Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.207

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.207.1

के पूर्वमासन्पतयः प्रजानां भरतर्षभ ।
के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्थिताः ॥ १२.२०७.१ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, पूर्वकाल में प्रजाओं के स्वामी कौन थे, और दिशाओं में अलग-अलग स्थित महाभाग ऋषि कौन थे?

12.207.2

श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
प्रजानां पतयो ये च दिक्षु ये चर्षयः स्मृताः ॥ १२.२०७.२ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, जो तुम मुझसे पूछ रहे हो, वह सुनो। प्रजाओं के जो पति और दिशाओं के जो ऋषि माने गए हैं।

12.207.3

एकः स्वयंभूर्भगवानाद्यो ब्रह्मा सनातनः ।
ब्रह्मणः सप्त वै पुत्रा महात्मानः स्वयंभुवः ॥ १२.२०७.३ ॥

स्वयंभू, भगवान, आदि, सनातन ब्रह्मा एक ही थे। ब्रह्मा के सात महात्मा पुत्र थे, जो स्वयंभू से उत्पन्न हुए।

12.207.4

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महाभागः सदृशो वै स्वयंभुवा ॥ १२.२०७.४ ॥

मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, और महाभाग वसिष्ठ, ये स्वयंभू के समान थे।

12.207.5

सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानेव प्रजापतीन् ॥ १२.२०७.५ ॥

ब्रह्मा के ये सात पुराणों में निश्चित रूप से प्रसिद्ध हैं। अब इसके आगे मैं सभी प्रजापतियों का वर्णन करूँगा।

12.207.6

अत्रिवंशतमुत्पन्नो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।
प्राचनवर्हिर्भगवांस्तस्मात्प्राचेतसो दश ॥ १२.२०७.६ ॥

अत्रि के वंश में सौ उत्पन्न हुए; ब्रह्मा से उत्पन्न सनातन भगवान प्राचीनबर्हि हुए, और उनसे दस प्राचेतस उत्पन्न हुए।

12.207.7

दशानां तनयस्त्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः ।
तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥ १२.२०७.७ ॥

दश पुत्रों में से एक पुत्र दक्ष नामक प्रजापति था। लोक में उसके दो नाम कहे जाते हैं — दक्ष और क।

12.207.8

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी स्मृते ।
अरिष्टनेमिरित्येके कश्यपेत्यपरे विदुः ॥ १२.२०७.८ ॥

मरीचि का पुत्र कश्यप था; उसके दो नाम स्मरण किए गए हैं — कुछ लोग उसे अरिष्टनेमि कहते हैं, और दूसरे कश्यप कहते हैं।

12.207.9

अत्रेश्चैवौरसः श्रीमान्राजा सोमश्च वीर्यवान् ।
सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता ॥ १२.२०७.९ ॥

अत्रि के औरस पुत्र तेजस्वी राजा सोम थे, जो पराक्रमी थे; और जिन्होंने दिव्य युगों तक सहस्र वर्ष उपासना की।

12.207.10

अर्यमा चैव भगवान्ये चास्य तनया विभो ।
एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः ॥ १२.२०७.१० ॥

भगवान अर्यमा, और जो उसके पुत्र हैं, हे विभु — ये लोकों को प्रकट करने वाले प्रदेश कहे गए हैं।

12.207.11

शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत ।
एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानामभूत्तदा ॥ १२.२०७.११ ॥

और शशबिन्दु की पत्नियाँ दस हज़ार थीं, हे अच्युत। तब उनमें से प्रत्येक से एक हज़ार पुत्र उत्पन्न हुए।

12.207.12

एवं शतसहस्राणि दश तस्य महात्मनः ।
पुत्राणां च न ते संचिदिच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम् ॥ १२.२०७.१२ ॥

इस प्रकार उस महात्मा के दस लाख पुत्र हुए। वे किसी दूसरे प्रजापति को नहीं जानना चाहते थे।

12.207.13

प्रजामाचक्षते विप्राः पुराणाः शाशबिन्दवीम् ।
स वृष्णिवंशप्रभवो महावंशः प्रजापतेः ॥ १२.२०७.१३ ॥

पुराणज्ञ ब्राह्मण शशबिन्दु की संतति का वर्णन करते हैं। वह वृष्णि वंश से उत्पन्न, प्रजापति का महान वंश है।

12.207.14

एते प्रजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः ॥ १२.२०७.१४ ॥

ये यशस्वी प्रजाओं के स्वामी कहे गए हैं।

12.207.15

शशबिन्दुस्तु राजर्षिर्महायोगी महामनाः ।
अध्यात्मवित्सहस्राणां भार्याणां दशमध्यगः ॥ १२.२०७.१५ ॥

राजर्षि शशबिन्दु महायोगी और उदारचित्त थे, अध्यात्मज्ञानी, जो हजारों पत्नियों में से दसवीं तक पहुँचे थे।

12.207.16

स योगी योगमापन्नस्ततः सायुज्यतां गतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥ १२.२०७.१६ ॥

वह योगी योग को प्राप्त होकर तब सायुज्य को पहुँचा। अब आगे मैं त्रिभुवन के ईश्वर देवताओं का वर्णन करूँगा।

12.207.17

भगोंऽशश्चार्यमा चैव मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।
सविता चैव घाता च विवस्वांश्च महाबलः ॥ १२.२०७.१७ ॥

भग, अंश, अर्यमा, मित्र, फिर वरुण भी, और सविता, धाता तथा महाबली विवस्वान।

12.207.18

त्वष्टा पूषा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥ १२.२०७.१८ ॥

त्वष्टा, पूषा, तथा इन्द्र, और बारहवें विष्णु कहे जाते हैं। इस प्रकार ये बारह आदित्य कश्यप से उत्पन्न हुए।

12.207.19

नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतो द्वावश्विनावपि ।
मार्तण्डस्यात्मजावेतावात्मस्य प्रजापतेः ॥ १२.२०७.१९ ॥

नासत्य और दस्र, ये दोनों अश्विनी भी स्मरण किए जाते हैं। ये दोनों मार्तण्ड (सूर्य) के पुत्र हैं, प्रजापति के आत्मा से उत्पन्न।

12.207.20

त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः ॥ १२.२०७.२० ॥

और त्वष्टा का पुत्र, तेजस्वी, महायशस्वी विश्वरूप भी (वही है)।

12.207.21

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ॥ १२.२०७.२१ ॥

अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, विरूपाक्ष, तथा रैवत, हर और बहुरूप, त्र्यम्बक और सुरेश्वर (भी)।

12.207.22

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १२.२०७.२२ ॥

सावित्र, जयन्त, पिनाकी और अपराजित (भी)। ये एकादश रुद्र कहे गए हैं, त्रिभुवन के ईश्वर।

12.207.23

पूर्वमेव महाभागा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।
एत एवविधा देवा मनोरेव प्रजापतेः।
ते च पूर्वं सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥ १२.२०७.२३ ॥

पहले ही महाभाग आठ वसु कहे गए हैं। ये देवता इसी प्रकार के हैं, मनु और प्रजापति के (वंशज)। और वे पहले सुर कहलाते थे; पितर दो प्रकार के स्मरण किए जाते हैं।

12.207.24

शीलयौवनयोस्त्वन्यस्तथाऽन्ये सिद्धसाध्ययोः ।
ऋभवो मरुतश्चैव देवानां चोदितो गणः ॥ १२.२०७.२४ ॥

शील और यौवन (गणों) में से दूसरे (भेद) हैं, वैसे ही अन्य सिद्धों और साध्यों के। ऋभु और मरुत भी, देवताओं का दूसरा गण कहा गया है।

12.207.25

एवमेते समाम्नाता विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ।
आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशश्च मरुतस्तथा ॥ १२.२०७.२५ ॥

इस प्रकार ये विश्वदेव तथा दोनों अश्विनी कुमार कहे गए हैं। आदित्य क्षत्रिय हैं, और उनकी विश् तथा मरुत् भी इसी प्रकार हैं।

12.207.26

अश्विनौ तु स्मृतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समास्थितौ ।
स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः।
इत्येतत्सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ॥ १२.२०७.२६ ॥

दोनों अश्विनी कुमार शूद्र माने गए हैं, जो घोर तपस्या में लगे हुए हैं। अङ्गिरस देवता ब्राह्मण माने गए हैं, यह निश्चित है। इस प्रकार सभी देवताओं का चातुर्वर्ण्य कहा गया है।

12.207.27

एतान्वै प्रातरुत्थाय देवान्यस्तु प्रकीर्तयेत् ।
स्वजादन्यकृताच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ १२.२०७.२७ ॥

जो प्रातः उठकर इन देवताओं का कीर्तन करता है, वह अपने जन्म से उत्पन्न तथा दूसरों के किए हुए सभी पापों से मुक्त हो जाता है।

12.207.28

यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
औशिजश्चैव कक्षीवान्बलश्चाङ्गिरसः स्मृतः ॥ १२.२०७.२८ ॥

यवक्रीत, रैभ्य, अर्वावसु और परावसु, औशिज, कक्षीवान् और अङ्गिरस बल — ये स्मरण किए गए हैं।

12.207.29

ऋषिर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा ।
त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा ॥ १२.२०७.२९ ॥

मेधातिथि के पुत्र ऋषि कण्व और बर्हिषद् — हे तात, ये त्रिलोकों को धारण करने वाले हैं; पूर्व दिशा में सप्तर्षि भी इसी प्रकार हैं।

12.207.30

उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ।
प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः ॥ १२.२०७.३० ॥

उन्मुच, विमुच, और वीर्यवान् स्वस्त्यात्रेय, प्रमुच और इध्मवाह, तथा भगवान् दृढव्रत।

12.207.31

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथाऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
एते ब्रह्मर्षयो नित्यमास्थिता दक्षिणां दिशम् ॥ १२.२०७.३१ ॥

मित्र और वरुण के पुत्र तथा प्रतापी अगस्त्य, ये ब्रह्मर्षि सदा दक्षिण दिशा में स्थित रहते हैं।

12.207.32

उषङ्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैवं महर्षयः ॥ १२.२०७.३२ ॥

उषङ्गु, कवष, धौम्य और पराक्रमी परिव्याध, तथा एकत, द्वित और त्रित — ये महर्षि।

12.207.33

अत्रेः पुत्रश्च दुर्वासास्तथा सारस्वतः प्रभुः ।
एते चैव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम् ॥ १२.२०७.३३ ॥

अत्रि के पुत्र दुर्वासा तथा सामर्थ्यवान सारस्वत — ये महात्मा पश्चिम दिशा में आश्रय लेकर रहते हैं।

12.207.34

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च काश्यपश्च महानुषिः ।
गौतमोऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥ १२.२०७.३४ ॥

अत्रि, वसिष्ठ, महान ऋषि कश्यप, गौतम, भरद्वाज, विश्वामित्र तथा कौशिक।

12.207.35

तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।
जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीमाश्रिता दिशम् ॥ १२.२०७.३५ ॥

इसी प्रकार महात्मा ऋचीक के पुत्र भगवान जमदग्नि — ये सातों उत्तर दिशा में आश्रय लेकर रहते हैं।

12.207.36

एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः ।
साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः ॥ १२.२०७.३६ ॥

ये सभी तेजस्वी महात्मा प्रत्येक दिशा में कीर्तित किए गए — ये सब लोकों के साक्षी और उनके प्रभावक हैं।

12.207.37

एवमेते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशम् ।
एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ १२.२०७.३७ ॥

इस प्रकार ये महात्मा प्रत्येक दिशा में स्थित हैं। इनका कीर्तन करके मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है।

12.207.38

यस्यांयस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च तथा भवेत् ॥ १२.२०७.३८ ॥

जिस-जिस दिशा में ये रहते हैं, उसी दिशा को शरण मानकर जाने वाला सब पापों से मुक्त होता है और उसी प्रकार कल्याण को प्राप्त होता है।