महाभारत · अध्याय 6.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.31.1
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ६.३१.१ ॥
हे पार्था! माझ्यात मन लावून, माझा आश्रय घेऊन योगाचा अभ्यास करीत, ज्या प्रकारे तू मला संशयरहितपणे पूर्णपणे जाणशील, ते ऐक.
6.31.2
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ६.३१.२ ॥
मी तुला हे ज्ञान व विज्ञान पूर्णपणे सांगेन; जे जाणल्यावर येथे पुन्हा दुसरे काही जाणण्यासारखे उरत नाही.
6.31.3
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ६.३१.३ ॥
हजारो मनुष्यांपैकी कोणी एक सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्या सिद्धांपैकीही कोणी एकच मला तत्त्वतः जाणतो.
6.31.4
भूमिरापोऽनलो वायुः स्वं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इती यं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ६.३१.४ ॥
पृथ्वी, आप, तेज, वायू, मन, बुद्धी आणि अहंकार—अशा प्रकारे माझी ही प्रकृती आठ प्रकारांनी विभागलेली आहे.
6.31.5
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ६.३१.५ ॥
ही अपरा (कनिष्ठ) प्रकृती आहे; पण हे महाबाहो! हिच्याहून भिन्न माझी परा प्रकृती जाण—जी जीवरूप आहे आणि जिच्या योगे हे जग धारण केले जाते.
6.31.6
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६.३१.६ ॥
सर्व भूते ह्याच दोहोंपासून उत्पन्न होतात, असे समज. मीच या संपूर्ण जगाची उत्पत्ती आणि लय आहे.
6.31.7
मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ६.३१.७ ॥
हे धनंजया, माझ्याहून श्रेष्ठ असे दुसरे काहीही नाही. हे सर्व माझ्यात धाग्यात ओवलेल्या मणींसारखे ओवलेले आहे.
6.31.8
रसोऽहमंप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ६.३१.८ ॥
हे कौन्तेया, मी पाण्यातील रस आहे, चंद्र व सूर्य यांचे तेज आहे, सर्व वेदांतील प्रणव (ओम) आहे, आकाशातील शब्द आहे आणि माणसांतील पौरुष आहे.
6.31.9
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ६.३१.९ ॥
मी पृथ्वीतील पवित्र गंध आहे आणि अग्नीतील तेज आहे; सर्व प्राण्यांतील जीवन आहे आणि तपस्व्यांतील तप आहे.
6.31.10
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ६.३१.१० ॥
हे पार्था, सर्व भूतांचे सनातन बीज मला जाण. मी बुद्धिमानांची बुद्धी आणि तेजस्व्यांचे तेज आहे.
6.31.11
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ६.३१.११ ॥
मी बलवानांचे ते बल आहे जे काम व रागरहित आहे. हे भरतर्षभा, प्राण्यांमधील धर्माला विरोधी नसलेली इच्छा मीच आहे.
6.31.12
ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ६.३१.१२ ॥
जे सात्त्विक, राजस आणि तामस भाव आहेत, ते माझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत असे जाण. पण मी त्यांच्यात नाही; ते माझ्यात आहेत.
6.31.13
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ६.३१.१३ ॥
या तीन गुणमय भावांमुळे हे सर्व जग मोहित होऊन, यांच्या पलीकडील अव्यय अशा मला ओळखत नाही.
6.31.14
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ६.३१.१४ ॥
ही दैवी, गुणमयी माझी माया दुस्तर आहे. जे केवळ मला शरण जातात तेच ही माया तरून जातात.
6.31.15
न मां तुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ६.३१.१५ ॥
पापकर्मी, मूढ, नराधम, मायेने ज्यांचे ज्ञान हरण झाले आहे आणि जे आसुरी भावाचा आश्रय घेतात, ते माझे शरण जात नाहीत.
6.31.16
चुत्रर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ६.३१.१६ ॥
हे अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक माझी उपासना करतात: आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी आणि ज्ञानी. हे भरतश्रेष्ठा!
6.31.17
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ६.३१.१७ ॥
त्यांच्यात ज्ञानी, जो नित्य युक्त आणि एकनिष्ठ भक्तिमान आहे, तो श्रेष्ठ आहे. ज्ञान्याला मी अत्यंत प्रिय आहे आणि तोही मला प्रिय आहे.
6.31.18
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितःक स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिं ॥ ६.३१.१८ ॥
हे सर्वच उदार आहेत; पण ज्ञानी हा माझाच आत्मा आहे, असे माझे मत आहे. युक्तात्मा असा तो माझ्यातच स्थिर राहून परम गती प्राप्त करतो.
6.31.19
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ६.३१.१९ ॥
अनेक जन्मांच्या अंती ज्ञानी माझा आश्रय घेतो; 'वासुदेव हेच सर्व' असे जाणणारा तो महात्मा अत्यंत दुर्लभ आहे.
6.31.20
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ६.३१.२० ॥
त्या त्या कामनांनी ज्यांचे ज्ञान हरण केले आहे, ते इतर देवतांना शरण जातात; आपल्या स्वभावाने नियंत्रित होऊन, प्रत्येक नियम स्वीकारून ते असे करतात.
6.31.21
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ६.३१.२१ ॥
जो भक्त जे रूप श्रद्धेने पूजू इच्छितो, त्याची ती अचल श्रद्धाच मी दृढ करतो.
6.31.22
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान् ॥ ६.३१.२२ ॥
त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो तिची आराधना इच्छितो; नंतर माझ्याच विहित केलेल्या हितकारक कामना तो मिळवतो.
6.31.23
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ६.३१.२३ ॥
परंतु अल्पबुद्धींचे ते फळ नाशवंत असते; देवांचे पूजक देवांकडे जातात, आणि माझे भक्त मलाही पोहोचतात.
6.31.24
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ६.३१.२४ ॥
अबुद्ध लोक अव्यक्त अशा मला व्यक्त झालेला मानतात; माझा परम, अविनाशी आणि सर्वोत्तम भाव न जाणता.
6.31.25
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ६.३१.२५ ॥
मी सर्वांना प्रकट नाही; योगमायेने आच्छादित आहे. हे मूढ जग अजन्मा आणि अव्यय अशा मला जाणत नाही.
6.31.26
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ६.३१.२६ ॥
हे अर्जुना, गतकाळातील, वर्तमानातील आणि भविष्यातील सर्व प्राणी मी जाणतो; परंतु मला कोणीही जाणत नाही.
6.31.27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप ॥ ६.३१.२७ ॥
हे भारता, इच्छा-द्वेषातून उत्पन्न झालेल्या द्वंद्व-मोहाने सृष्टीत सर्व प्राणी मोहात पडतात, हे परंतपा.
6.31.28
योषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्त भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ६.३१.२८ ॥
ज्या पुण्यकर्मी लोकांचे पाप संपले आहे, ते द्वंद्व-मोहापासून मुक्त होऊन दृढव्रती होऊन माझी भक्ती करतात.
6.31.29
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ६.३१.२९ ॥
जरा आणि मरणापासून मुक्तीसाठी माझा आश्रय घेऊन जे प्रयत्न करतात, ते ते ब्रह्म, संपूर्ण अध्यात्म आणि संपूर्ण कर्म जाणतात.
6.31.30
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ६.३१.३० ॥
अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञासह जे मला जाणतात, ते युक्तचित्त लोक मृत्यूच्या वेळीही मला जाणतात.