આ ગ્રંથો એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે

બે મુખ્ય પરિવાર: સાંભળેલું અને સ્મરણમાં રાખેલું

ભારતીય પરંપરા પોતાના પવિત્ર સાહિત્યને બે પરિવારમાં વહેંચે છે. શ્રુતિ, એટલે “જે સાંભળવામાં આવ્યું”, તે વેદ છે: એવા ગ્રંથો જે કોઈ લેખકે રચ્યા નથી, પણ પ્રાચીન દ્રષ્ટાઓ (ઋષિઓ)એ અનુભવ્યા હોવાનું મનાય છે, અને જે શબ્દશઃ પેઢી દર પેઢી સોંપાતા આવ્યા છે.

સ્મૃતિ, એટલે “જે સ્મરણમાં રાખવામાં આવ્યું”, તેમાં જાણીતા કે દંતકથારૂપ લેખકોની પછીની રચનાઓ આવે છે: બે મહાન મહાકાવ્યો, પુરાણો, ધર્મશાસ્ત્રો અને બીજું ઘણું. તે વેદનો આધાર લે છે, પણ તેને ફરીથી કહે છે, સમજાવે છે અને જીવનમાં લાગુ પાડે છે.

ચાર વેદ

વેદ ચાર છે: ઋગ્વેદ (સ્તુતિનાં સૂક્તો), સામવેદ (એ જ પ્રકારની ઋચાઓ, સંગીતમાં ગોઠવેલી), યજુર્વેદ (યજ્ઞવિધિ માટેના મંત્રો) અને અથર્વવેદ (આરોગ્ય, ઘર અને રોજિંદા જીવન માટેનાં સૂક્તો).

દરેક વેદ સ્તરોમાં વિકસ્યો. સંહિતા એ સૂક્તો કે મંત્રોનો મૂળ સંગ્રહ છે. બ્રાહ્મણ ગ્રંથો ગદ્યમાં યજ્ઞવિધિ સમજાવે છે. આરણ્યકો, એટલે “વનના ગ્રંથો”, વિધિના અર્થ પર ચિંતન કરે છે. છેલ્લો સ્તર, ઉપનિષદો, આત્મા અને પરમ સત્ય વિશેના પ્રશ્નો તરફ વળે છે.

ઉપનિષદો

ઉપનિષદો વેદના અંતમાં આવે છે, તેથી તેમને વેદાંત, એટલે “વેદનો અંત”, પણ કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે તેમાંથી તેર ઉપનિષદોને મુખ્ય ઉપનિષદો ગણવામાં આવે છે. તેમના સંવાદોએ, જેમ કે કઠ ઉપનિષદમાં નચિકેતા મૃત્યુદેવને પ્રશ્નો પૂછે છે તે સંવાદે, પછીની ભારતીય દર્શનની લગભગ દરેક શાખાને ઘડી છે.

મહાકાવ્યો: ઇતિહાસ

વાલ્મીકિ રચિત મનાતું રામાયણ રામના વનવાસ, સીતાના અપહરણ અને તેમને પાછાં લાવનાર યુદ્ધની કથા કહે છે. વ્યાસ રચિત મનાતું મહાભારત ભરત વંશની બે શાખાઓ વચ્ચેના લાંબા વેરની કથા કહે છે, જેનો અંત કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં આવે છે. પરંપરા તેમને ઇતિહાસ, એટલે “આમ જ બન્યું હતું”, કહે છે.

બંને મહાકાવ્યોની અનેક હસ્તપ્રત આવૃત્તિઓ મળે છે. વિદ્વાનોએ તેમની સરખામણી કરીને સમીક્ષિત આવૃત્તિઓ તૈયાર કરી છે; જે જાણીતા પ્રસંગો એ આવૃત્તિઓમાં નથી, તેમને Vedyatra લોકપ્રચલિત પુનઃકથન તરીકે દર્શાવે છે.

ભગવદ્ ગીતાનું સ્થાન

ભગવદ્ ગીતા અલગ ગ્રંથ નથી, પણ મહાભારતના છઠ્ઠા પર્વ (ભીષ્મ પર્વ)માં આવેલા અઢાર અધ્યાય છે. યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં જ અર્જુન હિંમત હારી જાય છે, અને તેમના સારથિ કૃષ્ણ તેમને ઉત્તર આપે છે. ગીતા ઉપનિષદોના વિચારોને એક જ સંવાદમાં એકઠા કરે છે, તેથી તેને ઘણીવાર સ્વતંત્ર રીતે પણ વાંચવામાં આવે છે.

Vedyatra કેવી રીતે ગોઠવાયેલું છે

«ગ્રંથાલય» દરેક ગ્રંથ અને આજે તેનો કેટલો ભાગ વાંચી શકાય છે તે બતાવે છે. «વાંચો» તમને કોઈ પણ પ્રકાશિત ગ્રંથમાં શ્લોક દર શ્લોક લઈ જાય છે, જેમાં સંસ્કૃત મૂળ, લિપ્યંતર, શબ્દાર્થ અને તમારી ભાષામાં અનુવાદ હોય છે. «કથાકાર» મુખ્ય પ્રસંગોને સચિત્ર વાર્તાઓ રૂપે ફરીથી કહે છે, અને દરેક વાર્તા તેની પાછળના શ્લોકો સાથે જોડાયેલી છે.