महाभारत · अध्याय 6.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.25.1
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ ६.२५.१ ॥
धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रात युद्धेच्छेने जमलेले माझे लोक आणि पांडव काय करते झाले, संजया?
6.25.2
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ ६.२५.२ ॥
पांडवांचे सैन्य व्यूहरचनेत उभे असलेले पाहून तेव्हा राजा दुर्योधन आचार्यांजवळ जाऊन हे वचन बोलला.
6.25.3
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ६.२५.३ ॥
हे आचार्या, पांडुपुत्रांचे हे प्रचंड सैन्य पहा; तुमच्या बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्राने ते व्यूहरचनेत उभे केले आहे.
6.25.4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ६.२५.४ ॥
येथे युद्धात भीम आणि अर्जुनांच्या बरोबरीचे शूर, महान धनुर्धर आहेत: युयुधान, विराट आणि महारथ द्रुपद.
6.25.5
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कृन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ६.२५.५ ॥
धृष्टकेतू, चेकितान, पराक्रमी काशीराज, पुरुजित, कुंतिभोज आणि नरश्रेष्ठ शैब्य.
6.25.6
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च नरपुङ्गवः ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६.२५.६ ॥
युधामन्यू, पराक्रमी उत्तमौजा, नरश्रेष्ठ, सुभद्रेचा पुत्र आणि द्रौपदीचे पुत्र — हे सर्व महारथी आहेत.
6.25.7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ६.२५.७ ॥
हे द्विजोत्तमा, आमच्या सैन्यातील जे विशिष्ट नायक आहेत त्यांची नावे ऐका. ओळखीसाठी मी ती तुम्हाला सांगतो.
6.25.8
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थांमा विकर्णश्च सौमदत्तिर्जयद्रथः ॥ ६.२५.८ ॥
आपण, भीष्म, कर्ण, युद्धविजयी कृप, अश्वत्थामा, विकर्ण आणि सोमदत्ताचा पुत्र जयद्रथ.
6.25.9
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ६.२५.९ ॥
माझ्यासाठी प्राणत्याग करण्यास सिद्ध झालेले इतरही अनेक शूर आहेत. ते सर्व विविध शस्त्रे धारण करणारे आणि युद्धकुशल आहेत.
6.25.10
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ ६.२५.१० ॥
भीष्मांनी रक्षिलेले आमचे ते सैन्यबल अपुरे आहे; परंतु भीमाने रक्षिलेले यांचे हे सैन्यबल पुरेसे आहे.
6.25.11
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ६.२५.११ ॥
सर्व ठाण्यांवर आपापल्या वाट्याप्रमाणे उभे राहून आपण सर्वांनी भीष्मांचेच रक्षण करावे.
6.25.12
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ ६.२५.१२ ॥
त्यांच्या मनात हर्ष निर्माण करीत कुरुवृद्ध प्रतापी पितामहांनी उच्च स्वरात सिंहनाद करून शंख फुंकला.
6.25.13
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६.२५.१३ ॥
तेव्हा शंख, भेरी, पणव, आनक आणि गोमुख अचानक वाजू लागले; तो शब्द प्रचंड गोंधळ बनला.
6.25.14
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दते स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ ६.२५.१४ ॥
तेव्हा श्वेत घोड्यांनी जुंपलेल्या महारथावर उभे असलेल्या माधवाने आणि पाण्डवाने दिव्य शंख फुंकले.
6.25.15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ ६.२५.१५ ॥
हृषीकेशाने पांचजन्य, धनंजयाने देवदत्त आणि भीमकर्मा वृकोदराने पौंड्र नावाचा महाशंख फुंकला.
6.25.16
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ ६.२५.१६ ॥
कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिराने अनंतविजय, आणि नकुल व सहदेवाने सुघोष व मणिपुष्पक फुंकले.
6.25.17
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ ६.२५.१७ ॥
काश्य, परम धनुर्धर शिखंडी, महारथी धृष्टद्युम्न, विराट आणि अपराजित सात्यकीनेही शंख फुंकले.
6.25.18
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ ६.२५.१८ ॥
हे पृथ्वीपते! द्रुपद, द्रौपदीचे पुत्र आणि महाबाहू सौभद्र यांनी सर्वांनी वेगवेगळे शंख फुंकले.
6.25.19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ ६.२५.१९ ॥
त्या घोषाने धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची हृदये विदीर्ण केली; त्या तुमुल ध्वनीने आकाश आणि पृथ्वी दुमदुमून गेली.
6.25.20
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ ६.२५.२० ॥
तेव्हा व्यूहात उभ्या असलेल्या धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना पाहून कपिध्वज पाण्डवाने शस्त्रसंघर्ष सुरू होताच धनुष्य उचलले.
6.25.21
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ ६.२५.२१ ॥
तेव्हा तो हृषीकेशाला हे वचन म्हणाला, हे महीपते: दोन्ही सेनांच्या मध्ये माझा रथ उभा करा, हे अच्युता.
6.25.22
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ ६.२५.२२ ॥
युद्धाच्या इच्छेने उभ्या असलेल्या यांना मी पाहीन, की या रणोद्योगात मला कोणाबरोबर लढायचे आहे.
6.25.23
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ ६.२५.२३ ॥
येथे एकत्र झालेल्या, युद्धात लढण्यास सज्ज असलेल्या यांना मी पाहतो; दुर्बुद्धी धृतराष्ट्र-पुत्राचे युद्धात प्रिय करू इच्छिणाऱ्यांना.
6.25.24
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ ६.२५.२४ ॥
हे भारता, गुडाकेशाने असे म्हटल्यावर हृषीकेशाने दोन्ही सेनांच्या मध्ये तो उत्तम रथ उभा केला.
6.25.25
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ ६.२५.२५ ॥
भीष्म आणि द्रोण यांच्यासमोर आणि सर्व राजांसमोर तो म्हणाला: 'हे पार्था, इथे जमलेल्या कुरूंना पाहा.'
6.25.26
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ ६.२५.२६ ॥
तेथे पार्थाने उभे असलेले पिता, पितामह, आचार्य, मामा, बंधू, पुत्र, नातू आणि मित्र पाहिले.
6.25.27
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ ६.२५.२७ ॥
सासरे आणि सुहृद, दोन्ही सैन्यांतील सर्वांना, उभ्या असलेल्या सर्व बांधवांना पाहून तो कौंतेय—
6.25.28
कृपया परयाऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ ६.२५.२८ ॥
अत्यंत करुणेने व्याप्त होऊन, खिन्न होऊन तो म्हणाला: 'हे कृष्णा, युद्धेच्छेने उपस्थित असलेल्या या स्वजनांना पाहून—'
6.25.29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ ६.२५.२९ ॥
माझे अवयव गळून पडत आहेत, माझे तोंड कोरडे पडत आहे, माझ्या शरीरात कंप आणि रोमांच उभे राहत आहेत.
6.25.30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्वैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ६.२५.३० ॥
गांडीव माझ्या हातातून निसटत आहे, माझी त्वचाही जळत आहे; मला उभे राहता येत नाही, माझे मन जणू फिरत आहे.
6.25.31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ६.२५.३१ ॥
हे केशवा, मला विपरीत अपशकुन दिसत आहेत; युद्धात स्वजनांना मारून मला कल्याण दिसत नाही.
6.25.32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ६.२५.३२ ॥
हे कृष्णा, मला विजय, राज्य किंवा सुखे नको आहेत. हे गोविंदा, राज्याने आम्हाला काय, भोगांनी किंवा जीवनाने काय?
6.25.33
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ६.२५.३३ ॥
ज्यांच्यासाठी आम्ही राज्य, भोग आणि सुखे इच्छिली, तेच हे प्राण आणि धन त्यागून युद्धात उभे आहेत.
6.25.34
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥ ६.२५.३४ ॥
आचार्य, पिता, पुत्र, तसेच पितामह, मामा, सासरे, नातू, मेहुणे आणि नातेवाईकही.
6.25.35
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ६.२५.३५ ॥
हे मधुसूदना, हे मला मारू लागले तरी मी यांना मारू इच्छित नाही. त्रैलोक्याच्या राज्यासाठीही नाही, मग पृथ्वीसाठी तर बोलायलाच नको!
6.25.36
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ६.२५.३६ ॥
हे जनार्दना, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना मारून आम्हाला काय आनंद होईल? या आततायींना मारल्याने आम्हाला पापच लागेल.
6.25.37
तस्मान्नार्हा यवं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ६.२५.३७ ॥
म्हणून धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना आणि आपल्याच बांधवांना मारणे आपल्याला योग्य नाही. हे माधवा, स्वजनांना मारून आपण कसे सुखी होऊ?
6.25.38
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं पित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ६.२५.३८ ॥
लोभाने भ्रष्ट झालेल्या मनाचे हे लोक कुलक्षयामुळे होणारा दोष आणि पितृतुल्यांशी द्रोह करण्याचे पाप पाहत नसले तरी,
6.25.39
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ६.२५.३९ ॥
हे जनार्दना, कुलक्षयामुळे होणारा दोष स्पष्ट दिसत असताना आपल्याला या पापापासून परत फिरण्याचा मार्ग का कळू नये?
6.25.40
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ६.२५.४० ॥
कुलक्षयामुळे कुलाचे सनातन धर्म नष्ट होतात. धर्म नष्ट झाला की अधर्म संपूर्ण कुलावर मात करतो.
6.25.41
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ६.२५.४१ ॥
हे कृष्णा, अधर्माचा प्रभाव वाढला की कुलस्त्रिया दूषित होतात. हे वार्ष्णेया, स्त्रिया दूषित झाल्या की वर्णसंकर जन्माला येतो.
6.25.42
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां कुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ६.२५.४२ ॥
हा संकर कुलघातक आणि कुलाला नरकाकडेच नेतो. त्यांचे पितर पिंड आणि उदक-क्रियांपासून वंचित होऊन खाली पडतात.
6.25.43
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ६.२५.४३ ॥
कुलाचा नाश करणाऱ्यांच्या या दोषांमुळे, वर्णसंकर घडवणाऱ्या त्या दोषांमुळे, जातिधर्म आणि शाश्वत कुलधर्म उखडले जातात.
6.25.44
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ६.२५.४४ ॥
हे जनार्दना, ज्यांचे कुलधर्म नष्ट झाले आहेत त्या माणसांचा नरकात निश्चित वास असतो, असे आम्ही परंपरेने ऐकले आहे.
6.25.45
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ६.२५.४५ ॥
अरेरे! राज्यसुखाच्या लोभाने आपण स्वजनांना मारण्यास उद्युक्त झालो आहोत; किती मोठे पाप करण्याचा निश्चय केला आहे आपण!
6.25.46
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ६.२५.४६ ॥
शस्त्र हाती धृतराष्ट्राचे पुत्र, प्रतिकार न करणाऱ्या, निःशस्त्र अशा मला रणांगणावर मारतील, तर ते माझ्यासाठी अधिक कल्याणकारक होईल.
6.25.47
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ६.२५.४७ ॥
असे बोलून अर्जुन रणांगणावर रथाच्या बैठकीवर बसला; बाणांसह धनुष्य खाली ठेवून, शोकाने विचलित मनाने.