{
  "id": "upanishads/maitrayani.6.34",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/upanishads/maitrayani.6.34/",
  "work": {
    "key": "upanishads",
    "title": "Upaniṣads"
  },
  "ref": "maitrayani.6.34",
  "speaker": "Maitrāyaṇī Upaniṣad",
  "sanskrit": {
    "text": "पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ॥ ६.३४ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṃghāto hi jāṭharaḥ tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti | tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva dhatte'treme ślokā bhavanti 1 yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate | 2 svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ | 3 cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam | 4 cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute | 5 samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt | 6 mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam | 7 laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam | 8 tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ | 9 samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate | 10 apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate | 11 mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhāya viṣayāsaṃgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam | ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ || 6.34 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "pṛthivī",
      "meaning": "earth",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gārhapatya",
      "meaning": "householder's fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antarikṣa",
      "meaning": "atmosphere",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dakṣiṇāgni",
      "meaning": "southern fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dyauḥ",
      "meaning": "sky",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āhavanīya",
      "meaning": "offering fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tataḥ",
      "meaning": "from that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "pavamāna-pāvaka-śucayaḥ",
      "meaning": "the purifying, cleansing and clear fires",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āviṣkṛtam",
      "meaning": "manifested",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etena",
      "meaning": "by this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asya",
      "meaning": "of this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yajñam",
      "meaning": "sacrifice",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yataḥ",
      "meaning": "since",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "pavamāna-pāvaka-śuci-saṃghātaḥ",
      "meaning": "the aggregate of purifying, cleansing and clear fires",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "jāṭharaḥ",
      "meaning": "belonging to the belly (digestive fire)",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tasmāt",
      "meaning": "therefore",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agniḥ",
      "meaning": "fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yaṣṭavyaḥ",
      "meaning": "to be worshipped",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cetavyaḥ",
      "meaning": "to be known",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "stotavyaḥ",
      "meaning": "to be praised",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhidhyātavyaḥ",
      "meaning": "to be meditated upon",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yajamānaḥ",
      "meaning": "the sacrificer",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "haviḥ",
      "meaning": "oblation",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gṛhītvā",
      "meaning": "having taken",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "devatā-abhidhyānam",
      "meaning": "meditation on the deity",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "icchati",
      "meaning": "desires",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hiraṇya-varṇaḥ",
      "meaning": "golden-colored",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śakunaḥ",
      "meaning": "bird",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hṛdi",
      "meaning": "in the heart",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āditye",
      "meaning": "in the sun",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "pratiṣṭhitaḥ",
      "meaning": "established",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "madguḥ",
      "meaning": "the swan",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "haṃsaḥ",
      "meaning": "the swan",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tejaḥ-vṛṣaḥ",
      "meaning": "bull of brilliance",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "he",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asmin",
      "meaning": "in this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agnau",
      "meaning": "in the fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yajāmahe",
      "meaning": "we worship",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "api",
      "meaning": "also",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mantra-artham",
      "meaning": "the meaning of the mantra",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vicinoti",
      "meaning": "examines",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "savituḥ",
      "meaning": "of Savitṛ",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vareṇyam",
      "meaning": "adorable",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhargaḥ",
      "meaning": "radiance",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asya",
      "meaning": "of this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhidheyam",
      "meaning": "to be meditated",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yaḥ",
      "meaning": "who",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "buddhi-antaḥ-sthaḥ",
      "meaning": "abiding within the intellect",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dhyāyī",
      "meaning": "meditator",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iha",
      "meaning": "here",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ-śānti-padam",
      "meaning": "the state of peace of mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anusarati",
      "meaning": "follows",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ātmani",
      "meaning": "in the self",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dhatte",
      "meaning": "holds",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "atra",
      "meaning": "here",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ime",
      "meaning": "these",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ślokāḥ",
      "meaning": "verses",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhavanti",
      "meaning": "are",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yathā",
      "meaning": "as",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "niriṃdhanaḥ",
      "meaning": "without fuel",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vahniḥ",
      "meaning": "fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sva-yonau",
      "meaning": "in its own source",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upaśāmyate",
      "meaning": "is extinguished",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tathā",
      "meaning": "so",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vṛtti-kṣayāt",
      "meaning": "from the cessation of mental modifications",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cittam",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sva-yonau",
      "meaning": "in its own source",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upaśāmyate",
      "meaning": "is stilled",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sva-yonau",
      "meaning": "in its own source",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upaśāntasya",
      "meaning": "of one who is stilled",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manasaḥ",
      "meaning": "of the mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "satya-kāmataḥ",
      "meaning": "through true desire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "indriya-artha-vimūḍhasya",
      "meaning": "of one deluded by sense objects",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anṛtāḥ",
      "meaning": "false",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "karma-vaśa-anugāḥ",
      "meaning": "following the power of action",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cittam",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "for",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saṃsāram",
      "meaning": "transmigration",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prayatnena",
      "meaning": "with effort",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śodhayet",
      "meaning": "one should purify",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yat-cittaḥ",
      "meaning": "whose mind is",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tanmayaḥ",
      "meaning": "made of that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhavati",
      "meaning": "becomes",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "guhyam",
      "meaning": "secret",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etat",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sanātanam",
      "meaning": "eternal",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cittasya",
      "meaning": "of the mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prasādena",
      "meaning": "by the serenity",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hanti",
      "meaning": "destroys",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "karma",
      "meaning": "action",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śubha-aśubham",
      "meaning": "good and bad",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prasanna-ātmā",
      "meaning": "one whose self is clear",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ātmani",
      "meaning": "in the self",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sthitvā",
      "meaning": "having stood",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sukham",
      "meaning": "happiness",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "avyayam",
      "meaning": "imperishable",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "aśnute",
      "meaning": "attains",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "samāsaktam",
      "meaning": "deeply attached",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yathā",
      "meaning": "as",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cittam",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "jantoḥ",
      "meaning": "of a living being",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viṣaya-gocare",
      "meaning": "in the range of objects",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yadi",
      "meaning": "if",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "evam",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "brahmaṇi",
      "meaning": "in brahman",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "syāt",
      "meaning": "might be",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "then",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kaḥ",
      "meaning": "who",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "na",
      "meaning": "not",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mucyeta",
      "meaning": "would be freed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bandhanāt",
      "meaning": "from bondage",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "dvividham",
      "meaning": "twofold",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "proktam",
      "meaning": "declared",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śuddham",
      "meaning": "pure",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "aśuddham",
      "meaning": "impure",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "aśuddham",
      "meaning": "impure",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kāma-saṃparkāt",
      "meaning": "from contact with desire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śuddham",
      "meaning": "pure",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kāma-vivarjitam",
      "meaning": "free from desire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "laya-vikṣepa-rahitam",
      "meaning": "free from torpor and distraction",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kṛtvā",
      "meaning": "having made",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "suniścalam",
      "meaning": "perfectly steady",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yadā",
      "meaning": "when",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yāti",
      "meaning": "goes",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "amanī-bhāvam",
      "meaning": "the state of no-mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tadā",
      "meaning": "then",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "paramam",
      "meaning": "highest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "padam",
      "meaning": "state",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tāvat",
      "meaning": "so long",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "nirodhavyam",
      "meaning": "must be restrained",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hṛdi",
      "meaning": "in the heart",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yāvat",
      "meaning": "until",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kṣayam",
      "meaning": "dissolution",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gatam",
      "meaning": "gone",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etat",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "jñānam",
      "meaning": "knowledge",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mokṣam",
      "meaning": "liberation",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śeṣāḥ",
      "meaning": "the rest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anye",
      "meaning": "other",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "grantha-vistarāḥ",
      "meaning": "lengthy texts",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "samādhi-nirdhauta-malasya",
      "meaning": "of one whose impurities are washed away by absorption",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cetasaḥ",
      "meaning": "of the mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "niveśitasya",
      "meaning": "fixed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ātmani",
      "meaning": "in the self",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yat",
      "meaning": "which",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sukham",
      "meaning": "happiness",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhavet",
      "meaning": "may be",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "na",
      "meaning": "not",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śakyate",
      "meaning": "is possible",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "varṇayitum",
      "meaning": "to describe",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "girā",
      "meaning": "by speech",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tadā",
      "meaning": "then",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "svayam",
      "meaning": "oneself",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tat",
      "meaning": "that",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antaḥkaraṇena",
      "meaning": "by the inner organ",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gṛhyate",
      "meaning": "is grasped",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "apām",
      "meaning": "of waters",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āpaḥ",
      "meaning": "water",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agniḥ",
      "meaning": "fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agnau",
      "meaning": "in fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vā",
      "meaning": "or",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vyomni",
      "meaning": "in space",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vyoma",
      "meaning": "space",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "na",
      "meaning": "not",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "lakṣayet",
      "meaning": "should perceive",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "evam",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antargatam",
      "meaning": "inwardly absorbed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yasya",
      "meaning": "whose",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "saḥ",
      "meaning": "he",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "parimucyate",
      "meaning": "is completely freed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manaḥ",
      "meaning": "mind",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "manuṣyāṇām",
      "meaning": "of humans",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "kāraṇam",
      "meaning": "cause",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bandha-mokṣayoḥ",
      "meaning": "of bondage and liberation",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bandhāya",
      "meaning": "for bondage",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viṣaya-āsaṅgi",
      "meaning": "attachment to objects",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mokṣaḥ",
      "meaning": "liberation",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "nirviṣayam",
      "meaning": "free from objects",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "smṛtam",
      "meaning": "is remembered",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ataḥ",
      "meaning": "therefore",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anagnihotrī",
      "meaning": "one who does not perform the agnihotra",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anagnicit",
      "meaning": "one who has not built the fire altar",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ajñānam",
      "meaning": "ignorance",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhidhyāyinām",
      "meaning": "of those who meditate",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "brāhmaṇaḥ",
      "meaning": "of the brahmin",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "padavī-vyoma-anusmaraṇam",
      "meaning": "remembrance of the path of the sky",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viruddham",
      "meaning": "contrary",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tasmāt",
      "meaning": "therefore",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "agniḥ",
      "meaning": "fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yaṣṭavyaḥ",
      "meaning": "to be worshipped",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cetavyaḥ",
      "meaning": "to be known",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "stotavyaḥ",
      "meaning": "to be praised",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "abhidhyātavyaḥ",
      "meaning": "to be meditated upon",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "पृथ्वी गार्हपत्य अग्नि है, अंतरिक्ष दक्षिणाग्नि है, द्युलोक आहवनीय है। उसी से पवमान, पावक और शुचि (अग्नियाँ) प्रकट हुईं, और इसी से इस यज्ञ का प्रकटीकरण हुआ, क्योंकि पवमान, पावक और शुचि का समूह ही जठराग्नि है। इसलिए अग्नि की पूजा करनी चाहिए, उसे जानना चाहिए, उसकी स्तुति करनी चाहिए और उसका ध्यान करना चाहिए। यजमान हविष्य लेकर देवता के ध्यान की इच्छा करता है। 'स्वर्णवर्ण पक्षी हृदय में, सूर्य में प्रतिष्ठित है; मद्गु, हंस, तेज का वृषभ; उसी अग्नि में हम यजन करते हैं', इस प्रकार मंत्र के अर्थ का विचार करता है। 'सविता के उस वरेण्य तेज' का, जो बुद्धि के भीतर स्थित है, ध्यान करना चाहिए। जो ध्यान करने वाला यहाँ मन की शांति के पद का अनुसरण करता है, वह आत्मा में ही उसे धारण करता है। इस विषय में ये श्लोक हैं: १. जैसे ईंधन रहित अग्नि अपने स्रोत में शांत हो जाती है, वैसे ही वृत्तियों के क्षय से चित्त अपने स्रोत में शांत हो जाता है। २. अपने स्रोत में शांत मन वाले और सत्य-कामना से रहित, इंद्रियविषयों से मोहित जन की कामनाएँ मिथ्या होती हैं और कर्मों के वश में चलती हैं। ३. चित्त ही संसार है; उसे प्रयत्न से शुद्ध करना चाहिए। जिसका चित्त जैसा होता है, वह वैसा ही हो जाता है—यह गुह्य सनातन सत्य है। ४. चित्त की प्रसन्नता से शुभ और अशुभ कर्म नष्ट हो जाते हैं; प्रसन्न आत्मा आत्मा में स्थित होकर अव्यय सुख को प्राप्त करता है। ५. जैसे प्राणी का चित्त विषयों में आसक्त रहता है, यदि वैसे ही वह ब्रह्म में होता तो बंधन से कौन न मुक्त होता? ६. मन दो प्रकार का कहा गया है—शुद्ध और अशुद्ध। कामना के संपर्क से अशुद्ध होता है, कामना से रहित होने पर शुद्ध। ७. लय और विक्षेप से रहित, अत्यंत निश्चल मन को करके जब वह अमनीभाव को प्राप्त होता है, तब वही परम पद है। ८. जब तक मन का क्षय न हो जाए, तब तक उसे हृदय में निरुद्ध करना चाहिए; यही ज्ञान और मोक्ष है, शेष ग्रंथ तो विस्तार मात्र हैं। ९. समाधि से मल धुल जाने पर आत्मा में स्थित चित्त को जो सुख होता है, वह वाणी से वर्णन नहीं किया जा सकता; वह स्वयं अंतःकरण से ग्रहण किया जाता है। १०. जल में जल, अग्नि में अग्नि अथवा आकाश में आकाश को न देखे; इस प्रकार जिसका मन अंतर्गत हो जाता है, वह मुक्त हो जाता है। ११. मन ही मनुष्यों के बंधन और मोक्ष का कारण है; विषयों में आसक्त मन बंधन के लिए और विषयरहित मन मोक्ष के लिए कहा गया है। अतः जो अग्निहोत्र न करने वाले, अग्नि-चयन न करने वाले और अज्ञानी हैं, उनके लिए ब्रह्म-मार्ग का आकाश में स्मरण विरुद्ध है। इसलिए अग्नि की पूजा करनी चाहिए, उसे जानना चाहिए, उसकी स्तुति करनी चाहिए और उसका ध्यान करना चाहिए।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "பிருதிவி கார்ஹபத்தியம், அந்தரிக்ஷம் தட்சிணாக்னி, த்யௌ ஆஹவனீயம். அவற்றிலிருந்தே பவமான, பாவக, ශුசி அக்னிகள் வெளிப்பட்டன; இதனால் இந்த யஜ்ஞம் வெளிப்படுத்தப்பட்டது. பவமான-பாவக-ශுசி கூட்டமே ஜாடரம் (வயிற்றுத் தீ). ஆகவே அக்னி வழிபடப்பட வேண்டும், அறியப்பட வேண்டும், துதிக்கப்பட வேண்டும், தியானிக்கப்பட வேண்டும். யஜமானன் ஹவிஸை எடுத்து தேவதையின் தியானத்தை விரும்புகிறான். 'பொன்னிற பறவை இதயத்திலும் சூரியனிலும் நிலைத்துள்ளது; மத்குவும் ஹம்ஸமும் ஒளியின் காளையும் ஆகும்; அந்த அக்னியில் நாம் யஜிக்கிறோம்' என்று மந்திரத்தின் பொருளை ஆராய்கிறான். சவிதாவின் அந்த வரேண்ய ஒளியை, புத்திக்குள் நிற்பதை, தியானிக்க வேண்டும். இங்கு மனச்சாந்தி நிலையைப் பின்பற்றும் தியானி அதை ஆத்மாவிலேயே தாங்குகிறான். இது குறித்து இந்த சுலோகங்கள்: 1. எரிபொருள் இல்லாத நெருப்பு தன் மூலத்தில் அடங்குவது போல, வ்ருத்திகள் அழிவதால் சித்தம் தன் மூலத்தில் அடங்குகிறது. 2. தன் மூலத்தில் அடங்கிய மனம் கொண்டவனுக்கும், உண்மை ஆசையற்றவனுக்கும்... புலன்பொருட்களில் மயங்கியவனுக்கு ஆசைகள் பொய்; அவை கர்ம வசத்தைப் பின்தொடர்கின்றன. 3. சித்தமே சம்சாரம்; அதை முயற்சியுடன் தூய்மைப்படுத்த வேண்டும். சித்தம் எப்படியோ அப்படியே ஆகிறான் — இது ரகசியமான நித்திய உண்மை. 4. சித்தத்தின் தெளிவால் சுப அசுப கர்மங்கள் அழிகின்றன; தெளிந்த ஆத்மா ஆத்மாவில் நிலைத்து அழியாத சுகத்தை அடைகிறான். 5. உயிர்கள் புலன்பொருட்களில் பற்றுடன் இருக்கும் சித்தம் போல, பிரம்மத்தில் இருந்தால், பந்தத்திலிருந்து யார்தான் விடுபட மாட்டார்கள்? 6. மனம் இருவகை — சுத்தம், அசுத்தம்; காமத் தொடர்பால் அசுத்தம், காமமற்றது சுத்தம். 7. லயமும் விக்ஷேபமும் இல்லாமல் மனதை அசைவற்றதாக்கி அமனீபாவத்தை அடையும்போது அதுவே பரமபதம். 8. மனம் அழியும் வரை இதயத்தில் அடக்கப்பட வேண்டும்; இதுவே ஞானமும் மோக்ஷமும்; மற்றவை நூல் விரிவு. 9. சமாதியால் மலம் கழுவப்பட்ட சித்தம் ஆத்மாவில் நிலைக்கும்போது உண்டாகும் சுகத்தை வாக்கால் வர்ணிக்க இயலாது; அது அந்தக்கரணத்தால் தானே உணரப்படும். 10. நீரில் நீரையும் நெருப்பில் நெருப்பையும் ஆகாயத்தில் ஆகாயத்தையும் காண்பது போல, இவ்வாறு உள்ளடங்கிய மனமுடையவன் விடுதலை பெறுகிறான். 11. மனிதருக்குப் பந்தத்தும் மோக்ஷத்தும் காரணம் மனமே; விஷயப் பற்று பந்தத்திற்கு, விஷயமற்றது மோக்ஷத்திற்கு என நினைவுகூரப்படுகிறது. எனவே அக்னிஹோத்ரம் செய்யாதவர், அக்னிசயனம் செய்யாதவர், அறியாமையில் உள்ளவர் ஆகியோருக்கு பிராமணனின் வழியை ஆகாயத்தில் நினைப்பது முரண். ஆகவே அக்னி வழிபடப்பட வேண்டும், அறியப்பட வேண்டும், துதிக்கப்பட வேண்டும், தியானிக்கப்பட வேண்டும்.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "పృథివి గార్హపత్యం, అంతరిక్షం దక్షిణాగ్ని, ద్యౌ ఆహవనీయం. వాటి నుండే పవమాన, పావక, శుచి అగ్నులు వెలువడ్డాయి; దీని ద్వారానే ఈ యజ్ఞం వెల్లడైంది. పవమాన-పావక-శుచి సమూహమే జాఠరాగ్ని. కాబట్టి అగ్నిని పూజించాలి, తెలుసుకోవాలి, స్తుతించాలి, ధ్యానించాలి. యజమానుడు హవిస్సును తీసుకుని దేవతా ధ్యానాన్ని కోరుకుంటాడు. 'బంగారు వర్ణపు పక్షి హృదయంలో, సూర్యునిలో స్థిరంగా ఉంది; మద్గు, హంస, తేజస్సు వృషభం; ఆ అగ్నిలో మనం యజిస్తాం' అని మంత్రార్థాన్ని పరిశీలిస్తాడు. సవితృ దేవుని ఆ వరేణ్య తేజస్సును, బుద్ధిలో అంతర్గతంగా ఉన్నదానిని, ధ్యానించాలి. ఇక్కడ మనఃశాంతి స్థితిని అనుసరించే ధ్యాని దానిని ఆత్మలోనే ధరిస్తాడు. దీనిపై ఈ శ్లోకాలు: 1. ఇంధనం లేని అగ్ని తన మూలంలో శాంతిస్తుంది; అలాగే వృత్తుల క్షయంతో చిత్తం తన మూలంలో శాంతిస్తుంది. 2. తన మూలంలో శాంతించిన మనస్సు కలవానికి, సత్యకామం లేనివానికి, ఇంద్రియార్థాలలో మోహితుడైనవానికి కోరికలు అసత్యమై కర్మవశాన్ని అనుసరిస్తాయి. 3. చిత్తమే సంసారం; దానిని ప్రయత్నంతో శుద్ధి చేయాలి. ఎవరి చిత్తం ఎలా ఉంటుందో అలాగే అతడు అవుతాడు — ఇది రహస్యమైన సనాతన సత్యం. 4. చిత్త ప్రసన్నతతో శుభాశుభ కర్మలు నశిస్తాయి; ప్రసన్నాత్ముడు ఆత్మలో స్థిరమై అవ్యయమైన సుఖాన్ని పొందుతాడు. 5. ప్రాణుల చిత్తం విషయాలలో ఆసక్తితో ఉంటుంది; అలాగే అది బ్రహ్మంలో ఉంటే, బంధం నుండి ఎవరు విముక్తి పొందరు? 6. మనస్సు రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — శుద్ధం, అశుద్ధం; కామ సంపర్కంతో అశుద్ధం, కామరహితమై శుద్ధం. 7. లయ విక్షేపాలు లేకుండా మనస్సును అత్యంత నిశ్చలంగా చేసి, అమనీభావాన్ని పొందినప్పుడు అదే పరమ పదం. 8. మనస్సు క్షయమయ్యే వరకు హృదయంలో నిరోధించాలి; ఇదే జ్ఞానం, మోక్షం; మిగతా గ్రంథ విస్తరాలు. 9. సమాధితో మలం కడుగబడిన చిత్తం ఆత్మలో నిలిచినప్పుడు కలిగే సుఖం వాక్కుతో వర్ణించలేనిది; అది అంతఃకరణం ద్వారా స్వయంగా గ్రహించబడుతుంది. 10. నీటిలో నీటిని, అగ్నిలో అగ్నిని, ఆకాశంలో ఆకాశాన్ని గుర్తించనట్లే; ఈ విధంగా అంతర్గతమైన మనస్సు కలవాడు విముక్తుడవుతాడు. 11. మనస్సే మానవుల బంధమోక్షాలకు కారణం; విషయాసక్తి బంధానికి, విషయరహితత్వం మోక్షానికి అని స్మరించబడింది. కాబట్టి అగ్నిహోత్రం చేయనివారికి, అగ్నిచయనం చేయనివారికి, అజ్ఞానులకు బ్రాహ్మణ మార్గపు ఆకాశ స్మరణ విరుద్ధం. అందువల్ల అగ్నిని పూజించాలి, తెలుసుకోవాలి, స్తుతించాలి, ధ్యానించాలి.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಪೃಥಿವೀ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ದ್ಯೌ ಆಹವನೀಯ. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಪವಮಾನ, ಪಾವಕ, ಶುಚಿ ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಇದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಪವಮಾನ-ಪಾವಕ-ಶುಚಿ ಸಮೂಹವೇ ಜಠರಾಗ್ನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಯಜಮಾನನು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೇವತಾ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. 'ಸುವರ್ಣ ವರ್ಣದ ಪಕ್ಷಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಮದ್ಗು, ಹಂಸ, ತೇಜಸ್ಸಿನ ವೃಷಭ; ಆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಜಿಸುತ್ತೇವೆ' ಎಂದು ಮಂತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸವಿತೃವಿನ ಆ ವರೇಣ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು, ಬುದ್ಧಿಯೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವುದನ್ನು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಮನಃಶಾಂತಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಧ್ಯಾನಿ ಅದನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇವೆ: ೧. ಇಂಧನವಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿ ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆ, ವೃತ್ತಿಗಳ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಚಿತ್ತ ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ೨. ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಿಗೆ, ಸತ್ಯಕಾಮವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾದವನಿಗೆ ಆಸೆಗಳು ಮಿಥ್ಯೆ; ಅವು ಕರ್ಮವಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ೩. ಚಿತ್ತವೇ ಸಂಸಾರ; ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯಾರ ಚಿತ್ತ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನು ಹಾಗೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಹಸ್ಯ ಸನಾತನ ಸತ್ಯ. ೪. ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅವ್ಯಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ೫. ಜೀವಿಯ ಚಿತ್ತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಬಂಧನದಿಂದ ಯಾರು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ೬. ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ; ಕಾಮ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಅಶುದ್ಧ, ಕಾಮರಹಿತವಾಗಿ ಶುದ್ಧ. ೭. ಲಯ ವಿಕ್ಷೇಪಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸಿ ಅಮನೀಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಅದೇ ಪರಮ ಪದ. ೮. ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷಯವಾಗುವವರೆಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿರೋಧಿಸಬೇಕು; ಇದೇ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ; ಉಳಿದವು ಗ್ರಂಥ ವಿಸ್ತಾರ. ೯. ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಮಲ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿತ್ತವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವನ್ನು ವಾಣಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದು; ಅದನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೦. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸದಂತೆ; ಹೀಗೆ ಅಂತರ್ಗತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ೧೧. ಮನಸ್ಸೇ ಮನುಷ್ಯರ ಬಂಧ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಬಂಧಕ್ಕೆ, ವಿಷಯರಹಿತತೆ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡದವರಿಗೆ, ಅಗ್ನಿಚಯನ ಮಾಡದವರಿಗೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾರ್ಗದ ಆಕಾಶ ಸ್ಮರಣೆ ವಿರುದ್ಧ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "പൃഥിവി ഗാർഹപത്യം, അന്തരിക്ഷം ദക്ഷിണാഗ്നി, ദ്യൗ ആഹവനീയം. അവയിൽ നിന്നുതന്നെ പവമാന, പാവക, ശുചി അഗ്നികൾ പ്രകടമായി; അതിനാൽ ഈ യജ്ഞം വെളിപ്പെട്ടു. പവമാന-പാവക-ശുചി സമൂഹമാണ് ജാഠരാഗ്നി. അതിനാൽ അഗ്നിയെ യജിക്കണം, അറിയണം, സ്തുതിക്കണം, ധ്യാനിക്കണം. യജമാനൻ ഹവിസ്സെടുത്ത് ദേവതാധ്യാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. 'സ്വർണ്ണവർണ്ണമുള്ള പക്ഷി ഹൃദയത്തിലും സൂര്യനിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; മദ്ഗു, ഹംസം, തേജസ്സിന്റെ വൃഷഭം; ആ അഗ്നിയിൽ ഞങ്ങൾ യജിക്കുന്നു' എന്ന് മന്ത്രാർത്ഥം അന്വേഷിക്കുന്നു. സവിതാവിന്റെ ആ വരേണ്യതേജസ്സ്, ബുദ്ധിയുടെ ഉള്ളിൽ നിൽക്കുന്നത്, ധ്യാനിക്കണം. ഇവിടെ മനഃശാന്തിയുടെ പദം അനുസരിക്കുന്ന ധ്യാനി അതിനെ ആത്മാവിൽ തന്നെ ധരിക്കുന്നു. ഇതേക്കുറിച്ചുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ: 1. ഇന്ധനമില്ലാത്ത അഗ്നി സ്വന്തം ഉറവിടത്തിൽ ശമിക്കുന്നതുപോലെ, വൃത്തികളുടെ ക്ഷയത്താൽ ചിത്തം സ്വയോനിയിൽ ശമിക്കുന്നു. 2. സ്വയോനിയിൽ ശാന്തമായ മനസ്സുള്ളവനും, സത്യകാമമില്ലാത്തവനും, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ മോഹിതനുമായവന്റെ കാമനകൾ മിഥ്യയാണ്; അവ കർമ്മവശത്തെ പിന്തുടരുന്നു. 3. ചിത്തമേ സംസാരം; അതിനെ പ്രയത്നത്താൽ ശുദ്ധമാക്കണം. ആരുടെ ചിത്തം എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ അവൻ ആകുന്നു — ഇതാണ് രഹസ്യമായ സനാതന സത്യം. 4. ചിത്തപ്രസാദത്താൽ ശുഭാശുഭകർമ്മങ്ങൾ നശിക്കുന്നു; പ്രസന്നാത്മാവ് ആത്മാവിൽ സ്ഥിതനായി അവ്യയ സുഖം നേടുന്നു. 5. ജീവിയുടെ ചിത്തം വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ബ്രഹ്മത്തിൽ ആസക്തമായിരുന്നെങ്കിൽ ആരാണ് ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകാതിരിക്കുക? 6. മനസ്സ് രണ്ടുവിധമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു — ശുദ്ധവും അശുദ്ധവും; കാമസമ്പർക്കത്താൽ അശുദ്ധം, കാമരഹിതമായാൽ ശുദ്ധം. 7. ലയവിക്ഷേപരഹിതമായി മനസ്സിനെ അതീവ നിശ്ചലമാക്കി അമനീഭാവം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ അതുതന്നെ പരമപദം. 8. മനസ്സ് ക്ഷയിക്കുന്നതുവരെ ഹൃദയത്തിൽ നിരോധിക്കണം; ഇതാണ് ജ്ഞാനവും മോക്ഷവും; ശേഷം ഗ്രന്ഥവിസ്താരം മാത്രം. 9. സമാധിയാൽ മലം കഴുകപ്പെട്ട ചിത്തം ആത്മാവിൽ നിവേശിതമാകുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന സുഖം വാക്കിനാൽ വർണ്ണിക്കാനാവില്ല; അത് അന്തഃകരണത്താൽ സ്വയം ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. 10. വെള്ളത്തിൽ വെള്ളത്തെയും അഗ്നിയിൽ അഗ്നിയെയും ആകാശത്തിൽ ആകാശത്തെയും കാണാത്തതുപോലെ, ഇങ്ങനെ അന്തർഗതമായ മനസ്സുള്ളവൻ മോചിതനാകുന്നു. 11. മനസ്സാണ് മനുഷ്യരുടെ ബന്ധത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം; വിഷയാസക്തി ബന്ധത്തിന്, വിഷയരഹിതത്വം മോക്ഷത്തിന് എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യാത്തവർക്കും അഗ്നിചയനം ചെയ്യാത്തവർക്കും അജ്ഞാനികൾക്കും ബ്രാഹ്മണമാർഗ്ഗത്തിന്റെ ആകാശസ്മരണ വിരുദ്ധമാണ്. അതിനാൽ അഗ്നിയെ യജിക്കണം, അറിയണം, സ്തുതിക്കണം, ധ്യാനിക്കണം.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "পৃথিবী গার্হপত্য, অন্তরিক্ষ দক্ষিণাগ্নি, দ্যৌ আহবনীয়। সেখান থেকেই পবমান, পাবক ও শুচি অগ্নিসমূহ প্রকাশিত হয়; এর দ্বারাই এই যজ্ঞ প্রকাশিত হয়েছে। পবমান-পাবক-শুচি সমষ্টিই জঠরাগ্নি। সুতরাং অগ্নিকে যজন করতে হবে, জানতে হবে, স্তব করতে হবে, ধ্যান করতে হবে। যজমান হবি নিয়ে দেবতার ধ্যান কামনা করে। 'স্বর্ণবর্ণ পক্ষী হৃদয়ে ও সূর্যে প্রতিষ্ঠিত; মদ্গু, হংস, তেজের বৃষ; সেই অগ্নিতে আমরা যজন করি' — এইভাবে মন্ত্রার্থ বিচার করে। সবিতার সেই বরেণ্য তেজ, যা বুদ্ধির অন্তরে অবস্থিত, তাই ধ্যেয়। যে ধ্যানী এখানে মনঃশান্তির পদ অনুসরণ করে, সে তাকে আত্মাতেই ধারণ করে। এ বিষয়ে এই শ্লোকগুলি আছে: ১. ইন্ধনহীন আগুন যেমন নিজের উৎসে শান্ত হয়, তেমনি বৃত্তির ক্ষয়ে চিত্ত নিজের উৎসে শান্ত হয়। ২. যার মন নিজ উৎসে শান্ত, সত্যকাম রহিত, ইন্দ্রিয়বিষয়ে মোহিত — তার কামনা মিথ্যা, সে কর্মবশে চলে। ৩. চিত্তই সংসার; প্রযত্নে তাকে শোধন করতে হবে। যার চিত্ত যেমন, সে তেমনই হয় — এই গুহ্য সনাতন। ৪. চিত্তের প্রসন্নতায় শুভাশুভ কর্ম বিনষ্ট হয়; প্রসন্নাত্মা আত্মায় স্থিত হয়ে অব্যয় সুখ লাভ করে। ৫. জীবের চিত্ত যেমন বিষয়ে আসক্ত, তেমনি ব্রহ্মে আসক্ত হলে কে বন্ধন থেকে মুক্ত হত না? ৬. মন দ্বিবিধ বলা হয়েছে — শুদ্ধ ও অশুদ্ধ; কামসম্পর্কে অশুদ্ধ, কামরহিত হলে শুদ্ধ। ৭. লয়-বিক্ষেপরহিত, অত্যন্ত নিশ্চল মনকে অমনীভাব প্রাপ্ত করালে তাই পরম পদ। ৮. মন ক্ষয় না হওয়া পর্যন্ত হৃদয়ে নিরোধ করতে হবে; এটাই জ্ঞান ও মোক্ষ, বাকি সব গ্রন্থবিস্তার। ৯. সমাধিতে মল ধৌত চিত্ত আত্মায় নিবিষ্ট হলে যে সুখ হয়, তা বাক্যে বর্ণনা করা যায় না; তা অন্তঃকরণ দিয়ে নিজেই গ্রহণ করা যায়। ১০. জলে জল, অগ্নিতে অগ্নি, আকাশে আকাশ যেমন চেনা যায় না, তেমনি যার মন অন্তর্গত, সে মুক্ত হয়। ১১. মনই মানুষের বন্ধন ও মোক্ষের কারণ; বিষয়াসক্তি বন্ধনের জন্য, বিষয়হীনতা মোক্ষের জন্য স্মৃত। অতএব যারা অগ্নিহোত্র করে না, অগ্নিচয়ন করে না, অজ্ঞ — তাদের জন্য ব্রাহ্মণপথের আকাশস্মরণ বিরুদ্ধ। সুতরাং অগ্নিকে যজন করতে হবে, জানতে হবে, স্তব করতে হবে, ধ্যান করতে হবে।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "पृथ्वी गार्हपत्य, अंतरिक्ष दक्षिणाग्नी, द्यौ आहवनीय. त्यांतूनच पवमान, पावक, शुचि अग्नी प्रकट झाले; याद्वारेच हा यज्ञ प्रकट झाला. पवमान-पावक-शुचि यांचा समूहच जाठराग्नी आहे. म्हणून अग्नीचे यजन करावे, जाणावे, स्तवन करावे, ध्यान करावे. यजमान हविः घेऊन देवतेच्या ध्यानाची इच्छा करतो. 'सुवर्णवर्ण पक्षी हृदयात आणि सूर्यात स्थित आहे; मद्गु, हंस, तेजाचा वृषभ; त्या अग्नीत आम्ही यजन करतो' असा मंत्रार्थ तो विचारतो. सवितृच्या त्या वरेण्य तेजाचे, जे बुद्धीच्या आत स्थित आहे, ध्यान करावे. येथे मनःशांतीच्या पदाचे अनुसरण करणारा ध्यानी त्याला आत्म्यातच धारण करतो. यावर हे श्लोक आहेत: १. इंधनरहित अग्नी जसा स्वतःच्या उगमात शांत होतो, तसे वृत्तींच्या क्षयाने चित्त स्वतःच्या उगमात शांत होते. २. स्वयोनीत शांत मनाच्या, सत्यकामरहित, इंद्रियविषयांनी मोहित झालेल्याच्या कामना मिथ्या असतात; त्या कर्मवशाला अनुसरतात. ३. चित्तच संसार; ते प्रयत्नाने शुद्ध करावे. ज्याचे चित्त जसे असते तसा तो होतो — हे गुह्य सनातन सत्य. ४. चित्ताच्या प्रसादाने शुभाशुभ कर्मे नष्ट होतात; प्रसन्नात्मा आत्म्यात स्थित होऊन अव्यय सुख मिळवतो. ५. जीवाचे चित्त विषयांत आसक्त असते तसे ब्रह्मात असते तर बंधनातून कोण मुक्त झाला नसता? ६. मन दोन प्रकारचे सांगितले आहे — शुद्ध आणि अशुद्ध; कामसंपर्काने अशुद्ध, कामरहित झाल्यावर शुद्ध. ७. लय-विक्षेपरहित, अत्यंत निश्चल मन करून जेव्हा अमनीभाव प्राप्त होतो, तेच परम पद. ८. मन क्षय पावेपर्यंत हृदयात निरोधावे; हेच ज्ञान व मोक्ष, बाकी ग्रंथविस्तार. ९. समाधीने मल धुतलेल्या चित्ताला आत्म्यात स्थिर झाल्यावर जे सुख होते ते वाणीने वर्णन करता येत नाही; ते अंतःकरणाने स्वतःच जाणले जाते. १०. पाण्यात पाणी, अग्नीत अग्नी, आकाशात आकाश जसे ओळखता येत नाही, तसे ज्याचे मन अंतर्गत होते तो मुक्त होतो. ११. मनच माणसांच्या बंधन व मोक्षाचे कारण आहे; विषयासक्ती बंधनासाठी, विषयरहितता मोक्षासाठी स्मरली जाते. म्हणून जे अग्निहोत्र करत नाहीत, अग्निचयन करत नाहीत, अज्ञानी आहेत त्यांच्यासाठी ब्राह्मणमार्गाच्या आकाशाचे स्मरण विरुद्ध आहे. म्हणून अग्नीचे यजन करावे, जाणावे, स्तवन करावे, ध्यान करावे.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "પૃથિવી ગાર્હપત્ય, અંતરિક્ષ દક્ષિણાગ્નિ, દ્યૌ આહવનીય. તેમાંથી જ પવમાન, પાવક અને શુચિ અગ્નિઓ પ્રગટ્યા; તેનાથી આ યજ્ઞ પ્રગટ થયો. પવમાન-પાવક-શુચિનો સમૂહ એ જ જઠરાગ્નિ છે. તેથી અગ્નિનું યજન કરવું, જાણવું, સ્તુતિ કરવી અને ધ્યાન કરવું. યજમાન હવિ લઈને દેવતાના ધ્યાનની ઇચ્છા કરે છે. 'સુવર્ણવર્ણ પક્ષી હૃદયમાં અને સૂર્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; મદ્ગુ, હંસ, તેજનો વૃષભ; તે અગ્નિમાં અમે યજન કરીએ છીએ' એ રીતે મંત્રાર્થનો વિચાર કરે છે. સવિતાના તે વરેણ્ય તેજનું, જે બુદ્ધિની અંદર સ્થિત છે, ધ્યાન કરવું. અહીં મનઃશાંતિના પદને અનુસરતો ધ્યાની તેને આત્મામાં જ ધારણ કરે છે. આ વિષયે આ શ્લોકો છે: ૧. ઇંધન વિનાનો અગ્નિ જેમ પોતાના મૂળમાં શાંત થાય છે, તેમ વૃત્તિઓના ક્ષયથી ચિત્ત પોતાના મૂળમાં શાંત થાય છે. ૨. પોતાના મૂળમાં શાંત મનવાળા, સત્યકામ વિનાના, ઇન્દ્રિયવિષયોથી મોહિત જનની કામનાઓ મિથ્યા છે; તે કર્મવશને અનુસરે છે. ૩. ચિત્ત જ સંસાર છે; તેને પ્રયત્નથી શુદ્ધ કરવું. જેનું ચિત્ત જેવું હોય તે તેવો થાય છે — આ ગુહ્ય સનાતન સત્ય છે. ૪. ચિત્તની પ્રસન્નતાથી શુભાશુભ કર્મો નાશ પામે છે; પ્રસન્નાત્મા આત્મામાં સ્થિત થઈ અવ્યય સુખ પામે છે. ૫. જીવનું ચિત્ત વિષયોમાં આસક્ત રહે છે તેમ બ્રહ્મમાં આસક્ત હોત તો બંધનથી કોણ મુક્ત ન થાત? ૬. મન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે — શુદ્ધ અને અશુદ્ધ; કામના સંપર્કથી અશુદ્ધ, કામરહિત થતાં શુદ્ધ. ૭. લય-વિક્ષેપરહિત, અત્યંત નિશ્ચલ મનને અમનીભાવ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે તે જ પરમ પદ. ૮. મન ક્ષય પામે ત્યાં સુધી હૃદયમાં નિરોધ કરવો; આ જ્ઞાન અને મોક્ષ છે, બાકી ગ્રંથવિસ્તાર. ૯. સમાધિથી મળ ધોવાયેલા ચિત્તને આત્મામાં સ્થિર થતાં જે સુખ થાય તે વાણીથી વર્ણવી શકાય નહિ; તે અંતઃકરણથી સ્વયં ગ્રહણ થાય છે. ૧૦. પાણીમાં પાણી, અગ્નિમાં અગ્નિ, આકાશમાં આકાશ જેમ ઓળખાતું નથી, તેમ જેનું મન અંતર્ગત થાય તે મુક્ત થાય છે. ૧૧. મન જ મનુષ્યોના બંધન અને મોક્ષનું કારણ છે; વિષયાસક્તિ બંધન માટે, વિષયરહિતતા મોક્ષ માટે સ્મરાય છે. તેથી જે અગ્નિહોત્ર કરતા નથી, અગ્નિચયન કરતા નથી, અજ્ઞાની છે તેમને માટે બ્રાહ્મણમાર્ગના આકાશનું સ્મરણ વિરુદ્ધ છે. તેથી અગ્નિનું યજન કરવું, જાણવું, સ્તુતિ કરવી, ધ્યાન કરવું.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਗਾਰਹਪਤਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦਕਸ਼ਿਣਾਗਨੀ, ਦਿਯੌ ਆਹਵਨੀਯ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਵਮਾਨ, ਪਾਵਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਅਗਨੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪਵਮਾਨ-ਪਾਵਕ-ਸ਼ੁਚਿ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਜਾਠਰਾਗਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਹਵਿ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਮਦਗੂ, ਹੰਸ, ਤੇਜ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ; ਉਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਰਥ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਉਸ ਵਰੇਣਯ ਤੇਜ ਦਾ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ: ੧. ਬਾਲਣ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ੨. ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਤਿਆ-ਕਾਮ ਰਹਿਤ, ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦੀਆਂ ਹਨ। ੩. ਚਿੱਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਗੁਹਿਆ ਸਨਾਤਨ ਸੱਚ ਹੈ। ੪. ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਅਯ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ੫. ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੌਣ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ? ੬. ਮਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ — ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ; ਕਾਮ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਕਾਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ। ੭. ਲਯ-ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਰਹਿਤ, ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਮਨੀਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ੮. ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ੯. ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਮਲ ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਕੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੧੦. ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ੧੧. ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਬੰਧਨ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਗਨੀਚਯਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਰਗ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਣ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ପୃଥିବୀ ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଦ୍ୟୌ ଆହବନୀୟ। ସେଥିରୁ ହିଁ ପବମାନ, ପାବକ ଓ ଶୁଚି ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏଥିଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା। ପବମାନ-ପାବକ-ଶୁଚି ସମଷ୍ଟି ହିଁ ଜଠରାଗ୍ନି। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜମାନ ହବି ନେଇ ଦେବତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଇଚ୍ଛା କରେ। 'ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ ହୃଦୟରେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ମଦ୍ଗୁ, ହଂସ, ତେଜର ବୃଷ; ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ଆମେ ଯଜନ କରୁ' — ଏପରି ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥ ବିଚାର କରେ। ସବିତାଙ୍କର ସେହି ବରେଣ୍ୟ ତେଜ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଭିତରେ ସ୍ଥିତ, ତାହାର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ମନଃଶାନ୍ତିର ପଦ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଧ୍ୟାନୀ ତାହାକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଧାରଣ କରେ। ଏ ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅଛି: ୧. ଇନ୍ଧନ ବିନା ଅଗ୍ନି ଯେପରି ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେହିପରି ବୃତ୍ତିର କ୍ଷୟରେ ଚିତ୍ତ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ୨. ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା, ସତ୍ୟକାମ ରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟରେ ମୋହିତ ବ୍ୟକ୍ତିର କାମନା ମିଥ୍ୟା; ସେ କର୍ମବଶକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ୩. ଚିତ୍ତ ହିଁ ସଂସାର; ତାହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଯେପରି, ସେ ସେପରି ହୁଏ — ଏହା ଗୁହ୍ୟ ସନାତନ ସତ୍ୟ। ୪. ଚିତ୍ତର ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅବ୍ୟୟ ସୁଖ ପାଏ। ୫. ଜୀବର ଚିତ୍ତ ଯେପରି ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଥିଲେ ବନ୍ଧନରୁ କିଏ ମୁକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ? ୬. ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି — ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ; କାମସଂପର୍କରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, କାମରହିତ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧ। ୭. ଲୟ-ବିକ୍ଷେପ ରହିତ, ଅତି ନିଶ୍ଚଳ ମନକୁ ଅମନୀଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ତାହା ହିଁ ପରମ ପଦ। ୮. ମନ କ୍ଷୟ ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟରେ ତାହାକୁ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରନ୍ଥ-ବିସ୍ତାର। ୯. ସମାଧିରେ ମଳ ଧୌତ ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିବେଶିତ ହେଲେ ଯେଉଁ ସୁଖ ହୁଏ, ତାହା ବାଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; ତାହା ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ୧୦. ଜଳରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶକୁ ଯେପରି ଚିହ୍ନାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯାହାର ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ୧୧. ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ବିଷୟାସକ୍ତି ବନ୍ଧନ ପାଇଁ, ବିଷୟରହିତତା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିଚୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଥର ଆକାଶ-ସ୍ମରଣ ବିରୁଦ୍ଧ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "پرتھوی گارہپتیہ، انتریکش دکشن اگنی، دیوؤ آہونیہ۔ انہی سے پوَمان، پاوک اور شچی اگنیاں ظاہر ہوئیں؛ اسی سے یہ یجنہ ظاہر ہوا۔ پوَمان-پاوک-شچی کا مجموعہ ہی جٹھراگنی ہے۔ لہٰذا اگنی کی پوجا کرنی چاہیے، اسے جاننا چاہیے، اس کی ستائش کرنی چاہیے اور اس کا دھیان کرنا چاہیے۔ یجمان ہوی لے کر دیوتا کے دھیان کی خواہش کرتا ہے۔ 'سنہری رنگ کا پرندہ دل میں اور سورج میں قائم ہے؛ مدگو، ہنس، روشنی کا بیل؛ اسی اگنی میں ہم یجن کرتے ہیں' — اس طرح منتر کے معنی پر غور کرتا ہے۔ سویتری کی اس وریئنیہ روشنی کا، جو عقل کے اندر ٹھہری ہے، دھیان کرنا چاہیے۔ یہاں ذہنی سکون کے مقام کی پیروی کرنے والا دھیانی اسے آتما ہی میں قائم رکھتا ہے۔ اس بارے میں یہ شلوک ہیں: ۱۔ جیسے ایندھن سے خالی آگ اپنے منبع میں بجھ جاتی ہے، ویسے ہی وِرتیوں کے زوال سے چِت اپنے منبع میں ساکن ہو جاتا ہے۔ ۲۔ جس کا ذہن اپنے منبع میں ساکن ہو، سچی خواہش سے خالی ہو، اور حواس کے مضامین میں محو ہو، اس کی خواہشیں جھوٹی ہیں اور وہ کرم کے تابع چلتی ہیں۔ ۳۔ چِت ہی سنسار ہے؛ اسے کوشش سے پاک کرنا چاہیے۔ جس کا چِت جیسا ہوتا ہے وہ ویسا ہی ہو جاتا ہے — یہ پوشیدہ ازلی سچ ہے۔ ۴۔ چِت کی صفائی سے شبھ و اشبھ کرم فنا ہو جاتے ہیں؛ پرسن آتما آتما میں قائم ہو کر لازوال سکھ پاتا ہے۔ ۵۔ جیسے جاندار کا چِت مضامین میں لگا رہتا ہے، ویسے ہی اگر وہ برہمن میں لگا ہوتا تو کون بندھن سے نجات نہ پاتا؟ ۶۔ من دو قسم کا کہا گیا ہے — پاک اور ناپاک؛ خواہش کے تعلق سے ناپاک، خواہش سے خالی ہو کر پاک۔ ۷۔ لَیہ اور وکشیپ سے خالی، نہایت ساکن من جب امنی بھاو کو پہنچتا ہے، وہی پرم پد ہے۔ ۸۔ جب تک من فنا نہ ہو، دل میں اسے روکنا چاہیے؛ یہی علم اور موکش ہے، باقی کتابوں کا پھیلاؤ ہے۔ ۹۔ سمادھی سے میل دھل جانے والے چِت کو آتما میں قائم ہونے سے جو سکھ حاصل ہوتا ہے، اسے زبان سے بیان نہیں کیا جا سکتا؛ وہ انتہ کرن کے ذریعے خود ہی محسوس ہوتا ہے۔ ۱۰۔ جیسے پانی میں پانی، آگ میں آگ، آکاش میں آکاش پہچانا نہیں جاتا، ویسے ہی جس کا من اندرونی ہو جائے وہ آزاد ہو جاتا ہے۔ ۱۱۔ من ہی انسانوں کے بندھن اور موکش کا سبب ہے؛ مضامین میں لگاؤ بندھن کے لیے، مضامین سے بے تعلقی موکش کے لیے یاد کی گئی ہے۔ اس لیے جو اگنی ہوتر نہیں کرتے، اگنی چیَن نہیں کرتے، جاہل ہیں، ان کے لیے برہمن راستے کے آکاش کا دھیان کرنا غلط ہے۔ لہٰذا اگنی کی پوجا کرنی چاہیے، اسے جاننا چاہیے، اس کی ستائش کرنی چاہیے اور اس کا دھیان کرنا چاہیے۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "Earth is the householder's fire, the atmosphere is the southern fire, the sky is the offering fire. From these alone the fires of purification, purifying and clear arose, and through them this sacrifice was made manifest; for the aggregate of purifying, cleansing and clear fires is the digestive fire. Therefore fire should be worshipped, known, praised and meditated upon. The sacrificer, taking the oblation, desires meditation on the deity. 'The golden-colored bird, established in the heart and in the sun; the swan, the bull of brilliance: in this fire we worship' — thus he considers the meaning of the mantra. That adorable radiance of Savitṛ, which abides within the intellect, is to be meditated upon. The meditator who here follows the state of peace of mind holds it in the self alone. On this there are these verses: 1. As fire without fuel is quieted in its own source, so the mind is quieted in its own source through the cessation of its modifications. 2. For one whose mind is quieted in its own source and who lacks true desire, but is deluded by sense objects, desires are false and follow the power of action. 3. The mind alone is saṃsāra; one should purify it with effort. One becomes what one's mind is — this is the secret eternal truth. 4. Through the serenity of the mind, good and bad actions are destroyed; the one whose self is clear, abiding in the self, attains imperishable happiness. 5. As the mind of a living being is deeply attached to the range of objects, if it were thus in brahman, who would not be freed from bondage? 6. The mind is declared twofold, pure and impure; impure through contact with desire, pure when free from desire. 7. When the mind, free from torpor and distraction, is made perfectly steady and attains the state of no-mind, that is the highest state. 8. The mind must be restrained in the heart until it has gone to dissolution; this is knowledge and liberation, the rest are lengthy texts. 9. The happiness that arises when the mind, its impurities washed away by absorption, is fixed in the self cannot be described in words; it is grasped by the inner organ itself. 10. As one does not perceive water in water, fire in fire, space in space, so one whose mind is inwardly absorbed is completely freed. 11. The mind alone is the cause of human bondage and liberation; attachment to objects is for bondage, freedom from objects is remembered as liberation. Therefore, for those who do not perform the agnihotra, who have not built the fire altar, and who are ignorant, remembrance of the path of the sky of the brahmin is contrary. Therefore fire should be worshipped, known, praised and meditated upon.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "La tierra es el fuego del cabeza de familia, la atmósfera es el fuego del sur, el cielo es el fuego de la ofrenda. Solo de estos surgieron los fuegos purificador, purificante y claro, y por ellos se manifestó este sacrificio; pues el conjunto de los fuegos purificador, purificante y claro es el fuego digestivo. Por tanto, el fuego debe ser adorado, conocido, alabado y meditado. El sacrificador, tomando la oblación, desea la meditación sobre la deidad. 'El pájaro de color dorado, establecido en el corazón y en el sol; el cisne, el toro de esplendor: en este fuego adoramos' — así considera el significado del mantra. Aquel resplandor adorable de Savitṛ, que reside dentro del intelecto, debe ser meditado. El meditador que aquí sigue el estado de paz mental lo sostiene en el propio ātman. Sobre esto hay estos versos: 1. Como el fuego sin combustible se apacigua en su propia fuente, así la mente se apacigua en su propia fuente por el cese de sus fluctuaciones. 2. Para quien tiene la mente apaciguada en su propia fuente y carece de deseo verdadero, pero está confundido por los objetos sensoriales, los deseos son falsos y siguen el poder de la acción. 3. La mente misma es saṃsāra; debe purificarse con esfuerzo. Uno llega a ser lo que es su mente — esta es la verdad eterna y secreta. 4. Por la serenidad de la mente se destruyen las acciones buenas y malas; el de ātman claro, establecido en el ātman, alcanza la felicidad imperecedera. 5. Como la mente de un ser vivo está profundamente apegada al ámbito de los objetos, si así estuviera en brahman, ¿quién no sería liberado de la ligadura? 6. La mente se declara doble, pura e impura; impura por el contacto con el deseo, pura cuando está libre de deseo. 7. Cuando la mente, libre de letargo y distracción, se hace perfectamente firme y alcanza el estado de no-mente, ese es el estado supremo. 8. La mente debe ser contenida en el corazón hasta que llegue a su disolución; esto es conocimiento y liberación, lo demás son extensos tratados. 9. La felicidad que surge cuando la mente, purificada de impurezas por la absorción, se fija en el ātman no puede describirse con palabras; es percibida por el propio órgano interior. 10. Como no se percibe agua en el agua, fuego en el fuego, espacio en el espacio, así quien tiene la mente interiormente absorbida queda completamente liberado. 11. La mente es la única causa de la ligadura y la liberación humanas; el apego a los objetos es para la ligadura, el estar libre de objetos se recuerda como liberación. Por tanto, para quienes no realizan el agnihotra, que no han construido el altar del fuego y son ignorantes, recordar el camino celeste del brahmán es contrario. Por tanto, el fuego debe ser adorado, conocido, alabado y meditado.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "La terre est le feu du maître de maison, l'atmosphère est le feu du sud, le ciel est le feu de l'offrande. C'est d'eux seuls que surgirent les feux purificateur, purifiant et clair, et par eux ce sacrifice fut manifesté ; car l'ensemble des feux purificateur, purifiant et clair est le feu digestif. C'est pourquoi le feu doit être adoré, connu, loué et médité. Le sacrifiant, prenant l'oblation, désire la méditation sur la divinité. « L'oiseau d'or, établi dans le cœur et dans le soleil ; le cygne, le taureau de splendeur : dans ce feu nous sacrifions » — ainsi il examine le sens du mantra. Cette radiance adorable de Savitṛ, qui demeure à l'intérieur de l'intellect, doit être méditée. Le méditant qui suit ici l'état de paix de l'esprit le tient dans l'ātman seul. À ce sujet, voici ces vers : 1. De même que le feu sans combustible s'apaise dans sa source, l'esprit s'apaise dans sa source par la cessation de ses fluctuations. 2. Pour celui dont l'esprit est apaisé dans sa source, qui est sans désir véritable mais égaré par les objets des sens, les désirs sont faux et suivent la puissance de l'action. 3. L'esprit seul est le saṃsāra ; il faut le purifier par l'effort. On devient ce que l'on est en son esprit — telle est la vérité secrète et éternelle. 4. Par la sérénité de l'esprit, les actions bonnes et mauvaises sont détruites ; celui dont l'ātman est pur, demeurant dans l'ātman, atteint le bonheur impérissable. 5. De même que l'esprit d'un être vivant est profondément attaché au champ des objets, s'il en était ainsi dans le brahman, qui ne serait pas libéré de la servitude ? 6. L'esprit est déclaré double, pur et impur ; impur par le contact du désir, pur lorsqu'il est libéré du désir. 7. Lorsque l'esprit, exempt de torpeur et de dispersion, est rendu parfaitement stable et atteint l'état de non-esprit, c'est là l'état suprême. 8. L'esprit doit être retenu dans le cœur jusqu'à sa dissolution ; c'est cela la connaissance et la délivrance, le reste n'est que de longs traités. 9. Le bonheur qui naît lorsque l'esprit, purifié de ses souillures par l'absorption, est fixé dans l'ātman ne peut se dire par la parole ; il est saisi par l'organe intérieur lui-même. 10. De même qu'on ne perçoit pas l'eau dans l'eau, le feu dans le feu, l'espace dans l'espace, celui dont l'esprit est intérieurement absorbé est complètement libéré. 11. L'esprit seul est la cause de la servitude et de la libération des hommes ; l'attachement aux objets conduit à la servitude, l'absence d'objets est tenue pour la libération. C'est pourquoi, pour ceux qui n'accomplissent pas l'agnihotra, qui n'ont pas construit l'autel du feu et sont ignorants, le souvenir de la voie céleste du brahmane est contraire. C'est pourquoi le feu doit être adoré, connu, loué et médité.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Die Erde ist das Feuer des Hausherrn, die Atmosphäre ist das südliche Feuer, der Himmel ist das Opferfeuer. Aus ihnen allein entstanden die reinigenden, läuternden und klaren Feuer, und durch sie wurde dieses Opfer offenbar; denn die Gesamtheit der reinigenden, läuternden und klaren Feuer ist das Verdauungsfeuer. Deshalb soll das Feuer verehrt, erkannt, gepriesen und betrachtet werden. Der Opferer, der die Opfergabe nimmt, wünscht die Meditation auf die Gottheit. 'Der goldfarbene Vogel, im Herzen und in der Sonne gegründet; der Schwan, der Stier des Glanzes: in diesem Feuer opfern wir' — so bedenkt er den Sinn des Mantras. Jener verehrungswürdige Glanz des Savitṛ, der im Verstand weilt, ist zu betrachten. Der Meditierende, der hier dem Zustand des Geistesfriedens folgt, hält ihn allein im ātman. Dazu gibt es diese Verse: 1. Wie das Feuer ohne Brennstoff in seinem Ursprung erlischt, so kommt der Geist durch das Aufhören seiner Regungen in seinem Ursprung zur Ruhe. 2. Für den, dessen Geist in seinem Ursprung ruht und der keines wahren Begehrens ist, doch von den Sinnesobjekten verblendet wird, sind die Wünsche falsch und folgen der Macht des Handelns. 3. Der Geist allein ist saṃsāra; man soll ihn mit Mühe reinigen. Man wird, was der eigene Geist ist — dies ist die geheime ewige Wahrheit. 4. Durch die Klarheit des Geistes werden gute und böse Handlungen vernichtet; wer im ātman klar ist und im ātman verweilt, erlangt das unvergängliche Glück. 5. Wie der Geist eines Lebewesens tief an den Bereich der Objekte gebunden ist, wäre er so im brahman, wer würde dann nicht von der Fessel befreit? 6. Der Geist wird als zweifach erklärt, rein und unrein; unrein durch die Berührung mit dem Begehren, rein, wenn er frei vom Begehren ist. 7. Wenn der Geist, frei von Stumpfheit und Zerstreuung, völlig still gemacht ist und den Zustand des Nicht-Geistes erreicht, dann ist dies der höchste Zustand. 8. Der Geist soll im Herzen zurückgehalten werden, bis er zur Auflösung gelangt ist; dies ist Erkenntnis und Befreiung, das übrige sind weitläufige Schriften. 9. Das Glück, das entsteht, wenn der Geist, durch Versenkung von seinen Makeln gereinigt, im ātman gefestigt ist, lässt sich nicht mit Worten beschreiben; es wird vom inneren Organ selbst erfasst. 10. Wie man das Wasser nicht im Wasser, das Feuer nicht im Feuer, den Raum nicht im Raum wahrnimmt, so wird der, dessen Geist innerlich versenkt ist, völlig befreit. 11. Der Geist allein ist die Ursache von Bindung und Befreiung der Menschen; Anhaftung an Objekte führt zur Bindung, Freiheit von Objekten gilt als Befreiung. Deshalb ist für jene, die den agnihotra nicht vollziehen, keinen Feueraltar errichtet haben und unwissend sind, das Gedenken an den Himmelsweg des brahmanen unangemessen. Deshalb soll das Feuer verehrt, erkannt, gepriesen und betrachtet werden.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "A terra é o fogo do chefe de família, a atmosfera é o fogo do sul, o céu é o fogo da oferenda. Desses surgiram os fogos purificador, purificante e claro, e por eles este sacrifício se manifestou; pois o conjunto dos fogos purificador, purificante e claro é o fogo digestivo. Portanto, o fogo deve ser venerado, conhecido, louvado e meditado. O sacrificante, tomando a oblação, deseja a meditação sobre a divindade. 'A ave de cor dourada, estabelecida no coração e no sol; o cisne, o touro de esplendor: neste fogo oferecemos' — assim ele considera o sentido do mantra. Aquele esplendor adorável de Savitṛ, que reside dentro do intelecto, deve ser meditado. O meditador que aqui segue o estado de paz mental o mantém no próprio ātman. Sobre isso há estes versos: 1. Como o fogo sem combustível se aquieta em sua própria fonte, assim a mente se aquieta em sua própria fonte pela cessação de suas modificações. 2. Para quem tem a mente aquietada em sua própria fonte e carece de desejo verdadeiro, mas é iludido pelos objetos dos sentidos, os desejos são falsos e seguem o poder da ação. 3. A mente em si é saṃsāra; deve-se purificá-la com esforço. Torna-se aquilo que é a própria mente — esta é a verdade secreta e eterna. 4. Pela serenidade da mente, as ações boas e más são destruídas; aquele cujo ātman é puro, estabelecido no ātman, alcança a felicidade imperecível. 5. Como a mente de um ser vivo está profundamente apegada ao campo dos objetos, se assim estivesse no brahman, quem não seria libertado da servidão? 6. A mente é declarada dupla, pura e impura; impura pelo contato com o desejo, pura quando livre do desejo. 7. Quando a mente, livre de torpor e dispersão, é tornada perfeitamente firme e alcança o estado de não-mente, esse é o estado supremo. 8. A mente deve ser contida no coração até que chegue à dissolução; isto é conhecimento e libertação, o resto são longos tratados. 9. A felicidade que surge quando a mente, purificada de impurezas pela absorção, está fixa no ātman não pode ser descrita em palavras; é apreendida pelo próprio órgão interior. 10. Como não se percebe água na água, fogo no fogo, espaço no espaço, assim aquele cuja mente está interiormente absorta fica completamente liberto. 11. A mente é a única causa da servidão e da libertação dos homens; o apego aos objetos leva à servidão, a liberdade dos objetos é lembrada como libertação. Portanto, para aqueles que não realizam o agnihotra, que não construíram o altar do fogo e são ignorantes, lembrar o caminho celeste do brāhmaṇa é contrário. Portanto, o fogo deve ser venerado, conhecido, louvado e meditado.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Земля — огонь домохозяина, атмосфера — южный огонь, небо — огонь жертвоприношения. Только из них возникли огни очищающий, очищающий и ясный, и через них явилась эта жертва; ибо совокупность очищающего, очищающего и ясного огня есть пищеварительный огонь. Поэтому огонь следует почитать, познавать, восхвалять и созерцать. Жертвователь, принимая возлияние, желает созерцания божества. «Золотистая птица, пребывающая в сердце и в солнце; лебедь, бык сияния: в этом огне мы приносим жертву» — так он размышляет о смысле мантры. Тот достойный почитания блеск Савитара, что пребывает внутри разума, следует созерцать. Созерцающий, который здесь следует состоянию душевного покоя, удерживает его только в атмане. Об этом есть такие стихи: 1. Как огонь без топлива угасает в своём источнике, так ум успокаивается в своём источнике через прекращение своих колебаний. 2. Для того, чей ум успокоен в своём источнике, кто не имеет истинного желания, но ослеплён предметами чувств, желания ложны и следуют власти действия. 3. Один только ум есть сансара; его следует очищать усилием. Каков ум, таков и человек — это тайная вечная истина. 4. Через безмятежность ума уничтожаются добрые и злые деяния; тот, чей атман ясен, пребывая в атмане, обретает нетленное счастье. 5. Как ум живого существа глубоко привязан к сфере предметов, так если бы он был в брахмане, кто бы не освободился от уз? 6. Ум объявлен двояким: чистым и нечистым; нечистым через соприкосновение с желанием, чистым, когда он свободен от желания. 7. Когда ум, свободный от оцепенения и рассеяния, сделан совершенно неподвижным и достигает состояния не-ума, то это высшее состояние. 8. Ум должен удерживаться в сердце, пока не придёт к растворению; это знание и освобождение, остальное — пространные тексты. 9. Счастье, возникающее, когда ум, очищенный от скверны погружением, утверждён в атмане, невозможно выразить словом; оно постигается самим внутренним органом. 10. Как не различают воду в воде, огонь в огне, пространство в пространстве, так тот, чей ум внутренне погружён, полностью освобождается. 11. Ум один — причина связанности и освобождения людей; привязанность к предметам ведёт к связанности, свобода от предметов помнится как освобождение. Поэтому для тех, кто не совершает агнихотру, не возвёл алтарь огня и невежествен, помнить путь брахмана в небе противоречиво. Поэтому огонь следует почитать, познавать, восхвалять и созерцать.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "大地是家主之火，虚空是南方之火，天是供养之火。纯净火、净化火与明亮火正是由它们显现；而纯净、净化与明亮之火的总和便是消化之火。因此应当供奉火、认识火、赞颂火、冥想火。祭主手持供物，愿望对神的冥想。“金色之鸟住于心中与太阳之中；天鹅，光辉之公牛：我们在此火中祭祀”——如此思考咒语之义。应当冥想萨维特里那可敬的光辉，它住于觉性之内。在此追随心之寂静境界的冥想者，便在自我之中持守它。关于此，有以下诸颂：1. 如无薪之火在其本源中熄灭，心也因诸转变的止息而在其本源中寂静。2. 对于心在其本源中寂静、缺乏真实欲望而又被感官对象迷惑的人，欲望是虚妄的，随业力而行。3. 心即轮回；应以努力净化它。人成为其心所是的样子——这是秘密的永恒真理。4. 心的澄明消除善与恶的业；自我清净、安住于自我者，获得不坏的乐。5. 如同众生之心深深执着于境界之域，若它也如此执着于梵，谁不会从束缚中解脱？6. 心被说为两种：净与不净；因与欲望接触而不净，离欲则净。7. 当心离于昏沉与散乱，被使之极其稳定，达到无心之境，那便是至上之境。8. 心应被摄持于心中，直至消融；这便是智慧与解脱，其余都是冗长的论述。9. 当心因入定而洗净垢染，安住于自我时所生之乐，无法以言语描述；它由内在的心自身所领会。10. 如同在水中不见水、在火中不见火、在虚空中不见虚空，如此内在摄入其心者便完全解脱。11. 心本身是人束缚与解脱的原因；执着对象导致束缚，远离对象被称为解脱。因此，对于不行火祭、未建火坛而又无知的人，忆念婆罗门的天空之路是相违的。因此应当供奉火、认识火、赞颂火、冥想火。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "大地は家長の火、大気は南の火、天は供犠の火である。浄化の火、清める火、清らかな火はこれらからのみ生じ、それによってこの供犠が顕れた。浄化の火・清める火・清らかな火の集合こそ消化の火だからである。ゆえに火は供養され、知られ、讃えられ、瞑想されるべきである。供犠者は供物を取り、神の瞑想を望む。「金色の鳥は心臓と太陽に確立している。白鳥、光輝の牡牛——この火において我々は供養する」と、彼はマントラの意味を思惟する。心の内に住する、サヴィトリの崇拝すべき輝きこそ瞑想されるべきである。ここで心の寂静の境地に従う瞑想者は、それを自己の内にのみ保つ。これについて次の詩節がある。1．燃料のない火がその源に静まるように、心は諸々の変化が止むことにより、その源に静まる。2．源に静まった心を持ち、真実の欲望を持たず、感覚対象に惑わされた者にとって、欲望は偽りであり、行為の力に従う。3．心こそが輪廻である。努力によってそれを浄化すべきである。人は自らの心であるものとなる——これが秘められた永遠の真理である。4．心の清澄によって善悪の業は滅する。清らかな自己を持ち、自己に確立した者は、不滅の幸福を得る。5．生きものの心が対象の領域に深く執着するように、もしそれがブラフマンに執着したなら、誰が束縛から解放されないことがあろうか。6．心は二種類と説かれる——清浄なものと不浄なもの。欲望との接触によって不浄となり、欲望を離れて清浄となる。7．沈滞と散乱を離れ、極めて安定させられた心が無心の状態に達するとき、それこそが最高の境地である。8．心は消滅するまで心臓に制御されるべきである。これが知識であり解脱であり、残りは冗長な書物にすぎない。9．三昧によって垢を洗い清められた心が自己に定着するとき生じる安楽は、言葉で述べることはできない。それは内なる器官そのものによって把握される。10．水の中に水を、火の中に火を、虚空の中に虚空を見ないように、このように心が内に没入した者は完全に解放される。11．心だけが人の束縛と解脱の原因である。対象への執着は束縛のためであり、対象からの離脱は解脱と記憶される。したがって、アグニホートラを行わず、火の祭壇を築かず、無知な者にとって、バラモンの天空の道を想起することは相違である。ゆえに火は供養され、知られ、讃えられ、瞑想されるべきである。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "الأرض نار الربّ، والجوّ هو النار الجنوبية، والسماء هي نار القربان. ومن هذه وحدها نشأت النيران المطهّرة والمُنقّية والصافية، وبها ظهرت هذه القربان؛ فإنّ مجموع النيران المطهّرة والمُنقّية والصافية هو نار الهضم. لذلك ينبغي عبادة النار، ومعرفتها، ومدحها، والتأمّل فيها. والمُقرِّب، آخذًا القربان، يشتهي التأمّل في الإله. «الطائر ذو اللون الذهبي، المستقرّ في القلب وفي الشمس؛ الإوزّة، ثور النور: في هذه النار نقرّب القرابين» — هكذا يتدبّر معنى المانترا. وينبغي التأمّل في ذلك الضياء الجدير بالتبجيل لسافيتري، الذي يقيم داخل العقل. والمتأمّل الذي يتبع هنا حالة سكينة الذهن يحفظه في الأتمان وحده. وفي ذلك هذه الأبيات: ١. كما تهدأ النار التي لا وقود لها في منبعها، كذلك يهدأ العقل في منبعه بانقطاع تقلّباته. ٢. لمن هدأ عقله في منبعه، وليس له رغبة حقّة، لكنه مغرور بموضوعات الحواسّ، تكون رغباته باطلة، تتبع سلطان الفعل. ٣. العقل وحده هو السَّمْسارا؛ فينبغي تطهيره بالجهد. يصير المرء ما يكون عقله — وهذه هي الحقيقة السرّية الأزلية. ٤. بصفاء العقل تُهلَك الأعمال الحسنة والسيّئة؛ ومن كان أتمانه صافيًا مستقرًّا في الأتمان نال السعادة التي لا تزول. ٥. كما أنّ عقل الكائن الحيّ متعلّق تعلّقًا عميقًا بمجال الموضوعات، فلو كان هكذا في البراهمان، فمن لا يتحرّر من الأسر؟ ٦. قيل إنّ العقل ذو وجهين: نقيّ وغير نقيّ؛ غير نقيّ بالاتصال بالرغبة، ونقيّ إذا خلا من الرغبة. ٧. إذا صار العقل، خاليًا من الخمول والتشتّت، ساكنًا تمامًا، وبلغ حال اللاعقل، فذلك هو المقام الأسمى. ٨. يجب كبح العقل في القلب حتى يبلغ الفناء؛ فهذا هو العلم والتحرّر، وما بقي فهو تفصيل للكتب. ٩. السعادة التي تنشأ حين يُثبَّت العقل في الأتمان بعد أن غُسلت أدرانه بالتأمّل العميق، لا تُوصف بالكلام؛ إنما يدركها الجهاز الداخلي نفسه. ١٠. كما لا يُرى الماء في الماء ولا النار في النار ولا الفضاء في الفضاء، كذلك يتحرّر تمامًا من كان عقله مستغرقًا في الداخل. ١١. العقل وحده سبب الأسر والتحرّر للبشر؛ فالتعلّق بالموضوعات للأسر، والخلوّ منها يُذكر بأنه التحرّر. لذلك فإنّ ذكر طريق البراهمي إلى السماء أمرٌ مخالف لمن لا يقيم الأغنيهوترا، ولم يبن مذبح النار، وهو جاهل. لذلك ينبغي عبادة النار، ومعرفتها، ومدحها، والتأمّل فيها.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Bumi adalah api gārhapatya, angkasa adalah api dakṣiṇa, langit adalah api āhavanīya. Dari merekalah muncul api pemurni, pembersih, dan jernih, dan melalui mereka persembahan ini dinyatakan; karena gabungan api pemurni, pembersih, dan jernih itu adalah api pencernaan. Oleh karena itu api harus dipuja, dikenali, dipuji, dan direnungkan. Sang pemberi persembahan, mengambil persembahan, berhasrat untuk merenungkan dewa. 'Burung keemasan yang bersemayam di hati dan di matahari; angsa, banteng cahaya: dalam api ini kami mempersembahkan' — demikian ia merenungkan makna mantra. Cahaya Savitṛ yang mulia itu, yang berdiam di dalam budi, patut direnungkan. Sang perenung yang di sini mengikuti keadaan damai pikiran, memegangnya hanya di dalam ātman. Tentang hal ini ada syair-syair berikut: 1. Seperti api tanpa bahan bakar padam di sumbernya sendiri, demikian pikiran menjadi tenang di sumbernya sendiri melalui berhentinya gejolak-gejolaknya. 2. Bagi orang yang pikirannya tenang di sumbernya sendiri, tanpa keinginan sejati, tetapi terkecoh oleh objek indera, keinginan-keinginannya palsu dan mengikuti kekuatan perbuatan. 3. Pikiran itu sendiri adalah saṃsāra; ia harus dimurnikan dengan usaha. Seseorang menjadi apa yang menjadi pikirannya — inilah kebenaran rahasia yang abadi. 4. Melalui kejernihan pikiran, perbuatan baik dan buruk dihancurkan; orang yang ātman-nya jernih, bersemayam dalam ātman, mencapai kebahagiaan yang tak binasa. 5. Sebagaimana pikiran makhluk hidup melekat dalam lingkup objek, bila demikian pula dalam brahman, siapakah yang tidak akan terbebas dari belenggu? 6. Pikiran dinyatakan dua macam: murni dan tidak murni; tidak murni karena bersentuhan dengan keinginan, murni bila bebas dari keinginan. 7. Ketika pikiran, bebas dari kelambanan dan gangguan, dibuat sangat mantap dan mencapai keadaan tanpa-pikiran, itulah keadaan tertinggi. 8. Pikiran harus dikendalikan di dalam hati sampai ia lenyap; inilah pengetahuan dan pembebasan, yang lain hanyalah uraian panjang dalam kitab. 9. Kebahagiaan yang timbul ketika pikiran, yang noda-nodanya telah dicuci oleh samādhi, dimantapkan dalam ātman tidak dapat diungkapkan dengan kata; ia dipahami oleh alat batin itu sendiri. 10. Sebagaimana air tidak dilihat di dalam air, api di dalam api, ruang di dalam ruang, demikian pula orang yang pikirannya terserap ke dalam akan sepenuhnya terbebas. 11. Pikiran sendirilah penyebab belenggu dan pembebasan manusia; kelekatan pada objek menuju belenggu, bebas dari objek diingat sebagai pembebasan. Oleh karena itu, bagi mereka yang tidak melakukan agnihotra, belum membangun altar api, dan bodoh, mengingat jalan langit brahmana adalah bertentangan. Oleh karena itu api harus dipuja, dikenali, dipuji, dan direnungkan.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "แผ่นดินคือไฟคฤหปัตย์ อากาศคือไฟทักษิณ ท้องฟ้าคือไฟอาหวนีย์ จากสิ่งเหล่านี้เองไฟที่ชำระ ไฟที่ทำให้บริสุทธิ์ และไฟที่บริสุทธิ์ จึงได้เกิดขึ้น และด้วยไฟเหล่านี้ยัญพิธีนี้จึงปรากฏ เพราะกลุ่มของไฟที่ทำให้บริสุทธิ์ ไฟที่ชำระ และไฟที่บริสุทธิ์ คือไฟย่อยอาหารในท้อง เหตุฉะนั้น พึงบูชาไฟ พึงรู้จัก พึงสรรเสริญ และพึงภาวนาถึง ยชมานะถือเครื่องบูชาแล้วปรารถนาการภาวนาถึงเทวดา บทที่ว่า ‘นกสีทองผิวทอง ประดิษฐานอยู่ในหทัยและในดวงอาทิตย์ หงส์ ผู้เปี่ยมด้วยรัศมี พวกเราบูชาพระองค์ในไฟนี้’ เขาก็ใคร่ครวญความหมายของมนต์ด้วยประการฉะนี้ รัศมีอันพึงปรารถนาของพระสวิตฤนั้นเป็นสิ่งที่พึงภาวนา ผู้ที่ตั้งอยู่ในปัญญาและภาวนาอยู่ที่นี่ ย่อมดำเนินตามฐานแห่งความสงบใจ และตั้งมั่นไว้ในอาตมันเท่านั้น เกี่ยวกับเรื่องนี้มีโศลกดังนี้ ๑. ดุจไฟที่ปราศจากเชื้อเพลิงย่อมดับลงในต้นกำเนิดของตน ฉันใด จิตย่อมสงบลงในต้นกำเนิดของตน ด้วยการสิ้นไปแห่งการเคลื่อนไหวของจิต ฉันนั้น ๒. สำหรับผู้ที่จิตสงบลงในต้นกำเนิดของตน และปราศจากความปรารถนาที่แท้จริง แต่หลงใหลในอารมณ์แห่งอินทรีย์ กามารมณ์ก็เป็นเท็จ และตามไปใต้อำนาจของกรรม ๓. จิตนั่นแหละคือสังสารวัฏ พึงชำระจิตนั้นด้วยความเพียร ผู้ใดมีจิตเช่นใด ผู้นั้นก็เป็นเช่นนั้น นี่คือความลับนิรันดร์ ๔. ด้วยความผ่องใสของจิต กรรมดีและชั่วย่อมถูกทำลาย ผู้มีอาตมันผ่องใส ตั้งมั่นในอาตมัน ย่อมได้รับความสุขอันไม่เสื่อมสูญ ๕. ดังที่จิตของสัตว์ผูกพันอย่างแนบแน่นในขอบเขตแห่งอารมณ์ ถ้าจิตเป็นเช่นนี้ในพรหมัน ใครเล่าจะไม่หลุดพ้นจากการผูกมัด ๖. จิตกล่าวไว้ว่ามีสองอย่าง คือบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ ไม่บริสุทธิ์เพราะการสัมผัสกับกาม บริสุทธิ์เมื่อปราศจากกาม ๗. เมื่อจิตปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ทำให้มั่นคงยิ่งนัก และบรรลุภาวะที่ไม่มีจิต นั่นคือฐานอันสูงสุด ๘. พึงระงับจิตไว้ในหทัยจนกว่าจิตจะถึงความดับสิ้น นี่คือความรู้และโมกษะ ส่วนที่เหลือคือคัมภีร์อันยืดยาว ๙. ความสุขที่เกิดขึ้นเมื่อจิตซึ่งมลทินถูกชำระล้างด้วยสมาธิ ตั้งมั่นอยู่ในอาตมัน ไม่อาจพรรณนาด้วยถ้อยคำ มันถูกรับรู้ด้วยอันตะกรณะของตนเอง ๑๐. ดังที่น้ำไม่เห็นน้ำในน้ำ ไฟไม่เห็นไฟในไฟ อากาศไม่เห็นอากาศในอากาศ ฉันใด ผู้ที่จิตแอบแฝงอยู่ภายในย่อมหลุดพ้นโดยสิ้นเชิง ฉันนั้น ๑๑. จิตนั่นแหละคือเหตุแห่งการผูกพันและการหลุดพ้นของมนุษย์ การยึดติดในอารมณ์เป็นการผูกพัน การปราศจากอารมณ์ถูกจดจำว่าเป็นการหลุดพ้น เหตุฉะนั้น สำหรับผู้ไม่ประกอบอัคนิโหตร ไม่สร้างแท่นไฟ และผู้ที่ขาดความรู้ การระลึกถึงทางแห่งท้องฟ้าของพราหมณ์ย่อมขัดแย้ง เหตุฉะนั้น พึงบูชาไฟ พึงรู้จัก พึงสรรเสริญ และพึงภาวนาถึง",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Maitrāyaṇī Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “मैत्रायण्युपनिषत्” (revision 398073)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D&oldid=398073"
  },
  "topics": [
    "agni",
    "meditation",
    "mind",
    "brahman"
  ],
  "citation": "Maitrāyaṇī Upaniṣad 6.34. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/maitrayani.6.34/"
}