સંસ્કૃત શ્લોક કેવી રીતે વાંચવો

દેવનાગરીમાં શ્લોક

સૌથી ઉપર શ્લોક દેવનાગરીમાં છે. આજે સંસ્કૃત માટે સૌથી વધુ આ જ લિપિ વપરાય છે. તે ડાબેથી જમણે લખાય છે, અને અક્ષરો ઉપરની એક રેખા પરથી લટકતા હોય છે. એક દંડ (।) અર્ધશ્લોકના અંતે આવે છે; બે દંડ (॥) શ્લોકના અંતે આવે છે, અને પછી તેનો ક્રમાંક આવે છે.

સદીઓ દરમિયાન સંસ્કૃત બીજી ઘણી લિપિઓમાં પણ લખાયું છે, જેમ કે ગ્રંથ, શારદા, બંગાળી અને તેલુગુ. ઉચ્ચાર એ જ રહે છે; ફક્ત અક્ષરો બદલાય છે.

લિપ્યંતરણ

દેવનાગરી નીચે એ જ શ્લોક રોમન અક્ષરોમાં છે, જે International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST) પ્રમાણે લખાયેલો છે. અક્ષરોની ઉપર અને નીચેનાં ચિહ્નો તેમનો ઉચ્ચાર કેવી રીતે કરવો તે બતાવે છે: ā, ī અને ū દીર્ઘ સ્વર છે (આ, ઈ, ઊ); ṛ “રિ” જેવો સ્વર છે (ઋ); ṭ અને ḍ જીભ પાછળ વાળીને બોલાય છે (ટ, ડ); ś અને ṣ “શ”ના બે પ્રકાર છે (શ, ષ); ṃ પોતાની પહેલાંના સ્વરને અનુનાસિક બનાવે છે (ં); ḥ સ્વર પછીનો હળવો શ્વાસ છે (ઃ).

એટલે kṛṣṇa નો ઉચ્ચાર લગભગ “ક્રિષ્-ણ” થાય, અને karmaṇi નો “કર્-મ-ણિ”. “પ્રદર્શન વિકલ્પો” માં જઈને લિપ્યંતરણ ચાલુ કે બંધ કરો.

શબ્દો એકબીજા સાથે જોડાયેલા કેમ લાગે છે

સંસ્કૃતમાં પાસપાસેના ધ્વનિઓ જોડાઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને સંધિ કહે છે, તેથી લખાણમાં શબ્દો ઘણી વાર ભળી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ ત્રણ શબ્દો છે, પણ બીજા શ્લોકોમાં બે શબ્દો ભળીને એક લાંબી શૃંખલા બની શકે છે. સમાસ, જેમ કે અશ્રુ-પૂર્ણ-આકુલ-ઈક્ષણમ્, “આંસુથી ભરેલી અને વ્યાકુળ આંખોવાળો”, અનેક શબ્દોને એકસાથે જોડી શકે છે.

શબ્દશઃ

શબ્દશઃ યાદી શ્લોકને તેના શબ્દો અને સમાસોમાં વિભાજિત કરે છે અને દરેકનો ટૂંકો અર્થ આપે છે. કયો સંસ્કૃત શબ્દ કયો ભાવ દર્શાવે છે તે જોવા માટે તેને લિપ્યંતરણ સાથે વાંચો. અર્થો જાણીજોઈને ટૂંકા રાખ્યા છે; નીચેનો અનુવાદ તેમને જોડીને એક વાક્ય બનાવે છે.

વૈદિક સ્વર

વેદોના મંત્રોમાં સ્વરચિહ્નો (સ્વર) હોય છે, જે તેમનું પઠન કેવી રીતે કરવું તેનું માર્ગદર્શન આપતાં. Vedyatra તેમને છાપેલી આવૃત્તિઓની જેમ જ બતાવે છે: અક્ષરની નીચેની રેખા (◌॒) નીચો સ્વર, અનુદાત્ત, દર્શાવે છે, અને ઉપરની નાની ઊભી રેખા (◌॑) ઊતરતો સ્વર, સ્વરિત, દર્શાવે છે. ચિહ્ન વગરના અક્ષરોમાં ઊંચો સ્વર, ઉદાત્ત, હોય છે. ગીતા જેવા પછીના ગ્રંથોમાં સ્વરચિહ્નો નથી.

અનુવાદ અને તેનો સ્રોત

અનુવાદ તમે પાનાની ઉપર પસંદ કરેલી ભાષામાં દેખાય છે. સંસ્કૃત પાઠ કઈ આવૃત્તિમાંથી લેવાયો છે, તેનો અનુવાદ કોણે કર્યો છે અને કોઈ વિદ્વાન કે માતૃભાષી વ્યક્તિએ તેની સમીક્ષા કરી છે કે નહીં, તે જોવા માટે “સ્રોત, લાઇસન્સ અને સમીક્ષા” ખોલો. જો કંઈ ખોટું લાગે, તો “સુધારો સૂચવો” તેને સમીક્ષકો સુધી પહોંચાડે છે.