{
  "id": "upanishads/maitrayani.6.6",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/upanishads/maitrayani.6.6/",
  "work": {
    "key": "upanishads",
    "title": "Upaniṣads"
  },
  "ref": "maitrayani.6.6",
  "speaker": "Maitrāyaṇī Upaniṣad",
  "sanskrit": {
    "text": "अथाव्याहृतं वा इदमासीत् स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवःस्वरिति । एषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनुर्या लोकवतीति स्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः चक्षुरायता हि पुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुः अक्षिण्यवस्थितो हि पुरुषः सर्वार्थेषु चरति एतस्माद्भूर्भुवःस्वरित्युपासीतानेन हि प्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवोपासितो भवतीति एवं ह्याहैषा वै प्रजापतेर्विश्वभृत्तनुरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिन् च सर्वस्मिन्नेषा अन्तर्हितेति तस्मादेषोपासीता ॥ ६.६ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti | eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya mahatī mātrā cakṣuṣā hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā || 6.6 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "atha",
      "meaning": "then, now",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "avyāhṛtam",
      "meaning": "the unuttered (primordial)",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "idam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āsīt",
      "meaning": "was",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sa",
      "meaning": "he",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "satyam",
      "meaning": "truth",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prajāpatiḥ",
      "meaning": "Prajāpati, lord of creatures",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tapaḥ",
      "meaning": "austerity, heat",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "taptvā",
      "meaning": "having performed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anuvyāharat",
      "meaning": "uttered after",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti",
      "meaning": "the words bhūḥ, bhuvaḥ, svaḥ",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eṣā",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eva",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asya",
      "meaning": "of him",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prajāpateḥ",
      "meaning": "of Prajāpati",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sthaviṣṭhā",
      "meaning": "most massive, largest",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tanuḥ",
      "meaning": "body, form",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "yā",
      "meaning": "which",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "lokavatī",
      "meaning": "consisting of worlds",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "svaḥ",
      "meaning": "svaḥ, heaven",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asya",
      "meaning": "of it",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śiraḥ",
      "meaning": "head",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "nābhiḥ",
      "meaning": "navel",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhuvaḥ",
      "meaning": "bhuvaḥ, atmosphere",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūḥ",
      "meaning": "bhūḥ, earth",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "pādāḥ",
      "meaning": "feet",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ādityaḥ",
      "meaning": "the sun",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakṣuḥ",
      "meaning": "eye",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakṣuḥ",
      "meaning": "eye",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āyatā",
      "meaning": "extended",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "for",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "puruṣasya",
      "meaning": "of a person",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mahatī",
      "meaning": "great",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mātrā",
      "meaning": "measure, scope",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakṣuṣā",
      "meaning": "by the eye",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "for",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ayam",
      "meaning": "this one",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mātrāḥ",
      "meaning": "measures",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "carati",
      "meaning": "moves about",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "satyam",
      "meaning": "truth",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakṣuḥ",
      "meaning": "eye",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "akṣiṇi",
      "meaning": "in the eye",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "avasthitaḥ",
      "meaning": "situated",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "for",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "puruṣaḥ",
      "meaning": "a person",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sarva-artheṣu",
      "meaning": "in all matters",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "carati",
      "meaning": "moves about",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etasmāt",
      "meaning": "therefore",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti",
      "meaning": "the words bhūḥ, bhuvaḥ, svaḥ",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upāsīta",
      "meaning": "one should meditate",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "anena",
      "meaning": "by this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "for",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prajāpatiḥ",
      "meaning": "Prajāpati",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viśva-ātmā",
      "meaning": "the self of all",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viśva-cakṣuḥ",
      "meaning": "the eye of all",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iva",
      "meaning": "as if",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upāsitaḥ",
      "meaning": "worshipped",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhavati",
      "meaning": "becomes",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "evam",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "āha",
      "meaning": "he says",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eṣā",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vai",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prajāpateḥ",
      "meaning": "of Prajāpati",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viśva-bhṛt",
      "meaning": "supporter of all",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tanuḥ",
      "meaning": "body",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "etasyām",
      "meaning": "in this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "idam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sarvam",
      "meaning": "all",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antarhitam",
      "meaning": "placed within",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asmin",
      "meaning": "in this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sarvasmin",
      "meaning": "in all",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eṣā",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "antarhitā",
      "meaning": "placed within",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "iti",
      "meaning": "thus",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tasmāt",
      "meaning": "therefore",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eṣā",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upāsītā",
      "meaning": "one should meditate",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "आरंभ में यह अव्याहृत था। वह सत्य प्रजापति ने तप किया और तप करके 'भूः भुवः स्वः' ऐसा उच्चारण किया। यही प्रजापति का सबसे विशाल शरीर है, जो लोकों से युक्त है। 'स्वः' उसका सिर है, 'भुवः' नाभि है, 'भूः' पैर हैं, आदित्य उसकी आँख है। आँख इसलिए, क्योंकि पुरुष का माप बड़ा विस्तृत है; आँख से ही यह पुरुष मापों में विचरता है। आँख सत्य है, क्योंकि पुरुष आँख में स्थित होकर सब कार्यों में विचरता है। इसलिए 'भूः भुवः स्वः' के रूप में उपासना करनी चाहिए, क्योंकि इससे प्रजापति, जो विश्व का आत्मा और विश्व की आँख है, उपासित होता है। ऐसा ही कहा गया है: यह प्रजापति का विश्वधारक शरीर है; इसमें यह सब अंतर्हित है और यह सब में अंतर्हित है। इसलिए इसकी उपासना करनी चाहिए।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "ஆரம்பத்தில் இது வெளிப்படுத்தப்படாததாக இருந்தது. அந்த உண்மையான பிரஜாபதி தவம் செய்து, தவத்தை முடித்த பின் 'பூர் புவஃ ஸ்வஃ' என்று உச்சரித்தார். இதுவே பிரஜாபதியின் மிகப் பெரிய உடல், இது உலகங்களைக் கொண்டது. 'ஸ்வஃ' அவரது தலை, 'புவஃ' அவரது நாபி, 'பூஃ' அவரது பாதங்கள், சூரியன் அவரது கண். கண் என்பது புருஷனின் அளவு விரிவானது என்பதால்; கண்ணால்தான் இந்தப் புருஷன் அளவுகளில் சஞ்சரிக்கிறான். கண் உண்மையானது, ஏனெனில் புருஷன் கண்ணில் நிலைத்து எல்லாச் செயல்களிலும் சஞ்சரிக்கிறான். ஆகவே 'பூர் புவஃ ஸ்வஃ' என உபாசிக்க வேண்டும்; இதனால் பிரஜாபதி, அனைத்தின் ஆத்மாவாகவும் அனைத்தின் கண்ணாகவும், உபாசிக்கப்படுகிறார். இவ்வாறே கூறப்பட்டுள்ளது: இது பிரஜாபதியின் உலகைத் தாங்கும் உடல்; இதில் இவை அனைத்தும் அடங்கியுள்ளன, இது அனைத்திலும் அடங்கியுள்ளது. ஆகவே இதை உபாசிக்க வேண்டும்.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "ఆరంభంలో ఇది అవ్యాహృతంగా ఉండెను. ఆ సత్య ప్రజాపతి తపస్సు చేసి, తపస్సు చేసిన తర్వాత 'భూః భువః స్వః' అని ఉచ్చరించెను. ఇదే ప్రజాపతి యొక్క అతి విశాలమైన శరీరం, ఇది లోకాలతో కూడినది. 'స్వః' ఆయన తల, 'భువః' నాభి, 'భూః' పాదాలు, ఆదిత్యుడు ఆయన కన్ను. కన్ను ఎందుకంటే పురుషుని కొలత విస్తృతమైనది; కన్ను ద్వారానే ఈ పురుషుడు కొలతలలో సంచరిస్తాడు. కన్ను సత్యం, ఎందుకంటే పురుషుడు కన్నులో స్థితుడై అన్ని పనులలో సంచరిస్తాడు. కాబట్టి 'భూః భువః స్వః' అని ఉపాసించాలి; దీని ద్వారా విశ్వాత్మ, విశ్వచక్షువైన ప్రజాపతి ఉపాసితుడగును. ఇలా చెప్పబడింది: ఇది ప్రజాపతి విశ్వాన్ని భరించే శరీరం; ఇందులో ఇవన్నీ అంతర్హితమై ఉన్నాయి, ఇది అన్నిటిలో అంతర్హితమై ఉంది. కాబట్టి ఇదే ఉపాసించాలి.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಅವ್ಯಾಹೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸತ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ನಂತರ 'ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇದೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ದೇಹ, ಇದು ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. 'ಸ್ವಃ' ಅವನ ತಲೆ, 'ಭುವಃ' ನಾಭಿ, 'ಭೂಃ' ಪಾದಗಳು, ಆದಿತ್ಯನು ಅವನ ಕಣ್ಣು. ಕಣ್ಣು ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನ ಅಳತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು; ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಈ ಪುರುಷನು ಅಳತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣು ಸತ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ' ಎಂದು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾತ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಚಕ್ಷುವಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉಪಾಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುವ ದೇಹ; ಇದರಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಂತರ್ಹಿತವಾಗಿವೆ, ಇದು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಹಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನೇ ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "ആദിയിൽ ഇത് അവ്യാഹൃതമായിരുന്നു. ആ സത്യപ്രജാപതി തപസ്സു ചെയ്തു; തപസ്സു ചെയ്ത ശേഷം 'ഭൂഃ ഭുവഃ സ്വഃ' എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു. ഇതുതന്നെയാണ് പ്രജാപതിയുടെ ഏറ്റവും വിശാലമായ ശരീരം, ഇത് ലോകങ്ങളോടു കൂടിയതാണ്. 'സ്വഃ' അവന്റെ ശിരസ്സാണ്, 'ഭുവഃ' നാഭിയാണ്, 'ഭൂഃ' പാദങ്ങളാണ്, ആദിത്യൻ അവന്റെ കണ്ണാണ്. കണ്ണ് എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ പുരുഷന്റെ അളവ് വിസ്തൃതമാണ്; കണ്ണിനാൽത്തന്നെ ഈ പുരുഷൻ അളവുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കണ്ണ് സത്യമാണ്, കാരണം പുരുഷൻ കണ്ണിൽ സ്ഥിതനായി എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിനാൽ 'ഭൂഃ ഭുവഃ സ്വഃ' എന്ന് ഉപാസിക്കണം; ഇതിലൂടെ വിശ്വാത്മാവും വിശ്വചക്ഷുസ്സുമായ പ്രജാപതി ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇപ്രകാരം പറയപ്പെടുന്നു: ഇത് പ്രജാപതിയുടെ വിശ്വം താങ്ങുന്ന ശരീരമാണ്; ഇതിൽ ഇവയെല്ലാം അന്തർഹിതമാണ്, ഇത് എല്ലാറ്റിലും അന്തർഹിതമാണ്. അതിനാൽ ഇതിനെ ഉപാസിക്കണം.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "আদিতে এটি অব্যাহৃত ছিল। সেই সত্য প্রজাপতি তপস্যা করলেন, তপস্যার পর 'ভূঃ ভুবঃ স্বঃ' উচ্চারণ করলেন। এটিই প্রজাপতির সবচেয়ে বিশাল দেহ, যা লোকসমূহে পূর্ণ। 'স্বঃ' তাঁর মস্তক, 'ভুবঃ' নাভি, 'ভূঃ' তাঁর পা, আদিত্য তাঁর চোখ। চোখ, কারণ পুরুষের পরিমাপ বিস্তৃত; চোখের দ্বারাই এই পুরুষ পরিমাপসমূহে বিচরণ করে। চোখ সত্য, কারণ পুরুষ চোখে অবস্থিত হয়ে সকল কাজে বিচরণ করে। অতএব 'ভূঃ ভুবঃ স্বঃ' রূপে উপাসনা করা উচিত; এর দ্বারা বিশ্বাত্মা ও বিশ্বচক্ষু প্রজাপতি উপাসিত হন। এভাবেই বলা হয়েছে: এটি প্রজাপতির বিশ্বধারক দেহ; এতে এসব অন্তর্হিত, এবং এটি সবকিছুতে অন্তর্হিত। অতএব একে উপাসনা করা উচিত।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "सुरुवातीला हे अव्याहृत होते. त्या सत्य प्रजापतीने तप केले आणि तप केल्यानंतर 'भूः भुवः स्वः' असा उच्चार केला. हेच प्रजापतीचे सर्वात विशाल शरीर आहे, जे लोकांनी युक्त आहे. 'स्वः' हे त्याचे मस्तक, 'भुवः' ही नाभी, 'भूः' हे पाय, आदित्य हा त्याचा डोळा. डोळा असे, कारण पुरुषाचे माप विस्तृत आहे; डोळ्यानेच हा पुरुष मापांमध्ये संचार करतो. डोळा सत्य आहे, कारण पुरुष डोळ्यात स्थित होऊन सर्व कार्यांत संचार करतो. म्हणून 'भूः भुवः स्वः' या रूपात उपासना करावी; यामुळे विश्वात्मा आणि विश्वचक्षू असा प्रजापती उपासित होतो. असे म्हटले आहे: हे प्रजापतीचे विश्वधारक शरीर आहे; यात हे सर्व अंतर्हित आहे आणि हे सर्वांत अंतर्हित आहे. म्हणून याचीच उपासना करावी.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "આરંભમાં આ અવ્યાહૃત હતું. તે સત્ય પ્રજાપતિએ તપ કર્યું અને તપ કર્યા પછી 'ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' એવો ઉચ્ચાર કર્યો. આ જ પ્રજાપતિનું સૌથી વિશાળ શરીર છે, જે લોકોથી યુક્ત છે. 'સ્વઃ' તેમનું મસ્તક છે, 'ભુવઃ' નાભિ છે, 'ભૂઃ' પગ છે, આદિત્ય તેમની આંખ છે. આંખ એટલા માટે કે પુરુષનું માપ વિસ્તૃત છે; આંખ વડે જ આ પુરુષ માપોમાં વિચરે છે. આંખ સત્ય છે, કારણ કે પુરુષ આંખમાં સ્થિત થઈને સર્વ કાર્યોમાં વિચરે છે. તેથી 'ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' રૂપે ઉપાસના કરવી; આથી વિશ્વાત્મા અને વિશ્વચક્ષુ એવા પ્રજાપતિ ઉપાસિત થાય છે. એમ કહેવાયું છે: આ પ્રજાપતિનું વિશ્વને ધારણ કરતું શરીર છે; આમાં આ સર્વ અંતર્હિત છે અને આ સર્વમાં અંતર્હિત છે. તેથી આની ઉપાસના કરવી.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਿਆਹ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਸੱਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 'ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। 'ਸ੍ਵਃ' ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, 'ਭੁਵਃ' ਨਾਭੀ ਹੈ, 'ਭੂਃ' ਪੈਰ ਹਨ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਅੱਖ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਚਕਸ਼ੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਪਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅବ୍ୟାହୃତ ଥିଲା। ସେହି ସତ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପରେ 'ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ହିଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳ ଶରୀର, ଯାହା ଲୋକସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। 'ସ୍ୱଃ' ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ, 'ଭୁବଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ତାଙ୍କ ପାଦ, ଆଦିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆଖି। ଆଖି, କାରଣ ପୁରୁଷଙ୍କ ପରିମାପ ବିସ୍ତୃତ; ଆଖି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ପୁରୁଷ ପରିମାପମାନଙ୍କରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଆଖି ସତ୍ୟ, କାରଣ ପୁରୁଷ ଆଖିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ 'ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ' ରୂପେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଜାପତି ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶରୀର; ଏଥିରେ ଏ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ହିତ, ଏବଂ ଏହା ସବୁଥିରେ ଅନ୍ତର୍ହିତ। ତେଣୁ ଏହାରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "ابتداء میں یہ غیر ظاہر تھا۔ اس سچے پرجاپتی نے تپسیا کی اور تپسیا کے بعد 'بھوہ، بھووَہ، سوَہ' کہا۔ یہی پرجاپتی کا سب سے بڑا جسم ہے، جو عالموں سے بھرا ہوا ہے۔ 'سوَہ' اس کا سر ہے، 'بھووَہ' ناف ہے، 'بھوہ' پاؤں ہیں، آدتیہ اس کی آنکھ ہے۔ آنکھ اس لیے کہ انسان کا پیمانہ وسیع ہے؛ آنکھ ہی سے یہ انسان پیمانوں میں گھومتا ہے۔ آنکھ سچ ہے، کیونکہ انسان آنکھ میں قائم ہو کر تمام کاموں میں گھومتا ہے۔ اس لیے 'بھوہ بھووَہ سوَہ' کے طور پر عبادت کرنی چاہیے؛ اس سے پرجاپتی، جو کائنات کی روح اور کائنات کی آنکھ ہے، عبادت پاتا ہے۔ یوں ہی کہا گیا ہے: یہ پرجاپتی کا کائنات کو سنبھالنے والا جسم ہے؛ اس میں یہ سب پوشیدہ ہے اور یہ سب میں پوشیدہ ہے۔ اس لیے اسی کی عبادت کرنی چاہیے۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "In the beginning this was unuttered. That true Prajāpati performed austerity, and having performed austerity he uttered, 'bhūr bhuvaḥ svaḥ.' This is indeed the most extensive body of Prajāpati, which consists of the worlds. 'Svaḥ' is its head, 'bhuvaḥ' its navel, 'bhūḥ' its feet, and the sun its eye. The eye is so called because the measure of a person is extended; by the eye this person moves through measures. The eye is truth, for a person, established in the eye, moves in all matters. Therefore one should meditate upon it as 'bhūr bhuvaḥ svaḥ,' for by this Prajāpati, the self of all and the eye of all, is worshipped. Thus it is said: this is the all-supporting body of Prajāpati; in it all this is contained, and in all this it is contained. Therefore one should meditate upon this.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "Al principio esto era no proferido. Aquel verdadero Prajāpati practicó la austeridad y, habiéndola practicado, pronunció: «bhūr bhuvaḥ svaḥ». Este es, en verdad, el cuerpo más extenso de Prajāpati, que consta de los mundos. «Svaḥ» es su cabeza, «bhuvaḥ» su ombligo, «bhūḥ» sus pies, y el sol su ojo. Se llama ojo porque la medida de la persona es extensa; por el ojo esta persona se mueve a través de las medidas. El ojo es la verdad, pues la persona, establecida en el ojo, se mueve en todos los asuntos. Por eso se debe meditar en ello como «bhūr bhuvaḥ svaḥ», pues por ello es venerado Prajāpati, el ātman de todo y el ojo de todo. Así se dice: este es el cuerpo que sostiene todo de Prajāpati; en él está contenido todo esto, y en todo esto está contenido él. Por tanto, se debe meditar en esto.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "Au commencement, ceci était non proféré. Ce vrai Prajāpati pratiqua l'ascèse et, l'ayant pratiquée, prononça : « bhūr bhuvaḥ svaḥ ». C'est là le corps le plus vaste de Prajāpati, qui se compose des mondes. « Svaḥ » est sa tête, « bhuvaḥ » son nombril, « bhūḥ » ses pieds, et le soleil son œil. On l'appelle œil parce que la mesure de l'homme est étendue ; par l'œil cet homme se déplace à travers les mesures. L'œil est la vérité, car l'homme, établi dans l'œil, agit dans toutes les affaires. C'est pourquoi on doit méditer sur lui comme « bhūr bhuvaḥ svaḥ », car par lui Prajāpati, l'ātman de tout et l'œil de tout, est adoré. Ainsi est-il dit : ce corps qui soutient l'univers est celui de Prajāpati ; en lui tout cela est contenu, et en tout cela il est contenu. Il faut donc méditer sur lui.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Am Anfang war dies unausgesprochen. Jener wahre Prajāpati übte Askese, und nachdem er Askese geübt hatte, sprach er: „bhūr bhuvaḥ svaḥ“. Dies ist in der Tat der umfassendste Leib Prajāpatis, der aus den Welten besteht. „Svaḥ“ ist sein Haupt, „bhuvaḥ“ sein Nabel, „bhūḥ“ seine Füße, und die Sonne ist sein Auge. Es heißt Auge, weil das Maß des Menschen ausgedehnt ist; durch das Auge bewegt sich dieser Mensch durch die Maße. Das Auge ist Wahrheit, denn der im Auge gegründete Mensch bewegt sich in allen Angelegenheiten. Darum soll man es als „bhūr bhuvaḥ svaḥ“ verehren, denn dadurch wird Prajāpati verehrt, der Ātman von allem und das Auge von allem. So heißt es: Dies ist der alles tragende Leib Prajāpatis; in ihm ist all dies enthalten, und in all dem ist er enthalten. Darum soll man dies verehren.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "No princípio isto era não proferido. Aquele verdadeiro Prajāpati praticou a austeridade e, tendo-a praticado, proferiu: «bhūr bhuvaḥ svaḥ». Este é, de fato, o corpo mais extenso de Prajāpati, que consiste nos mundos. «Svaḥ» é sua cabeça, «bhuvaḥ» seu umbigo, «bhūḥ» seus pés, e o sol é seu olho. É chamado olho porque a medida da pessoa é extensa; pelo olho esta pessoa se move através das medidas. O olho é a verdade, pois a pessoa, estabelecida no olho, age em todos os assuntos. Portanto, deve-se meditar nele como «bhūr bhuvaḥ svaḥ», pois por ele Prajāpati, o ātman de tudo e o olho de tudo, é adorado. Assim se diz: este é o corpo de Prajāpati que sustenta tudo; nele está contido tudo isto, e ele está contido em tudo isto. Portanto, deve-se meditar nisto.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Вначале это было невыраженным. Тот истинный Праджапати совершил аскезу, и, совершив аскезу, произнёс: «бхур бхувах свах». Это воистину наибольшее тело Праджапати, состоящее из миров. «Свах» — его голова, «бхувах» — пупок, «бхур» — его стопы, а солнце — его глаз. Глазом он назван потому, что мера человека обширна; глазом этот человек движется через меры. Глаз есть истина, ибо человек, пребывающий в глазе, действует во всех делах. Поэтому следует почитать его как «бхур бхувах свах», ибо через него почитается Праджапати, атман всего и глаз всего. Так сказано: это всё поддерживающее тело Праджапати; в нём заключено всё это, и он заключён во всём этом. Поэтому следует медитировать на это.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "起初，此为未宣说者。那位真实的生主修苦行，修苦行之后，念诵“bhūr bhuvaḥ svaḥ”（地、空、天）。这正是生主最广大的身体，由诸世界构成。“svaḥ”是其头，“bhuvaḥ”是其脐，“bhūḥ”是其足，太阳是其眼。称之为眼，是因为人的度量广大；人借眼而在诸度量中行走。眼即是真实，因为安住于眼中的人在一切事务中行动。因此应当以“bhūr bhuvaḥ svaḥ”来观想，因为借此，作为一切之我、一切之眼的生主得到崇拜。正如所说：这是生主支撑一切的身体；此中包含着这一切，而他也包含于这一切之中。因此应当观想此。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "初めに、これは未だ発せられていなかった。その真なるプラジャーパティは苦行を行い、苦行の後に「bhūr bhuvaḥ svaḥ」と発声した。これこそプラジャーパティの最も広大な身体であり、諸世界からなる。「svaḥ」はその頭、「bhuvaḥ」は臍、「bhūḥ」は足、太陽はその眼である。眼と呼ばれるのは、人の尺度が広いからであり、人は眼によって諸々の尺度の中を動く。眼は真実である。眼に安住する人は、あらゆることにおいて動くからである。ゆえに「bhūr bhuvaḥ svaḥ」としてこれを瞑想すべきである。これによって、一切の我にして一切の眼であるプラジャーパティが礼拝されるからである。このように言われている。これはプラジャーパティの一切を支える身体であり、この中にこれら全てが含まれ、これら全てのうちにこれが含まれる。ゆえにこれを瞑想すべきである。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "في البدء كان هذا غير منطوق به. فذلك براجاباتي الحق مارس التقشف، وبعد أن مارسه نطق: «بْهُورْ بْهُوَحْ سْوَحْ». وهذا في الحقيقة هو الجسد الأوسع لبراجاباتي، المؤلف من العوالم. «سْوَحْ» رأسه، و«بْهُوَحْ» سرته، و«بْهُوْ» قدماه، والشمس عينه. يسمى عينًا لأن قياس الإنسان واسع؛ وبالعين يتحرك هذا الإنسان عبر المقاييس. والعين هي الحق، لأن الإنسان الثابت في العين يتحرك في جميع الأمور. ولذلك ينبغي التأمل فيه بوصفه «بْهُورْ بْهُوَحْ سْوَحْ»، لأن به يُعبد براجاباتي، ذات كل شيء وعين كل شيء. وهكذا قيل: هذا هو الجسد الحامل لكل شيء من براجاباتي؛ وفيه يكون كل هذا محتوى، وهو في كل هذا محتوى. فلذلك ينبغي التأمل فيه.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Pada mulanya ini belum diucapkan. Prajāpati yang sejati itu melakukan tapa, dan setelah bertapa ia mengucapkan: “bhūr bhuvaḥ svaḥ”. Inilah tubuh Prajāpati yang paling luas, yang terdiri dari dunia-dunia. “Svaḥ” adalah kepalanya, “bhuvaḥ” pusarnya, “bhūḥ” kakinya, dan matahari adalah matanya. Disebut mata karena ukuran manusia itu luas; melalui mata manusia ini bergerak di dalam ukuran-ukuran. Mata adalah kebenaran, karena manusia yang bersemayam di dalam mata bergerak dalam segala urusan. Karena itu hendaknya ia direnungkan sebagai “bhūr bhuvaḥ svaḥ”, sebab dengan itu Prajāpati, ātman dari segala sesuatu dan mata dari segala sesuatu, dipuja. Demikianlah dikatakan: inilah tubuh Prajāpati yang menopang semesta; di dalamnya termuat semua ini, dan ia termuat di dalam semua ini. Karena itu hendaknya ini direnungkan.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "ในกาลเริ่มแรก สิ่งนี้ยังไม่เปล่งออกเป็นถ้อยคำ พระประชาบดีผู้เป็นความจริงนั้นได้บำเพ็ญตบะ และเมื่อบำเพ็ญตบะแล้วจึงเปล่งออกว่า ภูḥ ภุวḥ สวḥ นี่แลคือร่างที่กว้างใหญ่ที่สุดของพระประชาบดีนั้น ซึ่งประกอบด้วยโลกทั้งหลาย สวḥ เป็นศีรษะ ภุวḥ เป็นสะดือ ภูḥ เป็นเท้า และพระอาทิตย์เป็นดวงตา ดวงตาเรียกเช่นนั้นเพราะขนาดของบุรุษนั้นยืดยาว บุรุษย่อมเคลื่อนไปในขอบเขตต่าง ๆ ด้วยดวงตา ดวงตาคือความจริง เพราะบุรุษผู้ตั้งอยู่ในดวงตาย่อมเคลื่อนไปในทุกกิจ เพราะเหตุนี้ จึงควรภาวนาถึงภูḥ ภุวḥ สวḥ เพราะด้วยสิ่งนี้ พระประชาบดีผู้เป็นอาตมันของทุกสิ่งและเป็นดวงตาของทุกสิ่งย่อมได้รับการบูชา ท่านกล่าวดังนี้ว่า นี่คือร่างของพระประชาบดีผู้ค้ำจุนจักรวาล ในร่างนั้นทุกสิ่งนี้ถูกบรรจุอยู่ และร่างนั้นก็ถูกบรรจุอยู่ในทุกสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นควรภาวนาถึงสิ่งนี้",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Maitrāyaṇī Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “मैत्रायण्युपनिषत्” (revision 398073)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D&oldid=398073"
  },
  "topics": [
    "prajapati",
    "om",
    "meditation",
    "vyahriti"
  ],
  "citation": "Maitrāyaṇī Upaniṣad 6.6. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/maitrayani.6.6/"
}