મુખ્ય શબ્દો: ધર્મ, કર્મ, યોગ
થોડાક સંસ્કૃત શબ્દો આ ગ્રંથોના અર્થનો મોટો ભાગ પોતાનામાં સમાવે છે. અનુવાદો તેમનો અર્થ માત્ર અંદાજે જ આપી શકે છે, તેથી આ શબ્દોના અર્થનો વ્યાપ જાણવો ઉપયોગી છે.
ધર્મ
“ધારણ કરવું” અથવા “આધાર આપવો” એવો અર્થ ધરાવતા ધાતુમાંથી આવેલો ધર્મ એ છે, જે વ્યક્તિ, કુટુંબ અને જગતને એકસાથે ટકાવી રાખે છે: કર્તવ્ય, યોગ્ય આચરણ, નિયમ અને વસ્તુઓની વ્યવસ્થા. ગીતામાં સ્વધર્મ એટલે પોતાનું કર્તવ્ય, એટલે કે પોતાના સ્થાન અને સ્વભાવને અનુરૂપ યોગ્ય કર્મ (3.35). અનુવાદોમાં “કર્તવ્ય”, “સદાચાર” અથવા “નિયમ” જેવા શબ્દો વપરાય છે, અને જ્યાં આમાંથી કોઈ બંધબેસતો ન હોય ત્યાં સંસ્કૃત શબ્દ જ રાખવામાં આવે છે.
કર્મ
કર્મનો પહેલો અર્થ ફક્ત “ક્રિયા” અથવા “કાર્ય” છે, અને વેદોમાં ખાસ કરીને યજ્ઞ જેવી વિધિરૂપ ક્રિયા. પછીથી તેનો અર્થ કર્મો પાછળ છોડી જતી અસરો પણ થયો, જે આગળ શું થશે તેને ઘડે છે. ગીતાનો સૌથી જાણીતો ઉપદેશ કર્મ વિશે છે: કર્મ કરો, પણ કર્મનાં ફળોમાં આસક્તિ રાખ્યા વિના (2.47).
યોગ
યોગ શબ્દ “જોડવું” અથવા “જોતરવું” એવો અર્થ ધરાવતા ધાતુમાંથી આવ્યો છે. ગીતામાં તેનો અર્થ સાધના કે માર્ગ છે, અને મનની સ્થિર અવસ્થા પણ: “મનની સમતાને યોગ કહેવાય છે” (2.48). ગીતા કર્મયોગ એટલે કર્મનો માર્ગ, જ્ઞાનયોગ એટલે જ્ઞાનનો માર્ગ, અને ભક્તિયોગ એટલે ભક્તિનો માર્ગ — એ વિશે વાત કરે છે.
આત્મા અને બ્રહ્મ
આત્મા એટલે સ્વ: શરીર નહીં કે બદલાતું મન નહીં, પરંતુ એ બધાંમાંથી પસાર થઈને જે સભાન રહે છે તે. બ્રહ્મ એ સમગ્ર જગત પાછળ રહેલું પરમ સત્ય છે. ઉપનિષદો પૂછે છે કે આ બંને વચ્ચે શો સંબંધ છે, અને જુદી જુદી વિચારધારાઓ તેનો જુદી જુદી રીતે જવાબ આપે છે. ગીતાનો બીજો અધ્યાય આત્માને ક્યારેય ન જન્મનાર અને ક્યારેય ન મરનાર તરીકે વર્ણવે છે (2.20).
ભક્તિ અને મોક્ષ
ભક્તિ એટલે દિવ્ય તત્ત્વ પ્રત્યેનો પ્રેમપૂર્ણ સમર્પણભાવ; ગીતા તેને સૌ માટે ખુલ્લા માર્ગ તરીકે રજૂ કરે છે. મોક્ષ એટલે મુક્તિ: જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી અને તેની સાથે આવતા દુઃખમાંથી છુટકારો. જુદી જુદી પરંપરાઓ આ બંનેનું પોતપોતાની રીતે વર્ણન કરે છે.
અનેક અર્થઘટનો
બે હજાર કરતાં વધુ વર્ષો દરમિયાન, અનેક સંપ્રદાયોના આચાર્યોએ ભાષ્યો લખ્યાં છે, જે આ શબ્દોને જુદી જુદી રીતે સમજાવે છે. Vedyatraના અનુવાદો સંસ્કૃતની નજીક રહેવાનો પ્રયાસ કરે છે અને કોઈ એક સંપ્રદાયને અનુસરતા નથી; જ્યાં કોઈ ભાષ્ય બતાવવામાં આવ્યું હોય, ત્યાં તેને સ્પષ્ટ રીતે ભાષ્ય તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.