महाभारत · अध्याय 5.164

5.164.1

उलूकस्य वृत्तः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
सेनां नियापयामास धृष्टद्युम्नपुरोगमाम् ॥ ५.१६४.१ ॥

उलूकाचा वृत्तान्त ऐकून कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने धृष्टद्युम्नाला पुढे ठेवून सेनेची रचना केली.

पदातिनीं नागवतीं रथिनीमश्वबृन्दिनीम् ।
चतुर्विधबलां भीमामकम्पां पृथिवीमिव ॥ ५.१६४.२ ॥

पायदळ, हत्ती, रथ व घोडदळ अशा चतुरंगी सेनेने युक्त ती भयंकर आणि अचल, पृथ्वीसारखी होती.

भीमसेनादिभिर्गुप्तां सार्जुनैश्च महारथैः ।
धृष्टद्युम्नवशां दुर्गां सागरस्तिमितोपमाम् ॥ ५.१६४.३ ॥

भीमसेन आदी व अर्जुनासह महारथींनी रक्षिलेली, धृष्टद्युम्नाच्या अधीन, दुर्गम, शांत सागरासारखी ती सेना होती.

तस्यास्त्वग्रे महेष्वासः पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः ।
द्रोणप्रेप्सुरनीकानि धृष्टद्युम्नो व्यकर्षत ॥ ५.१६४.४ ॥

त्या सेनेच्या अग्रभागी युद्धात उन्मत्त झालेला महाधनुर्धर पांचाल्य धृष्टद्युम्न द्रोणाजवळ पोहोचण्याच्या इच्छेने सैन्यरचना पुढे नेत होता.

यथाबलं यथोत्साहं रथिनः समुपादिशत् ।
अर्जुनं सूतपुत्राय भीमं दुर्योधनाय च ॥ ५.१६४.५ ॥

बल व उत्साहानुसार रथींना नेमले—अर्जुनाला सूतपुत्राविरुद्ध आणि भीमाला दुर्योधनाविरुद्ध.

धृष्टकेतुं च शल्याय गौतमायोत्तमौजसम् ।
अश्वात्थाम्ने च नकुलं शैब्यं च कृतवर्मणे ॥ ५.१६४.६ ॥

धृष्टकेतूला शल्याविरुद्ध, उत्तमौजसला गौतमाविरुद्ध (कृप), नकुलाला अश्वत्थाम्याविरुद्ध आणि शैब्याला कृतवर्म्याविरुद्ध.

सैन्धवाय च वार्ष्णेयं युयुधानं समादिशत् ।
शिखण्डिनं च भीष्माय प्रमुखे समकल्पयत् ॥ ५.१६४.७ ॥

सैंधवाविरुद्ध वार्ष्णेय युयुधानाला आणि भीष्मासमोर शिखंडीला त्याने नेमले.

सहदेवं शकुनये चेकितानं शलाय वै ।
द्रौपदेयांस्तथा पञ्च त्रिगर्तेभ्यः समादिशत् ॥ ५.१६४.८ ॥

शकुनीविरुद्ध सहदेवाला, शल्यविरुद्ध चेकितानाला नेमले; द्रौपदीचे पाच पुत्र त्रिगर्तांविरुद्ध पाठवले.

वृषसेनाय सौभद्रं शेषाणां च महीक्षिताम् ।
स समर्थं हि तं मेने पार्थादभ्यधिकं रणे ॥ ५.१६४.९ ॥

वृषसेनाविरुद्ध सौभद्राला, आणि उरलेल्या राजांसाठीही योग्य लोकांना नेमले. रणांगणात तो पार्थापेक्षाही समर्थ आहे असे त्याने मानले.

एवं विभज्य योधांस्तान्पृथक्व सह चैव ह ।
ज्वालावर्णो महेष्वासो द्रोणमंशमकल्पयत् ॥ ५.१६४.१० ॥

अशा रीतीने त्या योद्ध्यांना वेगवेगळे आणि एकत्र विभागून, ज्वालेसारख्या वर्णाच्या महाधनुर्धर (धृष्टद्युम्नाने) द्रोणासाठी एक भाग नेमला.

धृष्टद्युम्नो महेष्वासः सेनापतिपतिस्ततः ।
विधिवद्व्यूह्य मेधावी युद्धाय धृतमानसः ॥ ५.१६४.११ ॥

महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न, सेनापतींचा स्वामी, नंतर विधिपूर्वक व्यूह रचून, बुद्धिमान आणि दृढ मनाने युद्धासाठी सज्ज झाला.

यथोद्दिष्टानि सैन्यानि पाण्डवानामयोजयत् ।
जयाय पाण्डुपुत्राणां यत्तस्तस्थौ रणाजिरे ॥ ५.१६४.१२ ॥

सांगितल्याप्रमाणे पाण्डवांचे सैन्य त्याने योजले; पाण्डुपुत्रांच्या विजयासाठी सावधान राहून तो रणांगणात उभा राहिला.