{
  "id": "yajurveda/13.54",
  "url": "https://vedyatra.org/verses/yajurveda/13.54/",
  "work": {
    "key": "yajurveda",
    "title": "Yajurveda Saṃhitā"
  },
  "ref": "13.54",
  "speaker": "Sautrāmaṇī · the fire-bricks and breath",
  "sanskrit": {
    "text": "अयं पुरो भुवः ।\nतस्य प्राणो भौवनायः ।\nवसन्तः प्राणायनः ।\nगायत्री वासन्ती ।\nगायत्र्यै गायत्रम् ।\nगायत्राद् उपाꣳशुः ।\nउपाꣳशोस् त्रिवृत् ।\nत्रिवृतो रथन्तरम् ।\nवसिष्ठ ऽ ऋषिः ।\nप्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ १३.५४ ॥",
    "script": "Deva",
    "accented": false
  },
  "transliteration": {
    "text": "ayaṃ puro bhuvaḥ |\ntasya prāṇo bhauvanāyaḥ |\nvasantaḥ prāṇāyanaḥ |\ngāyatrī vāsantī |\ngāyatryai gāyatram |\ngāyatrād upāṃśuḥ |\nupāṃśos trivṛt |\ntrivṛto rathantaram |\nvasiṣṭha ' ṛṣiḥ |\nprajāpatigṛhītayā tvayā prāṇaṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ || 13.54 ||",
    "scheme": "IAST"
  },
  "words": [
    {
      "word": "ayam",
      "meaning": "this",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "puraḥ",
      "meaning": "east",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhuvaḥ",
      "meaning": "of the atmosphere",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tasya",
      "meaning": "of him",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prāṇaḥ",
      "meaning": "breath",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "bhauvanāyaḥ",
      "meaning": "belonging to the atmosphere",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vasantaḥ",
      "meaning": "spring",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prāṇāyanaḥ",
      "meaning": "breath-leading",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gāyatrī",
      "meaning": "the Gayatri metre",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vāsantī",
      "meaning": "belonging to spring",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gāyatryai",
      "meaning": "of the Gayatri",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gāyatram",
      "meaning": "the Gayatri chant",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gāyatrāt",
      "meaning": "from the Gayatri",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upāṃśuḥ",
      "meaning": "the whispered recitation",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "upāṃśoḥ",
      "meaning": "from the whispered recitation",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "trivṛt",
      "meaning": "the threefold (stoma)",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "trivṛtaḥ",
      "meaning": "of the threefold",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "rathantaram",
      "meaning": "the Rathantara chant",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "vasiṣṭhaḥ",
      "meaning": "Vasiṣṭha",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "ṛṣiḥ",
      "meaning": "seer",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prajāpati-gṛhītayā",
      "meaning": "seized by Prajāpati",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "tvayā",
      "meaning": "by you",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prāṇam",
      "meaning": "breath",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "gṛhṇāmi",
      "meaning": "I take",
      "lang": "en"
    },
    {
      "word": "prajābhyaḥ",
      "meaning": "for the creatures",
      "lang": "en"
    }
  ],
  "translations": [
    {
      "lang": "hi",
      "text": "यह पूर्व दिशा, भुवः लोक का है। उसका प्राण भौवनाय है। वसन्त प्राणायन है। गायत्री वासन्ती है। गायत्री का गायत्र है। गायत्र से उपांशु है। उपांशु से त्रिवृत् है। त्रिवृत् का रथन्तर है। वसिष्ठ ऋषि है। प्रजापति द्वारा गृहीत तुझसे मैं प्रजाओं के लिए प्राण ग्रहण करता हूँ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ta",
      "text": "இது கிழக்குத் திசை, புவஸ் உலகைச் சேர்ந்தது. அதன் பிராணன் பௌவனாயம். வசந்தம் பிராணாயனம். காயத்ரி வாசந்தி. காயத்ரிக்குக் காயத்ரம். காயத்ரத்திலிருந்து உபாம்சு. உபாம்சுவிலிருந்து த்ரிவ்ருத். த்ரிவ்ருத்துக்கு ரதந்தரம். வசிஷ்டர் ரிஷி. பிரஜாபதியால் பற்றப்பட்ட உன்னால் பிரஜைகளுக்காக பிராணனை எடுத்துக்கொள்கிறேன்.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "te",
      "text": "ఇది తూర్పు దిశ, భువః లోకానికి చెందినది. దాని ప్రాణం భౌవనాయం. వసంతం ప్రాణాయనం. గాయత్రి వాసంతి. గాయత్రికి గాయత్రం. గాయత్రం నుండి ఉపాంశు. ఉపాంశు నుండి త్రివృత్. త్రివృత్ కు రథంతరం. వసిష్ఠుడు ఋషి. ప్రజాపతి చేత గ్రహింపబడిన నీతో ప్రజల కొరకు ప్రాణాన్ని గ్రహిస్తున్నాను.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "kn",
      "text": "ಇದು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕು, ಭುವಃ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದು. ಅದರ ಪ್ರಾಣ ಭೌವನಾಯ. ವಸಂತ ಪ್ರಾಣಾಯನ. ಗಾಯತ್ರಿ ವಾಸಂತಿ. ಗಾಯತ್ರಿಗೆ ಗಾಯತ್ರ. ಗಾಯತ್ರದಿಂದ ಉಪಾಂಶು. ಉಪಾಂಶುವಿನಿಂದ ತ್ರಿವೃತ್. ತ್ರಿವೃತ್‌ಗೆ ರಥಂತರ. ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಗೃಹೀತಳಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇನೆ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ml",
      "text": "ഇത് കിഴക്കുദിക്ക്, ഭുവഃ ലോകത്തിൽപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ പ്രാണൻ ഭൗവനായം. വസന്തം പ്രാണായനം. ഗായത്രി വാസന്തി. ഗായത്രിക്ക് ഗായത്രം. ഗായത്രത്തിൽ നിന്ന് ഉപാംശു. ഉപാംശുവിൽ നിന്ന് ത്രിവൃത്. ത്രിവൃത്തിന് രഥന്തരം. വസിഷ്ഠൻ ഋഷി. പ്രജാപതിയാൽ ഗൃഹീതയായ നിന്നാൽ പ്രജകൾക്കായി പ്രാണനെ ഗ്രഹിക്കുന്നു.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "bn",
      "text": "এটি পূর্ব দিক, ভুবঃ লোকের। তার প্রাণ ভৌবনায়। বসন্ত প্রাণায়ন। গায়ত্রী বাসন্তী। গায়ত্রীর গায়ত্র। গায়ত্র থেকে উপাংশু। উপাংশু থেকে ত্রিবৃৎ। ত্রিবৃতের রথন্তর। বসিষ্ঠ ঋষি। প্রজাপতি কর্তৃক গৃহীত তোমার দ্বারা প্রজাদের জন্য প্রাণ গ্রহণ করি।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "mr",
      "text": "हे पूर्व दिशा, भुवः लोकाची आहे. तिचा प्राण भौवनाय आहे. वसंत प्राणायन आहे. गायत्री वासंती आहे. गायत्रीचे गायत्र. गायत्रापासून उपांशु. उपांशूपासून त्रिवृत्. त्रिवृताचे रथंतर. वसिष्ठ ऋषी. प्रजापतीने गृहीत केलेल्या तुझ्याद्वारे प्रजांसाठी प्राण घेतो.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "gu",
      "text": "આ પૂર્વ દિશા, ભુવઃ લોકની છે. તેનો પ્રાણ ભૌવનાય છે. વસંત પ્રાણાયન છે. ગાયત્રી વાસંતી છે. ગાયત્રીનું ગાયત્ર. ગાયત્રથી ઉપાંશુ. ઉપાંશુથી ત્રિવૃત્. ત્રિવૃતનું રથંતર. વસિષ્ઠ ઋષિ. પ્રજાપતિએ ગ્રહણ કરેલી તારા દ્વારા પ્રજાઓ માટે પ્રાણ ગ્રહણ કરું છું.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pa",
      "text": "ਇਹ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ, ਭੁਵਃ ਲੋਕ ਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਭੌਵਨਾਯ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਨ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵਾਸੰਤੀ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਗਾਇਤ੍ਰ। ਗਾਇਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਪਾਂਸ਼ੁ। ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਥੰਤਰ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਤੈਨੂੰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "or",
      "text": "ଏହା ପୂର୍ବ ଦିଗ, ଭୁବଃ ଲୋକର। ତାର ପ୍ରାଣ ଭୌବନାୟ। ବସନ୍ତ ପ୍ରାଣାୟନ। ଗାୟତ୍ରୀ ବାସନ୍ତୀ। ଗାୟତ୍ରୀର ଗାୟତ୍ର। ଗାୟତ୍ରରୁ ଉପାଂଶୁ। ଉପାଂଶୁରୁ ତ୍ରିବୃତ୍। ତ୍ରିବୃତ୍‌ର ରଥନ୍ତର। ବସିଷ୍ଠ ଋଷି। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଗ୍ରହଣ କରେ।",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ur",
      "text": "یہ مشرق کی سمت ہے، بھُوَ لوک سے متعلق۔ اس کا پران بھَوَنائے ہے۔ بسنت پرانائن ہے۔ گایتری وَاسَنتی ہے۔ گایتری کا گایتر۔ گایتر سے اُپانشو۔ اُپانشو سے تِرِوِرت۔ تِرِوِرت کا رَتھنتر۔ وسشٹھ رشی ہے۔ پرجاپتی کی گرفت میں آئی ہوئی تجھ سے میں رعایا کے لیے پران لیتا ہوں۔",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "en",
      "text": "This is the east, belonging to the atmosphere (bhuvaḥ). Its breath is Bhauvanāya. Spring is the breath-leader. The Gāyatrī is of spring. For the Gāyatrī is the Gāyatra. From the Gāyatra comes the Upāṃśu. From the Upāṃśu comes the Trivṛt. For the Trivṛt is the Rathantara. Vasiṣṭha is the seer. Seized by Prajāpati, with you I take breath for the creatures.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "es",
      "text": "Este es el este, perteneciente a la atmósfera (bhuvaḥ). Su aliento es Bhauvanāya. La primavera es Prāṇāyana. El Gāyatrī es de la primavera. Para el Gāyatrī está el Gāyatra. Del Gāyatra procede el Upāṃśu. Del Upāṃśu procede el Trivṛt. Para el Trivṛt está el Rathantara. Vasiṣṭha es el vidente. Asido por Prajāpati, contigo tomo el aliento para las criaturas.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "fr",
      "text": "Ceci est l'est, appartenant à l'atmosphère (bhuvaḥ). Son souffle est Bhauvanāya. Le printemps est Prāṇāyana. La Gāyatrī est du printemps. Pour la Gāyatrī est le Gāyatra. Du Gāyatra vient l'Upāṃśu. De l'Upāṃśu vient le Trivṛt. Pour le Trivṛt est le Rathantara. Vasiṣṭha est le voyant. Saisi par Prajāpati, avec toi je prends le souffle pour les créatures.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "de",
      "text": "Dies ist der Osten, zur Atmosphäre (bhuvaḥ) gehörig. Sein Atem ist Bhauvanāya. Der Frühling ist Prāṇāyana. Die Gāyatrī gehört dem Frühling. Zur Gāyatrī gehört das Gāyatra. Aus dem Gāyatra kommt der Upāṃśu. Aus dem Upāṃśu kommt das Trivṛt. Zum Trivṛt gehört das Rathantara. Vasiṣṭha ist der Seher. Von Prajāpati ergriffen, nehme ich mit dir den Atem für die Geschöpfe.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "pt",
      "text": "Este é o leste, pertencente à atmosfera (bhuvaḥ). Seu sopro é Bhauvanāya. A primavera é Prāṇāyana. A Gāyatrī é da primavera. Para a Gāyatrī está o Gāyatra. Do Gāyatra vem o Upāṃśu. Do Upāṃśu vem o Trivṛt. Para o Trivṛt está o Rathantara. Vasiṣṭha é o vidente. Tomado por Prajāpati, contigo tomo o sopro para as criaturas.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ru",
      "text": "Это восток, относящийся к атмосфере (bhuvaḥ). Его дыхание — Bhauvanāya. Весна — Prāṇāyana. Гаятри принадлежит весне. Гаятре принадлежит Гаятра. Из Гаятры — Упамшу. Из Упамшу — Трivṛt. Трivṛt принадлежит Ратхантара. Васиштха — риши. Тобою, взятой Прajāпати, я беру дыхание для существ.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "zh",
      "text": "此为东方，属于虚空界（bhuvaḥ）。其气息为婆婆那耶（Bhauvanāya）。春为导气者（Prāṇāyana）。伽耶特里属春。伽耶特里属伽耶特罗（Gāyatra）。由伽耶特罗出优婆昙舒（Upāṃśu）。由优婆昙舒出三重（Trivṛt）。三重属罗陀扬多罗（Rathantara）。婆私吒为仙人。被生主所执之你，我为众生取气息。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ja",
      "text": "これは東方、bhuvaḥ界に属する。その息はBhauvanāya。春は息を導くもの（Prāṇāyana）。ガーヤトリーは春に属する。ガーヤトリーにはガーヤトラ。ガーヤトラからウパーンシュ。ウパーンシュからトリヴリット。トリヴリットにはラタンタラ。ヴァシシュタは仙人。プラジャーパティに把持されたあなたによって、私は生類のために息を取る。",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "ar",
      "text": "هذا هو الشرق، المنتمي إلى الجو (bhuvaḥ). نَفَسُهُ هو بهَوَنَايَ. الربيع هو المُوَجِّهُ للنَّفَس (برانايانا). الغايتري للربيع. وللغايتري الغايترا. ومن الغايترا يأتي الأوبامشو. ومن الأوبامشو يأتي الترِيفْرِت. وللترِيفْرِت الراثَنْتَرَا. فاسيشتها هو الرائي. مُمسَكةً بك من براجابتي، آخذ النَّفَس للمخلوقات.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "id",
      "text": "Ini adalah timur, milik atmosfer (bhuvaḥ). Napasnya adalah Bhauvanāya. Musim semi adalah Prāṇāyana. Gāyatrī adalah milik musim semi. Bagi Gāyatrī ada Gāyatra. Dari Gāyatra lahir Upāṃśu. Dari Upāṃśu lahir Trivṛt. Bagi Trivṛt ada Rathantara. Vasiṣṭha adalah resi. Engkau yang digenggam Prajāpati, dengan engkau aku mengambil napas untuk makhluk.",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    },
    {
      "lang": "th",
      "text": "นี่คือทิศตะวันออก อยู่ในอากาศ (ภุวะห์) ลมหายใจของทิศนั้นคือภอวนายะ ฤดูใบไม้ผลิคือผู้นำลมหายใจ คายตรีเป็นของฤดูใบไม้ผลิ คายตรีเป็นคายตระ จากคายตระเกิดอุปางศุ จากอุปางศุเกิดตริวฤต จากตริวฤตเป็นรถันตระ วสิษฐะเป็นฤๅษี ข้าพเจ้ารับลมหายใจเพื่อประชาชนด้วยพระองค์ ผู้ถูกประชาบดียึดไว้",
      "translator": "Vedyatra working draft (AI)",
      "license": "CC BY-SA 4.0",
      "status": "machine",
      "statusLabel": "Machine draft"
    }
  ],
  "commentary": [],
  "source": {
    "edition": "Śukla Yajurveda, Vājasaneyi Saṃhitā, Mādhyandina recension (unaccented, as on Wikisource), Sanskrit Wikisource, page “शुक्लयजुर्वेदः/अध्यायः १३” (revision 369793)",
    "license": "Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0",
    "url": "https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83%2F%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%83_%E0%A5%A7%E0%A5%A9&oldid=369793"
  },
  "topics": [
    "sacrifice",
    "breath",
    "vasanta",
    "gayatri"
  ],
  "citation": "Yajurveda Saṃhitā 13.54. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/yajurveda/13.54/"
}