ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ

ਦੋ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ: ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰੁਤੀ, ਯਾਨੀ “ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ”, ਵੇਦ ਹੈ: ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਰਚੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਵਾਂ (ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਸੌਂਪੇ ਗਏ।

ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਯਾਨੀ “ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ”, ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਜਾਂ ਦੰਤਕਥਾਈ ਹਨ: ਦੋ ਮਹਾਨ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਪੁਰਾਣ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ। ਇਹ ਵੇਦ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ, ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਾਰ ਵੇਦ

ਵੇਦ ਚਾਰ ਹਨ: ਰਿਗਵੇਦ (ਉਸਤਤ ਦੇ ਸੂਕਤ), ਸਾਮਵੇਦ (ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੰਤਰ, ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ), ਯਜੁਰਵੇਦ (ਕਰਮਕਾਂਡ ਲਈ ਮੰਤਰ-ਵਾਕ) ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ (ਇਲਾਜ, ਘਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੂਕਤ)।

ਹਰ ਵੇਦ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਹਿਤਾ ਸੂਕਤਾਂ ਜਾਂ ਮੰਤਰ-ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਰਣਯਕ, ਯਾਨੀ “ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ”, ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਜੋ ਆਖ਼ਰੀ ਪਰਤ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ।

ਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੇਦ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ, ਯਾਨੀ “ਵੇਦ ਦਾ ਅੰਤ”, ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ, ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ: ਇਤਿਹਾਸ

ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਾਮਾਇਣ ਰਾਮ ਦੇ ਬਨਵਾਸ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਮੇ ਵੈਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ, ਯਾਨੀ “ਇਉਂ ਹੋਇਆ ਸੀ”, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ; Vedyatra ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਲੋਕ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੁਨਰ-ਕਥਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਰਵ (ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ) ਵਿਚਲੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Vedyatra ਦੀ ਬਣਤਰ

“ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ” ਹਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਕਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਪੜ੍ਹੋ” ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ, ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਕਥਾਕਾਰ” ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਉਹ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।