# Aitareya Upaniṣad 1.2.4

- id: `upanishads/aitareya.1.2.4`
- url: https://vedyatra.org/verses/upanishads/aitareya.1.2.4/
- speaker: Aitareya Upaniṣad
- source edition: Aitareya Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “ऐतरेयोपनिषद्” (revision 230282) (Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0)
- translator: Vedyatra working draft (AI) (CC BY-SA 4.0)
- review status: Machine draft

## Sanskrit

> अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ १.२.४ ॥

## Transliteration (IAST)

> agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśaddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ prāviśaṃścandramā mano bhūtvā hṛdayaṃ prāviśanmṛtyurapāno bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan || 1.2.4 ||

## Word by word

- *agniḥ*: fire
- *vāk*: speech
- *bhūtvā*: having become
- *mukham*: mouth
- *prāviśat*: entered
- *vāyuḥ*: wind
- *prāṇaḥ*: breath
- *bhūtvā*: having become
- *nāsike*: nostrils
- *prāviśat*: entered
- *ādityaḥ*: sun
- *cakṣuḥ*: eye
- *bhūtvā*: having become
- *akṣiṇī*: eyes
- *prāviśat*: entered
- *diśaḥ*: directions
- *śrotram*: ear
- *bhūtvā*: having become
- *karṇau*: ears
- *prāviśan*: entered
- *na-oṣadhi-vanaspatayaḥ*: plants and trees
- *lomāni*: hairs
- *bhūtvā*: having become
- *tvacam*: skin
- *prāviśan*: entered
- *candramāḥ*: moon
- *manaḥ*: mind
- *bhūtvā*: having become
- *hṛdayam*: heart
- *prāviśat*: entered
- *mṛtyuḥ*: death
- *apānaḥ*: downward breath
- *bhūtvā*: having become
- *nābhim*: navel
- *prāviśat*: entered
- *āpaḥ*: waters
- *retaḥ*: seed
- *bhūtvā*: having become
- *śiśnam*: organ
- *prāviśan*: entered

## Translations

### Hindi (hi) · Machine draft

अग्नि वाणी बनकर मुख में प्रविष्ट हुआ। वायु प्राण बनकर नासिकाओं में प्रविष्ट हुआ। सूर्य नेत्र बनकर दोनों आँखों में प्रविष्ट हुआ। दिशाएँ श्रोत्र बनकर दोनों कानों में प्रविष्ट हुईं। औषधियाँ और वृक्ष रोम बनकर त्वचा में प्रविष्ट हुए। चन्द्रमा मन बनकर हृदय में प्रविष्ट हुआ। मृत्यु अपान बनकर नाभि में प्रविष्ट हुई। जल रेतस बनकर शिश्न में प्रविष्ट हुआ।

### Tamil (ta) · Machine draft

அக்னி பேச்சாகி வாயில் நுழைந்தான். வாயு பிராணனாகி மூக்குத் துவாரங்களில் நுழைந்தான். சூரியன் கண்ணாகி இரு கண்களில் நுழைந்தான். திசைகள் காதாகி இரு காதுகளில் நுழைந்தன. மூலிகைகளும் மரங்களும் மயிராகி தோலில் நுழைந்தன. சந்திரன் மனமாகி இதயத்தில் நுழைந்தான். மரணம் அபானனாகி தொப்புளில் நுழைந்தது. நீர் விந்தாகி உறுப்பில் நுழைந்தது.

### Telugu (te) · Machine draft

అగ్ని వాక్కుగా మారి ముఖంలో ప్రవేశించాడు. వాయువు ప్రాణంగా మారి నాసికలలో ప్రవేశించాడు. ఆదిత్యుడు చక్షువుగా మారి కళ్ళలో ప్రవేశించాడు. దిశలు శ్రోత్రంగా మారి చెవులలో ప్రవేశించాయి. ఓషధులు, వృక్షాలు రోమాలుగా మారి చర్మంలో ప్రవేశించాయి. చంద్రుడు మనస్సుగా మారి హృదయంలో ప్రవేశించాడు. మృత్యువు అపానంగా మారి నాభిలో ప్రవేశించింది. జలాలు రేతస్సుగా మారి శిశ్నంలో ప్రవేశించాయి.

### Kannada (kn) · Machine draft

ಅಗ್ನಿ ವಾಕ್ ಆಗಿ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ವಾಯು ಪ್ರಾಣವಾಗಿ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆದಿತ್ಯ ಚಕ್ಷುವಾಗಿ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದಿಕ್ಕುಗಳು ಶ್ರೋತ್ರವಾಗಿ ಎರಡು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಓಷಧಿಗಳೂ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ರೋಮಗಳಾಗಿ ಚರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಚಂದ್ರ ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮೃತ್ಯು ಅಪಾನವಾಗಿ ನಾಭಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ನೀರು ರೇತಸ್ಸಾಗಿ ಶಿಶ್ನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.

### Malayalam (ml) · Machine draft

അഗ്നി വാക്കായി വായിൽ പ്രവേശിച്ചു. വായു പ്രാണനായി മൂക്കുകളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആദിത്യൻ ചക്ഷുസ്സായി രണ്ടു കണ്ണുകളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ദിക്കുകൾ ശ്രോത്രമായി രണ്ടു ചെവികളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഓഷധികളും വൃക്ഷങ്ങളും രോമങ്ങളായി ത്വക്കിൽ പ്രവേശിച്ചു. ചന്ദ്രൻ മനസ്സായി ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മൃത്യു അപാനനായി നാഭിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ജലം രേതസ്സായി ശിശ്നത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

### Bengali (bn) · Machine draft

অগ্নি বাক্ হয়ে মুখে প্রবেশ করল। বায়ু প্রাণ হয়ে নাসারন্ধ্রে প্রবেশ করল। আদিত্য চক্ষু হয়ে দুই চোখে প্রবেশ করলেন। দিকসমূহ শ্রোত্র হয়ে দুই কানে প্রবেশ করল। ওষধি ও বৃক্ষ লোম হয়ে ত্বকে প্রবেশ করল। চন্দ্র মন হয়ে হৃদয়ে প্রবেশ করলেন। মৃত্যু অপান হয়ে নাভিতে প্রবেশ করল। জল রেতঃ হয়ে শিশ্নে প্রবেশ করল।

### Marathi (mr) · Machine draft

अग्नी वाणी होऊन मुखात प्रवेशला. वायू प्राण होऊन नाकपुड्यांत प्रवेशला. आदित्य चक्षू होऊन दोन्ही डोळ्यांत प्रवेशला. दिशा श्रोत्र होऊन दोन्ही कानांत प्रविष्ट झाल्या. औषधी व वनस्पती लोम होऊन त्वचेत प्रविष्ट झाल्या. चंद्र मन होऊन हृदयात प्रविष्ट झाला. मृत्यू अपान होऊन नाभीत प्रविष्ट झाला. जल रेतस होऊन शिश्नात प्रविष्ट झाले.

### Gujarati (gu) · Machine draft

અગ્નિ વાણી બનીને મુખમાં પ્રવેશ્યો. વાયુ પ્રાણ બનીને નાસિકામાં પ્રવેશ્યો. આદિત્ય ચક્ષુ બનીને બંને આંખોમાં પ્રવેશ્યો. દિશાઓ શ્રોત્ર બનીને બંને કાનમાં પ્રવેશી. ઔષધિઓ અને વૃક્ષો રોમ બનીને ત્વચામાં પ્રવેશ્યાં. ચંદ્ર મન બનીને હૃદયમાં પ્રવેશ્યો. મૃત્યુ અપાન બનીને નાભિમાં પ્રવેશ્યું. જળ રેતસ્ બનીને શિશ્નમાં પ્રવેશ્યું.

### Punjabi (pa) · Machine draft

ਅਗਨੀ ਬਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਾਣ ਬਣ ਕੇ ਨੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਆਦਿਤਯ ਚੱਖੂ ਬਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਰੋਤ ਬਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ। ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਰੋਮ ਬਣ ਕੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਚੰਦਰਮਾ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਮੌਤ ਅਪਾਨ ਬਣ ਕੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਜਲ ਰੇਤਸ ਬਣ ਕੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

### Odia (or) · Machine draft

ଅଗ୍ନି ବାକ୍ ହୋଇ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବାୟୁ ପ୍ରାଣ ହୋଇ ନାସିକାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆଦିତ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ଦୁଇ ଆଖିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦିଗସମୂହ ଶ୍ରୋତ୍ର ହୋଇ ଦୁଇ କାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଔଷଧି ଓ ବୃକ୍ଷ ଲୋମ ହୋଇ ଚର୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ମନ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ହୋଇ ନାଭିରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଜଳ ରେତଃ ହୋଇ ଶିଶ୍ନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

### Urdu (ur) · Machine draft

آگ بولی بن کر منہ میں داخل ہوئی۔ ہوا پران بن کر نتھنوں میں داخل ہوئی۔ آدتیہ آنکھ بن کر دونوں آنکھوں میں داخل ہوا۔ سمتیں کان بن کر دونوں کانوں میں داخل ہوئیں۔ جڑی بوٹیاں اور درخت بال بن کر جلد میں داخل ہوئے۔ چاند من بن کر دل میں داخل ہوا۔ موت اپان بن کر ناف میں داخل ہوئی۔ پانی ریتس بن کر عضو میں داخل ہوا۔

### English (en) · Machine draft

Fire, having become speech, entered the mouth. Wind, having become breath, entered the nostrils. The sun, having become the eye, entered the two eyes. The directions, having become hearing, entered the two ears. Herbs and trees, having become hairs, entered the skin. The moon, having become mind, entered the heart. Death, having become the downward breath, entered the navel. The waters, having become seed, entered the organ.

### Spanish (es) · Machine draft

El fuego, convertido en habla, entró en la boca. El viento, convertido en aliento vital, entró en las narices. El sol, convertido en vista, entró en los dos ojos. Las direcciones, convertidas en oído, entraron en los dos oídos. Las hierbas y los árboles, convertidos en pelos, entraron en la piel. La luna, convertida en mente, entró en el corazón. La muerte, convertida en el aliento descendente, entró en el ombligo. Las aguas, convertidas en semen, entraron en el órgano.

### French (fr) · Machine draft

Le feu, devenu parole, entra dans la bouche. Le vent, devenu souffle vital, entra dans les narines. Le soleil, devenu la vue, entra dans les deux yeux. Les directions, devenues l'ouïe, entrèrent dans les deux oreilles. Les plantes et les arbres, devenus les poils, entrèrent dans la peau. La lune, devenue le mental, entra dans le cœur. La mort, devenue le souffle descendant, entra dans le nombril. Les eaux, devenues la semence, entrèrent dans l'organe.

### German (de) · Machine draft

Das Feuer, zur Rede geworden, trat in den Mund ein. Der Wind, zum Atem (prāṇa) geworden, trat in die Nasenlöcher ein. Die Sonne, zum Auge geworden, trat in die beiden Augen ein. Die Richtungen, zum Gehör geworden, traten in die beiden Ohren ein. Kräuter und Bäume, zu Haaren geworden, traten in die Haut ein. Der Mond, zum Geist (manas) geworden, trat in das Herz ein. Der Tod, zum absteigenden Atem (apāna) geworden, trat in den Nabel ein. Die Wasser, zum Samen geworden, traten in das Glied ein.

### Portuguese (pt) · Machine draft

O fogo, tornado fala, entrou na boca. O vento, tornado sopro vital, entrou nas narinas. O sol, tornado visão, entrou nos dois olhos. As direções, tornadas audição, entraram nos dois ouvidos. As ervas e as árvores, tornadas pelos, entraram na pele. A lua, tornada mente, entrou no coração. A morte, tornada o sopro descendente, entrou no umbigo. As águas, tornadas semente, entraram no órgão.

### Russian (ru) · Machine draft

Огонь, став речью, вошёл в рот. Ветер, став дыханием жизни (прāна), вошёл в ноздри. Солнце, став зрением, вошло в оба глаза. Стороны света, став слухом, вошли в оба уха. Травы и деревья, став волосами, вошли в кожу. Луна, став умом, вошла в сердце. Смерть, став нисходящим дыханием, вошла в пупок. Воды, став семенем, вошли в орган.

### Chinese (zh) · Machine draft

火化为言语,进入口中。风化为呼吸(prāṇa),进入鼻孔。太阳化为眼睛,进入双眼。方位化为听觉,进入双耳。草木化为毛发,进入皮肤。月亮化为意(manas),进入心中。死亡化为下行气(apāna),进入肚脐。水化为精液,进入生殖器官。

### Japanese (ja) · Machine draft

火が言葉となって口に入った。風が気息(プラーナ)となって鼻孔に入った。太陽が眼となって両眼に入った。方角が聴覚となって両耳に入った。草木が毛となって皮膚に入った。月が意(マナス)となって心臓に入った。死が下降気(アパーナ)となって臍に入った。水が精液となって男根に入った。

### Arabic (ar) · Machine draft

دخلت النار في الفم متحوّلةً إلى كلام، ودخلت الريح في الخياشيم متحوّلةً إلى نَفَس الحياة (prāṇa). ودخلت الشمس في العينين متحوّلةً إلى بصر، ودخلت الجهات في الأذنين متحوّلةً إلى سمع. ودخلت الأعشاب والأشجار في الجلد متحوّلةً إلى شعر، ودخل القمر في القلب متحوّلًا إلى عقل (manas). ودخل الموت في السُّرّة متحوّلًا إلى النَّفَس النازل (apāna)، ودخلت المياه في العضو متحوّلةً إلى نُطفة.

### Indonesian (id) · Machine draft

Api, menjadi ucapan, masuk ke dalam mulut. Angin, menjadi napas kehidupan (prāṇa), masuk ke dalam lubang hidung. Matahari, menjadi penglihatan, masuk ke dalam kedua mata. Arah-arah mata angin, menjadi pendengaran, masuk ke dalam kedua telinga. Tumbuhan dan pepohonan, menjadi bulu, masuk ke dalam kulit. Bulan, menjadi pikiran (manas), masuk ke dalam hati. Kematian, menjadi napas ke bawah (apāna), masuk ke dalam pusar. Air, menjadi benih, masuk ke dalam alat kelamin.

### Thai (th) · Machine draft

ไฟได้กลายเป็นวาจาแล้วเข้าไปในปาก ลมได้กลายเป็นลมหายใจแล้วเข้าไปในรูจมูก ดวงอาทิตย์ได้กลายเป็นดวงตาแล้วเข้าไปในดวงตาทั้งสอง ทิศทั้งหลายได้กลายเป็นการได้ยินแล้วเข้าไปในหูทั้งสอง พืชพรรณและต้นไม้ได้กลายเป็นขนแล้วเข้าไปในผิวหนัง ดวงจันทร์ได้กลายเป็นใจแล้วเข้าไปในหัวใจ ความตายได้กลายเป็นลมหายใจขาลงแล้วเข้าไปในสะดือ น้ำได้กลายเป็นน้ำอสุจิแล้วเข้าไปในอวัยวะเพศ

Cite as: Aitareya Upaniṣad 1.2.4. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/aitareya.1.2.4/
