{
  "id": "upanishads/mundaka.2.1.4",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/upanishads/mundaka.2.1.4/",
  "work": {
    "key": "upanishads",
    "title": "Upaniṣads"
  },
  "ref": "mundaka.2.1.4",
  "speaker": "Muṇḍaka Upaniṣad",
  "sanskrit": {
    "text": "अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ\nदिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।\nवायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां\nपृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ २.१.४ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "agnīrmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau\ndiśaḥ śrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ |\nvāyuḥ praṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ\npṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 2.1.4 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "agnīḥ",
      "meaning": "fire",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "mūrdhā",
      "meaning": "head",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "cakṣuṣī",
      "meaning": "two eyes",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "candra-sūryau",
      "meaning": "moon and sun",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "diśaḥ",
      "meaning": "directions",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "śrotre",
      "meaning": "two ears",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vāk",
      "meaning": "speech",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vivṛtāḥ",
      "meaning": "opened, revealed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ca",
      "meaning": "and",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vedāḥ",
      "meaning": "the Vedas",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vāyuḥ",
      "meaning": "air",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prāṇaḥ",
      "meaning": "breath",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hṛdayam",
      "meaning": "heart",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "viśvam",
      "meaning": "the universe",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "asya",
      "meaning": "of him",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "padbhyām",
      "meaning": "by the two feet",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "pṛthivī",
      "meaning": "earth",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "hi",
      "meaning": "indeed",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "eṣaḥ",
      "meaning": "this one",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "sarva-bhūta-antar-ātmā",
      "meaning": "the inner self of all beings",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "अग्नि उसका सिर है, चंद्रमा और सूर्य उसकी दो आँखें, दिशाएँ उसके कान, खुली हुई वाणी और वेद; वायु उसका प्राण है, विश्व उसका हृदय, और पृथ्वी उसके दोनों पैरों से निकली; वास्तव में यही सब प्राणियों का अंतरात्मा है।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "நெருப்பு அவனுடைய தலை, சந்திரனும் சூரியனும் அவனுடைய இரு கண்கள், திசைகள் அவனுடைய காதுகள், வெளிப்பட்ட வாக்கும் வேதங்களும் அவனுடையவை; வாயு அவனுடைய பிராணன், உலகம் அவனுடைய இதயம், பூமி அவனுடைய இரு கால்களிலிருந்து தோன்றியது; உண்மையில் இவனே எல்லா உயிர்களின் உள்ளுறை ஆத்மா.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "అగ్ని అతని శిరస్సు, చంద్రసూర్యులు అతని రెండు కన్నులు, దిక్కులు అతని చెవులు, వెలువడిన వాక్కు మరియు వేదాలు అతనివి; వాయువు అతని ప్రాణం, విశ్వం అతని హృదయం, భూమి అతని రెండు పాదాల నుండి పుట్టింది; నిజానికి ఇతడే సర్వభూతాల అంతరాత్మ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಅಗ್ನಿ ಅವನ ತಲೆ, ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯರು ಅವನ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅವನ ಕಿವಿಗಳು, ವ್ಯಕ್ತವಾದ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ವೇದಗಳು ಅವನವು; ವಾಯು ಅವನ ಪ್ರಾಣ, ವಿಶ್ವ ಅವನ ಹೃದಯ, ಭೂಮಿ ಅವನ ಎರಡು ಪಾದಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು; ನಿಜವಾಗಿ ಇವನೇ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "അഗ്നി അവന്റെ ശിരസ്സ്, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും അവന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകൾ, ദിക്കുകൾ അവന്റെ ചെവികൾ, വെളിപ്പെട്ട വാക്കും വേദങ്ങളും അവന്റേതാണ്; വായു അവന്റെ പ്രാണൻ, വിശ്വം അവന്റെ ഹൃദയം, ഭൂമി അവന്റെ രണ്ടു പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉണ്ടായി; സത്യത്തിൽ ഇവനാണ് സർവഭൂതങ്ങളുടെയും അന്തരാത്മാവ്.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "অগ্নি তাঁর মস্তক, চন্দ্র ও সূর্য তাঁর দুই চোখ, দিকসমূহ তাঁর কান, প্রকাশিত বাক্ ও বেদসমূহ তাঁর; বায়ু তাঁর প্রাণ, বিশ্ব তাঁর হৃদয়, পৃথিবী তাঁর দুই পা থেকে উদ্ভূত; প্রকৃতপক্ষে তিনিই সর্বভূতের অন্তরাত্মা।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "अग्नी त्याचे मस्तक, चंद्र व सूर्य त्याचे दोन डोळे, दिशा त्याचे कान, प्रकट झालेली वाणी व वेद त्याचेच; वायू त्याचा प्राण, विश्व त्याचे हृदय, पृथ्वी त्याच्या दोन पायांपासून निर्माण झाली; खरोखर हाच सर्वभूतांचा अंतरात्मा आहे.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "અગ્નિ તેનું મસ્તક, ચંદ્ર અને સૂર્ય તેની બે આંખો, દિશાઓ તેના કાન, પ્રગટ વાણી અને વેદો તેના; વાયુ તેનો પ્રાણ, વિશ્વ તેનું હૃદય, પૃથ્વી તેના બે પગથી પ્રગટી; ખરેખર આ જ સર્વભૂતોનો અંતરાત્મા છે.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਅਗਨੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਵੇਦ ਉਸ ਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹੀ ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଆଖି, ଦିଗସମୂହ ତାଙ୍କ କାନ, ପ୍ରକାଶିତ ବାଣୀ ଓ ବେଦ ତାଙ୍କର; ବାୟୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପାଦରୁ ଜାତ; ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ହିଁ ସର୍ବଭୂତର ଅନ୍ତରାତ୍ମା।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "آگ اس کا سر ہے، چاند اور سورج اس کی دو آنکھیں، سمتیں اس کے کان، ظاہر ہونے والی گفتار اور وید اسی کے ہیں؛ ہوا اس کا پران ہے، کائنات اس کا دل، زمین اس کے دونوں پاؤں سے پیدا ہوئی؛ حقیقت میں یہی تمام مخلوقات کی اندرونی روح ہے۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "Fire is his head, the sun and moon his eyes, the directions his ears; his open speech and the Vedas are his; air is his breath, the universe his heart, and the earth came from his feet. Truly, he is the inner self of all beings.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "El fuego es su cabeza, el sol y la luna sus ojos, las direcciones sus oídos; la palabra manifiesta y los Vedas son suyos; el aire es su prāṇa, el universo su corazón, y la tierra surgió de sus pies. En verdad, él es el ātman interior de todos los seres.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "Le feu est sa tête, le soleil et la lune ses yeux, les directions ses oreilles ; la parole manifestée et les Védas sont à lui ; l'air est son prāṇa, l'univers son cœur, et la terre est née de ses pieds. En vérité, il est l'ātman intérieur de tous les êtres.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Das Feuer ist sein Haupt, Sonne und Mond seine Augen, die Richtungen seine Ohren; die offenbarte Rede und die Veden gehören ihm; die Luft ist sein prāṇa, das Weltall sein Herz, und die Erde entstand aus seinen Füßen. Wahrlich, er ist der innere ātman aller Wesen.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "O fogo é sua cabeça, o sol e a lua seus olhos, as direções seus ouvidos; a fala manifesta e os Vedas são seus; o ar é seu prāṇa, o universo seu coração, e a terra nasceu de seus pés. Em verdade, ele é o ātman interior de todos os seres.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Огонь — его голова, солнце и луна — его глаза, стороны света — его уши; открытая речь и Веды принадлежат ему; воздух — его прана, вселенная — его сердце, а земля родилась из его ног. Воистину, он — внутренний ātman всех существ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "火是他的头，日月是他的双眼，四方是他的双耳，显露的言语与吠陀皆属于他；风是他的生气，宇宙是他的心，大地从他的双足而生。实则他便是一切众生内在的我（ātman）。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "火は彼の頭、日月は彼の両眼、方位は彼の耳であり、顕れた言葉とヴェーダも彼のものである。風は彼の生気（prāṇa）、宇宙は彼の心、大地は彼の両足から生じた。まことに彼こそが一切の存在者の内なるアートマン（ātman）である。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "النار رأسه، والشمس والقمر عيناه، والجهات أذناه؛ والكلام المعلن والفيدا له؛ الهواء prāṇa له، والكون قلبه، والأرض خرجت من قدميه. حقًّا إنه الـātman الداخلي لجميع الكائنات.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Api adalah kepala-Nya, matahari dan bulan adalah mata-Nya, arah-arah adalah telinga-Nya; ucapan yang tampak dan Weda adalah milik-Nya; udara adalah prāṇa-Nya, alam semesta adalah hati-Nya, dan bumi muncul dari kaki-Nya. Sesungguhnya Dialah ātman batin dari segala makhluk.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "ไฟคือศีรษะของพระองค์ ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์คือดวงตา ทิศทั้งหลายคือโสตประสาท พระวจีที่เปิดเผย และพระเวททั้งหลายเป็นของพระองค์ ลมคือลมหายใจ จักรวาลคือหัวใจ แผ่นดินเกิดจากพระบาท แท้จริงพระองค์คืออาตมันภายในของสรรพสัตว์ทั้งปวง",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Muṇḍaka Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “मुण्डकोपनिषद्” (revision 415828)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D&oldid=415828"
  },
  "topics": [
    "brahman",
    "inner-self",
    "cosmos",
    "sacrifice"
  ],
  "citation": "Muṇḍaka Upaniṣad 2.1.4. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/mundaka.2.1.4/"
}