ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ: ଧର୍ମ, କର୍ମ, ଯୋଗ
କିଛି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥର ବଡ଼ ଅଂଶ ବହନ କରନ୍ତି। ଅନୁବାଦ ସେଗୁଡ଼ିକର କେବଳ ନିକଟତମ ଅର୍ଥ ଦେଇପାରେ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥର ପରିସର ଜାଣିଲେ ବୁଝିବାରେ ସୁବିଧା ହୁଏ।
ଧର୍ମ
“ଧାରଣ କରିବା” ବା “ଆଧାର ଦେବା” ଅର୍ଥ ଥିବା ଏକ ଧାତୁରୁ ଆସିଥିବା ଧର୍ମ ହେଉଛି ତାହା, ଯାହା ଜଣେ ମଣିଷ, ଏକ ପରିବାର ଓ ଜଗତକୁ ଏକାଠି ଧରି ରଖେ: କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସଦାଚରଣ, ନିୟମ, ଏବଂ ସବୁ କିଛିର ଶୃଙ୍ଖଳା। ଗୀତାରେ ସ୍ୱଧର୍ମ ହେଉଛି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଉଚିତ କର୍ମ (3.35)। ଅନୁବାଦରେ “କର୍ତ୍ତବ୍ୟ”, “ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା” ବା “ନିୟମ” ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏଥିରୁ କୌଣସିଟି ଠିକ୍ ଖାପ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦଟିକୁ ହିଁ ରଖାଯାଏ।
କର୍ମ
କର୍ମର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଥ କେବଳ “କାର୍ଯ୍ୟ” ବା “କୃତି”, ଏବଂ ବେଦରେ ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନିକ କର୍ମ। ପରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ହେଲା କର୍ମ ପଛରେ ଛାଡ଼ିଯାଉଥିବା ପ୍ରଭାବ, ଯାହା ପରେ କ’ଣ ଘଟିବ ତାହାକୁ ଗଢ଼େ। ଗୀତାର ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ଉପଦେଶ କର୍ମ ବିଷୟରେ: କର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତ ନ ହୋଇ (2.47)।
ଯୋଗ
ଯୋଗ ଶବ୍ଦଟି “ଯୋଡ଼ିବା” ବା “ଜୁଆଳିରେ ଯୋଚିବା” ଅର୍ଥ ଥିବା ଏକ ଧାତୁରୁ ଆସିଛି। ଗୀତାରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ଏକ ସାଧନା ବା ମାର୍ଗ, ଏବଂ ମନର ଏକ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ: “ମନର ସମତାକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ” (2.48)। ଗୀତା କର୍ମଯୋଗ ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ମର ମାର୍ଗ, ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନର ମାର୍ଗ, ଏବଂ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଭକ୍ତିର ମାର୍ଗ ବିଷୟରେ କହେ।
ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ
ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂ: ଶରୀର ବା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମନ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ସଚେତନ ରହେ। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଜଗତ ପଛରେ ଥିବା ପରମ ସତ୍ୟ। ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ପଚାରନ୍ତି ଏ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କି ସମ୍ପର୍କ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏହାର ଉତ୍ତର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦିଅନ୍ତି। ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆତ୍ମାକୁ କେବେ ଜନ୍ମ ନ ନେଉଥିବା ଓ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ନ ପାଉଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ (2.20)।
ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ
ଭକ୍ତି ହେଉଛି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣ; ଗୀତା ଏହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ଏକ ମାର୍ଗ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି: ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ଏବଂ ତା ସହିତ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଏ ଦୁଇଟିକୁ ନିଜ ନିଜ ଭାଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ଅନେକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା
ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଅନେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଭାଷ୍ୟ ଲେଖିଛନ୍ତି, ଯାହା ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝାଏ। Vedyatraର ଅନୁବାଦ ସଂସ୍କୃତର ନିକଟରେ ରହିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ ଏବଂ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଭାଷ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ତାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଭାଷ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଥାଏ।