# Taittirīya Upaniṣad 2.4

- id: `upanishads/taittiriya.2.4`
- url: https://vedyatra.org/verses/upanishads/taittiriya.2.4/
- speaker: Taittirīya Upaniṣad
- source edition: Taittirīya Upaniṣad, Sanskrit Wikisource, page “तैत्तिरीयोपनिषदत्/ब्रह्मानन्दवल्ली” (revision 417713) (Public domain text; Wikisource page CC BY-SA 4.0)
- translator: Vedyatra working draft (AI) (CC BY-SA 4.0)
- review status: Machine draft

## Sanskrit

> यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
> यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
> तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
> महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥

## Transliteration (IAST)

> yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā |
> yaḥ pūrvasya tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva |
> tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya śraddhaiva śiraḥ | ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ | yoga ātmā |
> mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 2.4 ||

## Word by word

- *yataḥ*: from which
- *vācaḥ*: speech
- *nivartante*: turn back
- *aprāpya*: not having reached
- *manasā*: by mind
- *saha*: together with
- *ānandam*: bliss
- *brahmaṇaḥ*: of brahman
- *vidvān*: the knower
- *na*: not
- *bibheti*: fears
- *kadācana*: ever
- *iti*: thus
- *tasya*: of him
- *eṣaḥ*: this
- *eva*: indeed
- *śārīraḥ*: bodily
- *ātmā*: self
- *yaḥ*: who
- *pūrvasya*: of the previous
- *tasmāt*: from that
- *vai*: indeed
- *etasmāt*: from this
- *manaḥ-mayāt*: made of mind
- *anyaḥ*: another
- *antaraḥ*: inner
- *ātmā*: self
- *vijñāna-mayaḥ*: made of understanding
- *tena*: by that
- *eṣaḥ*: this
- *pūrṇaḥ*: filled
- *saḥ*: he
- *vai*: indeed
- *eṣaḥ*: this
- *puruṣa-vidhaḥ*: in the form of a person
- *eva*: indeed
- *tasya*: of him
- *puruṣa-vidhatām*: human form
- *anvayam*: corresponding
- *puruṣa-vidhaḥ*: in human form
- *tasya*: of him
- *śraddhā*: faith
- *eva*: indeed
- *śiraḥ*: head
- *ṛtam*: truth, order
- *dakṣiṇaḥ*: right
- *pakṣaḥ*: wing
- *satyam*: truth
- *uttaraḥ*: left
- *pakṣaḥ*: wing
- *yogaḥ*: union, discipline
- *ātmā*: self
- *mahaḥ*: greatness
- *puccham*: tail
- *pratiṣṭhā*: support
- *tat*: that
- *api*: also
- *eṣaḥ*: this
- *ślokaḥ*: verse
- *bhavati*: is

## Translations

### Hindi (hi) · Machine draft

जहाँ से वाणी मन के साथ उसे न पाकर लौट आती है, ब्रह्म के आनंद को जानने वाला कभी नहीं डरता। यही उसका शारीरिक आत्मा है। पूर्व के, इस मनोमय आत्मा से, विज्ञानमय एक अंतर आत्मा है; उससे यह पूर्ण है। वह निश्चय ही पुरुष-रूप है। उसका पुरुष-रूप है, उसके अनुरूप पुरुष-रूप है। उसका सिर श्रद्धा है, दाहिना पंख ऋत है, बायाँ पंख सत्य है, योग आत्मा है। महः उसकी पूँछ और आधार है। उस पर यह श्लोक भी है।

### Tamil (ta) · Machine draft

எதிலிருந்து வாக்கு மனத்துடன் சேர்ந்து அடையாமல் திரும்புகிறதோ, பிரம்மத்தின் ஆனந்தத்தை அறிந்தவன் ஒருபோதும் அஞ்சுவதில்லை. இதுவே அவனுடைய உடல் சார்ந்த ஆத்மா. முந்தையதிலிருந்து, இந்த மனோ-மயமான ஆத்மாவிலிருந்து, விஞ்ஞான-மயமான வேறொரு உள் ஆத்மா உள்ளது; அதனால் இது நிறைவு பெற்றது. அது நிச்சயமாக புருஷ-வடிவினது. அதன் தலை சிரத்தை, வலது இறக்கை ருதம், இடது இறக்கை சத்தியம், யோகம் ஆத்மா. மகஸ் அதன் வால், அடித்தளம். இது பற்றியும் இந்த சுலோகம் உள்ளது.

### Telugu (te) · Machine draft

వాక్కు మనస్సుతో కలిసి దేనిని పొందక తిరిగి వస్తుందో, బ్రహ్మానందాన్ని తెలిసినవాడు ఎప్పుడూ భయపడడు. ఇదే అతని శరీర ఆత్మ. పూర్వపు దానికంటే, ఈ మనోమయ ఆత్మకంటే, విజ్ఞానమయమైన మరో అంతర ఆత్మ ఉంది; దానితో ఇది పూర్ణమవుతుంది. అది నిశ్చయంగా పురుష రూపమే. దాని తల శ్రద్ధ, కుడి రెక్క ఋతం, ఎడమ రెక్క సత్యం, యోగం ఆత్మ. మహః దాని తోక, ఆధారం. దీనిపై ఈ శ్లోకం కూడా ఉంది.

### Kannada (kn) · Machine draft

ವಾಕ್ಕು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಪಡೆಯದೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೋ, ಬ್ರಹ್ಮದ ಆನಂದವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಎಂದಿಗೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ಶಾರೀರ ಆತ್ಮ. ಹಿಂದಿನ, ಈ ಮನೋಮಯ ಆತ್ಮದಿಂದ, ವಿಜ್ಞಾನಮಯವಾದ ಬೇರೊಂದು ಅಂತರ ಆತ್ಮವಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಇದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪುರುಷರೂಪವೇ. ಅದರ ತಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಬಲ ರೆಕ್ಕೆ ಋತ, ಎಡ ರೆಕ್ಕೆ ಸತ್ಯ, ಯೋಗ ಆತ್ಮ. ಮಹಸ್ ಅದರ ಬಾಲ ಮತ್ತು ಆಧಾರ. ಇದರ ಕುರಿತು ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಇದೆ.

### Malayalam (ml) · Machine draft

വാക്ക് മനസ്സോടുകൂടി ഏതിനെ പ്രാപിക്കാതെ മടങ്ങുന്നുവോ, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ആനന്ദം അറിയുന്നവൻ ഒരിക്കലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. ഇതാണ് അവന്റെ ശാരീര ആത്മാവ്. മുമ്പത്തേതിൽ നിന്ന്, ഈ മനോമയ ആത്മാവിൽ നിന്ന്, വിജ്ഞാനമയമായ മറ്റൊരു ആന്തര ആത്മാവുണ്ട്; അതിനാൽ ഇത് പൂർണമാകുന്നു. അത് തീർച്ചയായും പുരുഷരൂപമാണ്. അതിന്റെ തല ശ്രദ്ധ, വലത് ചിറക് ഋതം, ഇടത് ചിറക് സത്യം, യോഗം ആത്മാവ്. മഹസ് അതിന്റെ വാലും അടിസ്ഥാനവുമാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ചും ഈ ശ്ലോകമുണ്ട്.

### Bengali (bn) · Machine draft

বাক্য মনের সঙ্গে যাকে না পেয়ে ফিরে আসে, ব্রহ্মের আনন্দ যিনি জানেন তিনি কখনো ভয় পান না। এটিই তাঁর শারীর আত্মা। পূর্বোক্ত, এই মনোময় আত্মা থেকে বিজ্ঞানময় এক অন্তর আত্মা আছে; তার দ্বারা এটি পূর্ণ। তিনি নিশ্চয়ই পুরুষাকার। তাঁর মস্তক শ্রদ্ধা, ডান পাখা ঋত, বাম পাখা সত্য, যোগ আত্মা। মহঃ তাঁর লেজ ও ভিত্তি। এ বিষয়ে এই শ্লোকও আছে।

### Marathi (mr) · Machine draft

वाणी मनासह ज्याला न मिळवता परत येते, ब्रह्माचा आनंद जाणणारा कधीही भीत नाही. हाच त्याचा शारीर आत्मा. पूर्वीच्या, या मनोमय आत्म्याहून, विज्ञानमय असा दुसरा अंतर आत्मा आहे; त्याने हा पूर्ण होतो. तो निश्चितच पुरुषरूप आहे. त्याचे मस्तक श्रद्धा, उजवा पंख ऋत, डावा पंख सत्य, आदेश आत्मा योग आहे. महस् त्याची शेपटी व आधार आहे. याबद्दलही हा श्लोक आहे.

### Gujarati (gu) · Machine draft

વાણી મન સાથે જેને પામ્યા વિના પાછી ફરે છે, બ્રહ્મના આનંદને જાણનાર ક્યારેય ડરતો નથી. આ જ તેનો શારીર આત્મા છે. પૂર્વના, આ મનોમય આત્માથી, વિજ્ઞાનમય એવો બીજો અંતર આત્મા છે; તેનાથી આ પૂર્ણ થાય છે. તે ખરેખર પુરુષાકાર છે. તેનું મસ્તક શ્રદ્ધા, જમણી પાંખ ઋત, ડાબી પાંખ સત્ય, યોગ આત્મા છે. મહસ્ તેની પૂંછ અને આધાર છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.

### Punjabi (pa) · Machine draft

ਵਾਣੀ ਮਨ ਸਮੇਤ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸ਼ਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ, ਇਸ ਮਨੋਮਈ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਵਿਗਿਆਨਮਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੱਜਾ ਖੰਭ ਰਿਤ, ਖੱਬਾ ਖੰਭ ਸੱਚ, ਯੋਗ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮਹਸ ਉਸਦੀ ਪੂਛ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।

### Odia (or) · Machine draft

ବାକ୍ୟ ମନ ସହିତ ଯାହାକୁ ନ ପାଇ ଫେରି ଆସେ, ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କଦାପି ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ହିଁ ତାହାର ଶାରୀର ଆତ୍ମା। ପୂର୍ବୋକ୍ତ, ଏହି ମନୋମୟ ଆତ୍ମାଠାରୁ ବିଜ୍ଞାନମୟ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ତର ଆତ୍ମା ଅଛି; ତାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁରୁଷାକାର। ତାହାର ମସ୍ତକ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଡାହାଣ ପକ୍ଷ ଋତ, ବାମ ପକ୍ଷ ସତ୍ୟ, ଯୋଗ ଆତ୍ମା। ମହଃ ତାହାର ଲାଞ୍ଜ ଓ ଆଧାର। ଏ ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

### Urdu (ur) · Machine draft

جہاں سے کلام ذہن کے ساتھ اسے نہ پا کر لوٹ آتا ہے، برہمن کی خوشی جاننے والا کبھی نہیں ڈرتا۔ یہی اس کا جسمانی آتما ہے۔ پہلے والے، اس منومئے آتما سے، ودیانمئے ایک اور باطنی آتما ہے؛ اس سے یہ مکمل ہوتا ہے۔ وہ یقیناً انسان کی شکل والا ہے۔ اس کا سر شردھا ہے، دائیں پر رِت، بائیں پر ستیہ، یوگ آتما ہے۔ مہس اس کی دم اور بنیاد ہے۔ اس کے بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔

### English (en) · Machine draft

From which speech turns back, not having reached it together with the mind, the one who knows the bliss of brahman never fears. This is the bodily ātman of that one. Other than the previous one, from this mind-made self there is an inner ātman made of understanding; by it this is filled. He is indeed in the form of a person. Corresponding to the person's form, he has the same form as a person. His head is faith (śraddhā), his right wing ṛta, his left wing satya, and yoga is the ātman. Mahas is his tail and support. On this there is also this verse.

### Spanish (es) · Machine draft

Desde donde la palabra regresa sin haberlo alcanzado junto con la mente, quien conoce la bienaventuranza de brahman nunca teme. Este es el ātman corporal de aquel. Distinto del anterior, de este ātman hecho de mente, hay un ātman interior hecho de conocimiento; por él esto queda completo. Él es en verdad de forma humana. Conforme a la forma humana, tiene la misma forma de persona. Su cabeza es la fe (śraddhā), su ala derecha el ṛta, su ala izquierda la verdad (satya), y el yoga es el ātman. Mahas es su cola y sostén. Sobre esto existe también este verso.

### French (fr) · Machine draft

Là d'où la parole revient sans l'avoir atteint avec le mental, celui qui connaît la béatitude de brahman ne craint jamais. Tel est l'ātman corporel de celui-ci. Au-delà du précédent, de cet ātman fait de pensée, il existe un ātman intérieur fait de connaissance ; par lui celui-ci est rempli. Il a en vérité la forme d'un homme. Selon la forme humaine, il a la même forme d'homme. Sa tête est la foi (śraddhā), son aile droite le ṛta, son aile gauche la vérité (satya), et le yoga est l'ātman. Mahas est sa queue et son soutien. À ce sujet il existe aussi ce vers.

### German (de) · Machine draft

Woher die Rede umkehrt, ohne ihn zusammen mit dem Geist erreicht zu haben, der Wissende der Seligkeit brahmans fürchtet sich niemals. Dies ist der körperliche ātman jenes. Jenseits des vorherigen, aus diesem aus Geist bestehenden ātman, gibt es einen inneren ātman aus Erkenntnis; durch ihn wird dieser erfüllt. Er hat wahrlich menschliche Gestalt. Entsprechend der menschlichen Gestalt hat er die gleiche Gestalt eines Menschen. Sein Kopf ist der Glaube (śraddhā), sein rechter Flügel das ṛta, sein linker Flügel die Wahrheit (satya), und der yoga ist der ātman. Mahas ist sein Schwanz und Halt. Dazu gibt es auch diesen Vers.

### Portuguese (pt) · Machine draft

De onde a fala retorna sem tê-lo alcançado junto com a mente, quem conhece a bem-aventurança de brahman nunca teme. Este é o ātman corporal daquele. Além do anterior, deste ātman feito de mente, há um ātman interior feito de conhecimento; por ele isto é preenchido. Ele é de fato em forma de pessoa. Conforme a forma humana, tem a mesma forma de pessoa. Sua cabeça é a fé (śraddhā), sua asa direita o ṛta, sua asa esquerda a verdade (satya), e o yoga é o ātman. Mahas é sua cauda e sustentação. A respeito disso há também este verso.

### Russian (ru) · Machine draft

Откуда речь возвращается, не достигнув его вместе с умом, тот, кто знает блаженство брахмана, никогда не боится. Это телесная ātman того. Помимо предыдущего, помимо этого ātman, состоящего из ума, есть внутренний ātman, состоящий из познания; им это наполняется. Он действительно имеет человеческий облик. Соответственно человеческому облику, он имеет такой же облик человека. Его голова — вера (śraddhā), правое крыло — ṛta, левое крыло — истина (satya), а йога — ātman. Mahas — его хвост и опора. Об этом есть и такой стих.

### Chinese (zh) · Machine draft

言语与意一起无法到达它而返回，知晓梵之喜乐的人永不畏惧。这就是那者的身体之我。在前一个之外，从这由意构成的我之中，还有由识构成的内在之我；由它，此我得以充满。他确实具有人的形态。与人的形态相应，他具有同样的人形。他的头是信（śraddhā），右翼是理（ṛta），左翼是真（satya），瑜伽即是我。摩诃斯是他的尾巴与根基。关于此，还有这一首颂。

### Japanese (ja) · Machine draft

言葉が意とともに到達できずに引き返すところ、ブラフマンの歓喜を知る者は決して恐れない。これがかの者の身体的なアートマンである。前のものから、この意からなるアートマンの内に、識からなる内なるアートマンがあり、それによってこれは満たされる。彼はまことに人の形をしている。人の形に応じて、人と同じ姿をしている。その頭は信（śraddhā）、右の翼は理（ṛta）、左の翼は真理（satya）、ヨーガがアートマンである。マハスはその尾と支えである。これについてもこの詩句がある。

### Arabic (ar) · Machine draft

من حيث ترجع الكلمة دون أن تبلغه مع العقل، لا يخاف أبدًا من يعرف نعيم البراهمان. هذا هو الأتمان الجسدي لذاك. وفيما عدا السابق، ومن هذا الأتمان المكوَّن من العقل، يوجد أتمان داخلي مكوَّن من المعرفة؛ وبه يكتمل هذا. وهو حقًا على هيئة إنسان. وفقًا لهيئة الإنسان، له الشكل نفسه للإنسان. رأسه الإيمان (شْرَدّهَا)، وجناحه الأيمن الريتا، وجناحه الأيسر الحق (ساتيا)، واليوغا هي الأتمان. وماهاس ذيله وقاعدته. وفي هذا أيضًا هذا البيت.

### Indonesian (id) · Machine draft

Dari mana ucapan kembali tanpa mencapainya bersama pikiran, orang yang mengetahui kebahagiaan brahman tidak pernah takut. Inilah ātman jasmani dari dia. Di luar yang sebelumnya, dari ātman yang terbuat dari pikiran ini, ada ātman batin yang terbuat dari pengetahuan; olehnya ini menjadi penuh. Ia memang berwujud manusia. Sesuai wujud manusia, ia memiliki bentuk manusia yang sama. Kepalanya adalah keyakinan (śraddhā), sayap kanannya ṛta, sayap kirinya kebenaran (satya), dan yoga adalah ātman. Mahas adalah ekor dan penopangnya. Mengenai hal ini ada pula syair ini.

### Thai (th) · Machine draft

จากที่ซึ่งวาจาหวนกลับ ไม่อาจบรรลุได้พร้อมกับมนัส ผู้รู้ความสุขของพรหมย่อมไม่หวาดกลัวสิ่งใดเลย นี่คืออาตมันที่เป็นของร่างกายของอาตมันนั้น ถัดจากอาตมันก่อนหน้านั้น ถัดจากมโนมยะนั้น ยังมีอาตมันชั้นในอีกชั้นหนึ่งที่ประกอบด้วยวิชญาณ อาตมันนั้นทำให้สิ่งนี้เต็มอยู่ อาตมันนั้นก็มีรูปร่างของบุรุษ ตามรูปร่างของบุรุษ อาตมันนั้นก็มีรูปร่างของบุรุษเช่นกัน ศรัทธาเป็นศีรษะของอาตมันนั้น ฤตะเป็นปีกขวา สัตยะเป็นปีกซ้าย โยคะเป็นอาตมัน มหัสเป็นหางและที่ยึดเหนี่ยว เรื่องนี้ยังมีโศลกนี้ด้วย

Cite as: Taittirīya Upaniṣad 2.4. Vedyatra, https://vedyatra.org/verses/upanishads/taittiriya.2.4/
