antaḥ-puruṣa) menggerakkannya. Seperti bola besi yang dipanaskan api lalu dipukul palu, mengambil banyak bentuk, demikian ātman unsur ini, dikuasai puruṣa batin dan dipukul oleh guṇa, sampai pada kemajemukan. Yang tiga-guṇa ini, berubah menjadi delapan puluh empat lakh rahim, adalah wujud kemajemukan. Guṇa-guṇa itu digerakkan oleh puruṣa seperti roda oleh pemutarnya. Seperti api tidak terkuasai dalam bola besi yang dipukul, demikian puruṣa itu tidak terkuasai; ātman unsur ini terkuasai karena bersatu dengannya.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "ยังมีกล่าวไว้ในที่อื่นด้วยว่า ผู้ที่เป็นผู้กระทำนั้นคืออาตมันแห่งภูตนี้ ผู้ทำให้เกิดการกระทำผ่านอินทรีย์ทั้งหลาย และปุรุษภายในเป็นผู้ขับเคลื่อนอาตมันนั้น เหมือนก้อนเหล็กที่ถูกไฟเผาและถูกค้อนทุบ ย่อมแปรเป็นรูปต่างๆ ฉันใด อาตมันแห่งภูตนี้ เมื่อถูกปุรุษภายในครอบงำและถูกคุณทั้งหลายทุบตี ก็แปรเป็นความหลากหลายฉันนั้น สิ่งที่มีสามคุณ แปรไปเป็นกำเนิดแปดล้านสี่แสนชนิด นี่คือรูปของความหลากหลายแห่งธาตุทั้งหลาย คุณเหล่านั้นถูกปุรุษขับเคลื่อน เหมือนล้อถูกขับโดยผู้หมุนล้อ เมื่อก้อนเหล็กถูกทุบตี ไฟย่อมไม่ถูกครอบงำฉันใด ปุรุษนั้นก็ไม่ถูกครอบงำฉันนั้น อาตมันแห่งภูตนี้ถูกครอบงำเพราะเกาะเกี่ยวอยู่กับคุณเหล่านั้น",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Maitrāyaṇī Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “मैत्रायण्युपनिषत्” (revision 398073)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D&oldid=398073"
  },
  "topics": [
    "atman",
    "bhutatman",
    "guna",
    "embodiment"
  ],
  "citation": "Maitrāyaṇī Upaniṣad 3.3. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/maitrayani.3.3/"
}