# Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 3.9.23

- id: `upanishads/brihadaranyaka.3.9.23`
- url: https://vedyatra.org/verses/upanishads/brihadaranyaka.3.9.23/
- speaker: Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad · Yājñavalkya to Śākalya
- source edition: Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “बृहदारण्यक उपनिषद् 3p” (revision 311982) (Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0)
- translator: Vedyatra working draft (AI) (CC BY-SA 4.0)
- review status: Machine draft

## Sanskrit

> किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
> सोमदेवत इति ।
> स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
> दीक्षायामिति ।
> कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
> सत्य इति ।
> तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
> सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
> कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
> हृदय इति होवाच ।
> हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
> हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
> एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३.९.२३ ॥

## Transliteration (IAST)

> kiṃdevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti |
> somadevata iti |
> sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti |
> dīkṣāyāmiti |
> kasminnu dikṣā pratiṣṭhiteti |
> satya iti |
> tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti |
> satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhiteti |
> kasminnu satyaṃ pratiṣṭhitamiti |
> hṛdaya iti hovāca |
> hṛdayena hi satyaṃ jānāti |
> hṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti |
> evamevaitadyājñavalkya || 3.9.23 ||

## Word by word

- *kiṃ-devataḥ*: which deity
- *asyām*: in this
- *udīcyām*: northern
- *diśi*: direction
- *asi*: you are
- *iti*: thus
- *soma-devataḥ*: whose deity is Soma
- *iti*: thus
- *saḥ*: he
- *somaḥ*: Soma
- *kasmin*: in what
- *pratiṣṭhitaḥ*: established
- *iti*: thus
- *dīkṣāyām*: in initiation
- *iti*: thus
- *kasmin*: in what
- *nu*: then
- *dīkṣā*: initiation
- *pratiṣṭhitā*: established
- *iti*: thus
- *satye*: in truth
- *iti*: thus
- *tasmāt*: therefore
- *api*: even
- *dīkṣitam*: the initiated one
- *āhuḥ*: they say
- *satyam*: truth
- *vada*: speak
- *iti*: thus
- *satye*: in truth
- *hi*: indeed
- *eva*: just
- *dīkṣā*: initiation
- *pratiṣṭhitā*: established
- *iti*: thus
- *kasmin*: in what
- *nu*: then
- *satyam*: truth
- *pratiṣṭhitam*: established
- *iti*: thus
- *hṛdaye*: in the heart
- *iti*: thus
- *ha*: indeed
- *uvāca*: said
- *hṛdayena*: by the heart
- *hi*: indeed
- *satyam*: truth
- *jānāti*: one knows
- *hṛdaye*: in the heart
- *hi*: indeed
- *eva*: just
- *satyam*: truth
- *pratiṣṭhitam*: established
- *bhavati*: is
- *iti*: thus
- *evam*: so
- *eva*: indeed
- *etat*: this
- *yājñavalkya*: O Yājñavalkya

## Translations

### Hindi (hi) · Machine draft

इस उत्तर दिशा में तुम किस देवता वाले हो? सोम देवता वाले। वह सोम किसमें प्रतिष्ठित है? दीक्षा में। दीक्षा किसमें प्रतिष्ठित है? सत्य में, ऐसा उन्होंने कहा। इसीलिए दीक्षित व्यक्ति से लोग कहते हैं 'सत्य बोलो'; क्योंकि दीक्षा सत्य में ही प्रतिष्ठित है। सत्य किसमें प्रतिष्ठित है? हृदय में, ऐसा उन्होंने कहा, क्योंकि हृदय से ही सत्य को जाना जाता है; सत्य हृदय में ही प्रतिष्ठित होता है। हे याज्ञवल्क्य, यह ऐसा ही है।

### Tamil (ta) · Machine draft

இந்த வடக்குத் திசையில் எந்த தேவதையுடன் நீ இருக்கிறாய்? சோம தேவதையுடன். அந்த சோமன் எதில் நிலைபெற்றவன்? தீட்சையில். தீட்சை எதில் நிலைபெற்றது? சத்தியத்தில் என்று அவர் கூறினார். ஆகவேதான் தீட்சிதனிடம் மக்கள் 'சத்தியம் பேசு' என்கிறார்கள்; ஏனெனில் தீட்சை சத்தியத்திலேயே நிலைபெற்றுள்ளது. சத்தியம் எதில் நிலைபெற்றது? இதயத்தில் என்று அவர் கூறினார், ஏனெனில் இதயத்தாலேயே சத்தியம் அறியப்படுகிறது; சத்தியம் இதயத்திலேயே நிலைபெறுகிறது. ஓ யாஜ்ஞவல்க்ய, இது அவ்வாறே ஆகும்.

### Telugu (te) · Machine draft

ఈ ఉత్తర దిశలో ఏ దేవతతో నీవు ఉన్నావు? సోమ దేవతతో. ఆ సోముడు దేనిలో ప్రతిష్ఠితుడు? దీక్షలో. దీక్ష దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? సత్యంలో అని ఆయన అన్నారు. అందుకే దీక్షితుడితో ప్రజలు 'సత్యం పలుకు' అంటారు; దీక్ష సత్యంలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. సత్యం దేనిలో ప్రతిష్ఠితమైంది? హృదయంలో అని ఆయన అన్నారు, ఎందుకంటే హృదయం ద్వారానే సత్యాన్ని తెలుసుకుంటారు; సత్యం హృదయంలోనే ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. ఓ యాజ్ఞవల్క్యా, ఇది అలాగే ఉంది.

### Kannada (kn) · Machine draft

ಈ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗಿದ್ದೀಯೆ? ಸೋಮದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ. ಆ ಸೋಮ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ? ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ. ದೀಕ್ಷೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ? ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಜನರು 'ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ದೀಕ್ಷೆ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಸತ್ಯ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ? ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಹೃದಯದಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸತ್ಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಓ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಇದು ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ.

### Malayalam (ml) · Machine draft

ഈ ഉത്തരദിശയിൽ നീ ഏത് ദേവതയോടുകൂടിയവനാണ്? സോമദേവതയോടുകൂടി. ആ സോമൻ എന്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനാണ്? ദീക്ഷയിൽ. ദീക്ഷ എന്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്? സത്യത്തിൽ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ് ദീക്ഷിതനോട് ആളുകൾ 'സത്യം പറയൂ' എന്ന് പറയുന്നത്; ദീക്ഷ സത്യത്തിൽത്തന്നെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. സത്യം എന്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്? ഹൃദയത്തിൽ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, കാരണം ഹൃദയത്താൽത്തന്നെയാണ് സത്യം അറിയപ്പെടുന്നത്; ഹൃദയത്തിൽത്തന്നെയാണ് സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നത്. ഓ യാജ്ഞവൽക്യാ, ഇത് അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.

### Bengali (bn) · Machine draft

এই উত্তর দিকে তুমি কোন দেবতার সঙ্গে আছ? সোম দেবতার সঙ্গে। সেই সোম কিসে প্রতিষ্ঠিত? দীক্ষায়। দীক্ষা কিসে প্রতিষ্ঠিত? সত্যে, তিনি এরূপ বললেন। তাই দীক্ষিত ব্যক্তিকে লোকে বলে 'সত্য বলো'; কারণ দীক্ষা সত্যেই প্রতিষ্ঠিত। সত্য কিসে প্রতিষ্ঠিত? হৃদয়ে, তিনি এরূপ বললেন, কারণ হৃদয় দিয়েই সত্য জানা যায়; সত্য হৃদয়েই প্রতিষ্ঠিত হয়। হে যাজ্ঞবল্ক্য, এটি এরূপই।

### Marathi (mr) · Machine draft

या उत्तर दिशेत तू कोणत्या देवतेसह आहेस? सोम देवतेसह. तो सोम कशात प्रतिष्ठित आहे? दीक्षेत. दीक्षा कशात प्रतिष्ठित आहे? सत्यात, असे ते म्हणाले. म्हणूनच दीक्षितास लोक म्हणतात 'सत्य बोल'; कारण दीक्षा सत्यातच प्रतिष्ठित आहे. सत्य कशात प्रतिष्ठित आहे? हृदयात, असे ते म्हणाले, कारण हृदयानेच सत्य जाणले जाते; सत्य हृदयातच प्रतिष्ठित होते. हे याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

### Gujarati (gu) · Machine draft

આ ઉત્તર દિશામાં તું કયા દેવતા સાથે છે? સોમદેવતા સાથે. તે સોમ કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? દીક્ષામાં. દીક્ષા કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? સત્યમાં, એમ તેમણે કહ્યું. તેથી જ દીક્ષિતને લોકો કહે છે 'સત્ય બોલ'; કારણ કે દીક્ષા સત્યમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. સત્ય કોનામાં પ્રતિષ્ઠિત છે? હૃદયમાં, એમ તેમણે કહ્યું, કારણ કે હૃદય દ્વારા જ સત્ય જાણી શકાય છે; સત્ય હૃદયમાં જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

### Punjabi (pa) · Machine draft

ਇਸ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਹੈਂ? ਸੋਮ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੋਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ। ਦੀਖਿਆ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੀਖਿਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਸੱਚ ਬੋਲ'; ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਖਿਆ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਸੱਚ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

### Odia (or) · Machine draft

ଏହି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତା ସହିତ ଅଛ? ସୋମ ଦେବତା ସହିତ। ସେ ସୋମ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଦୀକ୍ଷାରେ। ଦୀକ୍ଷା କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ସତ୍ୟରେ, ଏହା ସେ କହିଲେ। ସେଥିପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତକୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି 'ସତ୍ୟ କହ'; କାରଣ ଦୀକ୍ଷା ସତ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସତ୍ୟ କିସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ହୃଦୟରେ, ଏହା ସେ କହିଲେ, କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ହୃଦୟରେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏପରି ହିଁ।

### Urdu (ur) · Machine draft

اس شمالی سمت میں تم کس دیوتا کے ساتھ ہو؟ سوم دیوتا کے ساتھ۔ وہ سوم کس میں قائم ہے؟ دیکشا میں۔ دیکشا کس میں قائم ہے؟ سچ میں، یوں انہوں نے کہا۔ اسی لیے دیکشا والے سے لوگ کہتے ہیں 'سچ بولو'؛ کیونکہ دیکشا سچ ہی میں قائم ہے۔ سچ کس میں قائم ہے؟ دل میں، یوں انہوں نے کہا، کیونکہ دل ہی سے سچ جانا جاتا ہے؛ سچ دل ہی میں قائم ہوتا ہے۔ اے یاجنیavalkya، یہ یوں ہی ہے۔

### English (en) · Machine draft

In this northern quarter, with which deity are you? With Soma as deity. In what is that Soma established? In initiation (dīkṣā). In what is initiation established? In truth, he said. That is why people say to one who is initiated, 'Speak the truth'; for initiation is established in truth alone. In what is truth established? In the heart, he said, for it is by the heart that one knows truth; truth is established in the heart alone. So it is indeed, O Yājñavalkya.

### Spanish (es) · Machine draft

En esta región del norte, ¿con qué deidad estás? Con la deidad Soma. ¿En qué está establecido ese Soma? En la iniciación (dīkṣā). ¿En qué está establecida la iniciación? En la verdad, dijo. Por eso se dice al iniciado: 'Di la verdad'; pues la iniciación está establecida solo en la verdad. ¿En qué está establecida la verdad? En el corazón, dijo, pues es por el corazón como se conoce la verdad; la verdad se establece solo en el corazón. Así es, oh Yājñavalkya.

### French (fr) · Machine draft

Dans cette région du nord, avec quelle divinité te trouves-tu ? Avec la divinité Soma. En quoi ce Soma est-il établi ? Dans l'initiation (dīkṣā). En quoi l'initiation est-elle établie ? Dans la vérité, dit-il. C'est pourquoi l'on dit à l'initié : « Dis la vérité » ; car l'initiation ne repose que sur la vérité. En quoi la vérité est-elle établie ? Dans le cœur, dit-il, car c'est par le cœur qu'on connaît la vérité ; la vérité n'est établie que dans le cœur. Il en est bien ainsi, ô Yājñavalkya.

### German (de) · Machine draft

In dieser nördlichen Richtung, mit welcher Gottheit bist du? Mit der Gottheit Soma. Worin ist dieser Soma gegründet? In der Weihe (dīkṣā). Worin ist die Weihe gegründet? In der Wahrheit, sprach er. Darum sagt man zu dem Geweihten: »Sprich die Wahrheit«, denn die Weihe gründet allein in der Wahrheit. Worin ist die Wahrheit gegründet? Im Herzen, sprach er, denn durch das Herz erkennt man die Wahrheit; die Wahrheit gründet allein im Herzen. So ist es wahrlich, o Yājñavalkya.

### Portuguese (pt) · Machine draft

Nesta região do norte, com qual divindade estás? Com a divindade Soma. Em que está estabelecido esse Soma? Na iniciação (dīkṣā). Em que está estabelecida a iniciação? Na verdade, disse ele. Por isso dizem ao iniciado: 'Fala a verdade'; pois a iniciação está estabelecida somente na verdade. Em que está estabelecida a verdade? No coração, disse ele, pois é pelo coração que se conhece a verdade; a verdade se estabelece somente no coração. Assim é, ó Yājñavalkya.

### Russian (ru) · Machine draft

В этой северной стороне, с каким божеством ты пребываешь? С божеством Сома. На чём утверждён этот Сома? На посвящении (дикша). На чём утверждено посвящение? На истине, сказал он. Поэтому посвящённому говорят: «Говори истину», ибо посвящение утверждено лишь в истине. На чём утверждена истина? В сердце, сказал он, ибо именно сердцем познаётся истина; истина утверждается лишь в сердце. Так и есть, о Яджнавалкья.

### Chinese (zh) · Machine draft

在此北方方位，你与哪位神明同在？与月神苏摩同在。那苏摩立足于何处？立足于受戒（扶持）。受戒立足于何处？他说立足于真实。因此人们对受戒者说“说真话”，因为受戒唯立足于真实。真实立足于何处？他说立足于心，因为心才能认知真实；真实唯立足于心。确实如此，耶若婆尔迦啊。

### Japanese (ja) · Machine draft

この北の方位で、あなたはどの神と共にいるのか。ソーマ神と共に。そのソーマは何に確立されているのか。ディークシャー（献身の誓い）に。ディークシャーは何に確立されているのか。真実に、と彼は言った。だから受戒者には「真実を語れ」と言うのであり、ディークシャーは真実にのみ確立されているからである。真実は何に確立されているのか。心に、と彼は言った。心によって真実は知られるからであり、真実は心にのみ確立される。ヤージュニャヴァルキヤよ、まさにそのとおりである。

### Arabic (ar) · Machine draft

في هذا الاتجاه الشمالي، مع أي إله أنت؟ مع الإله سوما. فيمَ استقرّ ذلك سوما؟ في الدِّيكشا (التهيّؤ للقربان). فيمَ استقرّت الدِّيكشا؟ في الحقّ، قال. ولذلك يقولون لمن تهيّأ: «قل الحقّ»، فإنما تستقرّ الدِّيكشا في الحقّ وحده. فيمَ استقرّ الحقّ؟ في القلب، قال، فإنما يُعرف الحقّ بالقلب؛ ولا يستقرّ الحقّ إلا في القلب. هكذا هو الأمر حقًا، يا ياجنيافالكيا.

### Indonesian (id) · Machine draft

Di arah utara ini, engkau bersama dewa apa? Bersama dewa Soma. Di mana Soma itu berdiam? Dalam dīkṣā (inisiasi). Di mana dīkṣā berdiam? Dalam kebenaran, katanya. Karena itu orang berkata kepada yang diinisiasi: 'Ucapkanlah kebenaran', sebab dīkṣā berdiam hanya dalam kebenaran. Di mana kebenaran berdiam? Dalam hati, katanya, sebab melalui hatilah kebenaran diketahui; kebenaran berdiam hanya di dalam hati. Memang demikianlah, wahai Yājñavalkya.

### Thai (th) · Machine draft

ท่านอยู่ในทิศเหนือนี้ มีเทพองค์ใดเป็นเจ้า ตอบว่า มีพระโสมเป็นเทพ ถามว่า พระโสมนั้นตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในทีกษา ถามว่า ทีกษาตั้งอยู่ที่ใด ตอบว่า ตั้งอยู่ในสัตย์ ดังนั้นจึงกล่าวกันแก่ผู้ที่ได้รับทีกษาว่า จงกล่าวสัตย์ เพราะทีกษาตั้งอยู่ในสัตย์เท่านั้น ถามว่า สัตย์ตั้งอยู่ที่ใด ศากัลยะกล่าวว่า ตั้งอยู่ที่หทัย เพราะด้วยหทัยย่อมรู้สัตย์ สัตย์ตั้งอยู่ในหทัยเท่านั้น เป็นเช่นนั้นจริง โอ ยาชญวัลกยะ

Cite as: Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 3.9.23. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/brihadaranyaka.3.9.23/
