वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.118.1
सा त्वेवमुक्ता वैदेही त्वनसूया ऽनसूयया ।
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ २.११८.१ ॥
अनसूयेने असे म्हटल्यावर वैदेही सीतेने तिच्या शब्दांचा मान राखत हळूच बोलण्यास सुरुवात केली.
2.118.2
नैतदाश्चर्य्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे ।
विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्य्याः पतिर्गुरुः ॥ २.११८.२ ॥
आर्ये, आपण माझ्याशी असे बोलता यात आश्चर्य नाही. स्त्रीसाठी पती गुरुसमान असतो हे मलाही ठाऊक आहे.
2.118.3
यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः ।
अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत् ॥ २.११८.३ ॥
आर्ये, माझा पती सदाचारहीन असला तरी मी त्याची अनन्य भावाने सेवा केली पाहिजे.
2.118.4
किं पुनर्यो गुणः श्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः ॥ २.११८.४ ॥
मग प्रशंसनीय गुणांनी युक्त, दयाळू, जितेंद्रिय, स्थिर प्रेम असलेला, धर्मात्मा आणि मातापित्यांसारखा प्रिय असलेल्या पतीबद्दल काय बोलावे!
2.118.5
यां वृत्तिं वर्त्तते रामः कौसल्यायां महाबलः ।
तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्त्तते ॥ २.११८.५ ॥
महाबली राम कौसल्येशी जसा वागतो, तसाच इतर राजस्त्रियांशीही वागतो.
2.118.6
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः ।
मातृवद्वर्त्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित् ॥ २.११८.६ ॥
राजपुत्र राम एकदा पाहिलेल्या स्त्रियांशीही अभिमान सोडून मातेसारखा वागतो; तो वीर आणि धर्मज्ञ आहे.
2.118.7
आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।
समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत् ॥ २.११८.७ ॥
असे भयानक, निर्जन वनात जाताना सासूने माझ्या हृदयात दृढपणे ठेवलेला तो महान उपदेश मी मनात धारण केला आहे.
2.118.8
पाणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसन्निधौ ।
अनुशिष्टा जनन्या ऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ २.११८.८ ॥
पाणिग्रहणाच्या वेळी अग्नीसमोर आईने मला जे शिकवले होते, ते वचनही मी मनात धारण केले आहे.
2.118.9
नवीकृतं च तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि ।
पतिशुश्रूषणान्नार्य्यास्तपो नान्यद्विधीयते ॥ २.११८.९ ॥
हे धर्मचारिणी, तुझ्या शब्दांनी ते सर्व नव्याने दृढ झाले; पतीची सेवा हेच स्त्रीसाठी तप असून दुसरे कोणतेही तप विहित नाही.
2.118.10
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।
तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ २.११८.१० ॥
सावित्री पतीची सेवा करून स्वर्गात गौरविली जाते; त्याचप्रमाणे तुझे आचरणही पतिसेवेने स्वर्गाला पोहोचले आहे.
2.118.11
वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।
रोहिणी न विना चन्द्रं मुहूर्त्तमपि दृश्यते ॥ २.११८.११ ॥
सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशी ही स्वर्गातील देवता रोहिणीदेखील चंद्राशिवाय क्षणभरही दिसत नाही.
2.118.12
एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः ।
देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ २.११८.१२ ॥
अशा श्रेष्ठ स्त्रिया, ज्या पतीप्रती दृढव्रती असतात, त्या स्वतःच्या पुण्यकर्माने देवलोकात गौरविल्या जातात.
2.118.13
ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः ।
शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥ २.११८.१३ ॥
तेव्हा सीतेचे बोलणे ऐकून अनसूया आनंदित झाली, तिने सीतेचे मस्तक हुंगले आणि मैथिलीला आनंदवीत म्हणाली.
2.118.14
नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।
तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिस्मिते ॥ २.११८.१४ ॥
विविध नियमांनी मिळवलेले मोठे तप माझ्याजवळ आहे. हे शुचिस्मिते सीते, त्या तपोबलाचा आधार घेऊन मी तुला (काही) देऊ इच्छिते.
2.118.15
उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि ।
प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे ॥ २.११८.१५ ॥
हे मैथिली, तुझे बोलणे योग्य आणि मनोहर आहे. मी प्रसन्न झाले आहे. सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू?
2.118.16
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया
कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ २.११८.१६ ॥
तिचे ते बोलणे ऐकून सीता विस्मित झाली आणि किंचित आश्चर्याने, तपोबलाने युक्त असलेल्या तिला म्हणाली, "ठीक आहे (झाले)."
2.118.17
सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततरा ऽभवत् ।
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ २.११८.१७ ॥
धर्म जाणणारी सीता तिने असे सांगितल्यावर अधिक आनंदित झाली. (अनसूया म्हणाली) "हे सीते, मी तुझा आनंद सफल करते."
2.118.18
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।
अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम् ॥ २.११८.१८ ॥
ही दिव्य आणि उत्तम माळ, वस्त्र आणि अलंकार, हे वैदेही, बहुमोल अंगराग आणि सुगंधी लेप (हे घे).
2.118.19
मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।
अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥ २.११८.१९ ॥
हे सीते, मी दिलेले हे तुझ्या अवयवांना शोभा देईल. हे योग्य आणि कधीही न कोमेजणारे आहे, सदैव असेच राहील.
2.118.20
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।
शोभयिष्यसि भर्त्तारं यथा श्रीविष्णुमव्ययम् ॥ २.११८.२० ॥
हे जनकात्मजे, दिव्य अंगरागाने लिप्त अंगांची तू, अव्यय विष्णूला जशी श्री शोभा देते तसे तू आपल्या पतीला शोभवशील.
2.118.21
सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २.११८.२१ ॥
त्या मैथिलीने वस्त्र, अंगराग, अलंकार आणि माळा — हे अनुत्तम प्रीतिदान — स्वीकारले.
2.118.22
प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।
श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम् ॥ २.११८.२२ ॥
ते प्रीतिदान स्वीकारून यशस्विनी सीतेने तेथेच हात जोडून त्या तपोधनेची सेवा केली.
2.118.23
तथा सीतासुपासीनामनसूया दृढव्रता ।
वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित् प्रियकथामनु ॥ २.११८.२३ ॥
अशा रीतीने सीतेजवळ बसलेली दृढव्रता अनसूया प्रिय संभाषणाच्या ओघात काही विचारू लागली.
2.118.24
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।
राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता ॥ २.११८.२४ ॥
हे सीते, स्वयंवरात तू या यशस्वी राघवाने मिळवलीस अशी कथा मी ऐकली आहे.
2.118.25
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।
यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २.११८.२५ ॥
हे मैथिली, ती कथा सविस्तर ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. तू जसा अनुभव घेतलास तसे पूर्णपणे मला सांग.
2.118.26
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् ।
श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ २.११८.२६ ॥
असे सांगितल्यावर, त्या धर्मचारिणी सीतेने 'ऐका' असे म्हणून ती कथा सांगितली.
2.118.27
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।
क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥ २.११८.२७ ॥
मिथिलेचा अधिपती, वीर, धर्मज्ञ जनक नावाचा राजा क्षत्रियधर्मात रमलेला होता आणि न्यायाने पृथ्वीचे शासन करत असे.
2.118.28
तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् ।
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥ २.११८.२८ ॥
नांगर हातात घेऊन ते शेत नांगरत असताना, मी पृथ्वी फोडून राजाची कन्या म्हणून प्रकट झाले.
2.118.29
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः ।
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितो ऽभवत् ॥ २.११८.२९ ॥
राजाने मला पाहिले — तेव्हा तो मूठभर बिया उधळण्यात गुंतला होता; माझे सर्व अंग धुळीने माखले होते — जनक आश्चर्यचकित झाला.
2.118.30
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।
ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ २.११८.३० ॥
निपुत्रिक असल्यामुळे, स्नेहाने त्याने स्वतः मला मांडीवर उचलून 'ही माझी कन्या' असे म्हणत माझ्यावर प्रेम वर्षाव केला.
2.118.31
अन्तरिक्षे च वागुक्ता प्रति मा ऽमानुषी किल ।
एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ॥ २.११८.३१ ॥
आकाशातून एका अमानुषी वाणीने मला म्हटले: हे नरपते, हे असेच आहे; धर्मानुसार ही तुमची कन्या आहे.
2.118.32
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः ।
अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः ॥ २.११८.३२ ॥
तेव्हा माझे धर्मात्मा पिता, मिथिलेचे अधिपती, आनंदित झाले. मला मिळवून त्या नराधिपाला विपुल समृद्धी लाभली.
2.118.33
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा ।
तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ २.११८.३३ ॥
पुण्यकर्मा अशा त्यांनी मला माझ्या प्रिय ज्येष्ठ राणीला दिले. तिने मातृप्रेमाने स्नेहपूर्वक माझा सन्मान केला.
2.118.34
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।
चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधनः ॥ २.११८.३४ ॥
पण पतिसंयोगाला योग्य माझे वय पाहून माझे पिता संपत्ती गमावलेल्या दरिद्रासारखे दीन होऊन चिंतेत पडले.
2.118.35
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।
प्रधर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ २.११८.३५ ॥
जगात कन्येचा पिता, आपल्या बरोबरीच्या किंवा हीन लोकांकडून, अपमान भोगतो; पृथ्वीवर इंद्राच्या समान असला तरीही.
2.118.36
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः ।
चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा ॥ २.११८.३६ ॥
ती अपमानाची गोष्ट जवळ पाहून राजा मनातल्या मनात चिंतेच्या सागरात बुडाले; पोहता न येणाऱ्यासारखा त्यांना किनारा सापडला नाही.
2.118.37
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन् ।
सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ २.११८.३७ ॥
मी अयोनिजा आहे हे जाणूनही, विचार करणाऱ्या राजाला माझ्यासाठी योग्य आणि अनुरूप पती सापडला नाही.
2.118.38
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम् ।
स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥ २.११८.३८ ॥
सतत विचार करणाऱ्या त्या बुद्धिमान राजाच्या मनात, 'माझ्या कन्येसाठी वर मी स्वतः निवडेन' हा विचार आला.
2.118.39
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ ॥ २.११८.३९ ॥
तेव्हा त्यांच्या महायज्ञात महात्मा वरुणाने प्रेमाने श्रेष्ठ धनुष्य आणि अक्षय बाणांचे दोन भाते दिले होते.
2.118.40
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।
तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः ॥ २.११८.४० ॥
ते धनुष्य माणसांना हलवता येत नव्हते; प्रयत्नांनी आणि आदराने सुद्धा राजे स्वप्नातही ते वाकवू शकले नाहीत.
2.118.41
तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ॥ २.११८.४१ ॥
ते धनुष्य मिळाल्यावर सत्यवादी माझ्या पित्याने राजांच्या सभेत आधी राजांना बोलावून ही घोषणा केली.
2.118.42
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः ।
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ २.११८.४२ ॥
जो माणूस हे धनुष्य उचलून त्याला प्रत्यंचा लावेल, त्याचीच माझी कन्या पत्नी होईल, यात संशय नाही.
2.118.43
तच्च दृष्ट्वा धनुः श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम् ।
अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ॥ २.११८.४३ ॥
पर्वतासारखे जड असलेले ते श्रेष्ठ धनुष्य पाहून, ते उचलण्यास असमर्थ ठरलेले राजे नमस्कार करून निघून गेले.
2.118.44
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युतिः ।
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः ॥ २.११८.४४ ॥
पुष्कळ काळानंतर, महातेजस्वी हा राघव विश्वामित्रांसह यज्ञ पाहण्यासाठी आला; सत्यपराक्रमी राम आपला बंधू लक्ष्मणासह आला.
2.118.45
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ।
प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.११८.४५ ॥
माझ्या पित्याने उत्तम सत्कार केलेले धर्मात्मा विश्वामित्र तेथे पित्याला म्हणाले; राम आणि लक्ष्मण हे दोन बंधू तेथे होते.
2.118.46
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ ।
धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम् ॥ २.११८.४६ ॥
दशरथाचे हे दोन पुत्र धनुष्य पाहण्याची इच्छा बाळगतात. राजपुत्र रामाला ते दिव्य धनुष्य दाखवा.
2.118.47
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत् ।
निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्य्यवान् ॥ २.११८.४७ ॥
त्या ब्राह्मणाने असे सांगितल्यावर त्याने ते धनुष्य आणविले; आणि क्षणार्धात त्या पराक्रमी रामाने ते वाकविले.
2.118.48
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवत् ॥ २.११८.४८ ॥
प्रत्यंचा चढवून त्याने तत्क्षणी पराक्रमाने ते पूर्णपणे ओढले.
2.118.49
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः ।
तस्य शब्दो ऽभवद्भीमः पतितस्याशनेरिव ॥ २.११८.४९ ॥
त्याने वेगाने धनुष्य ओढताच ते मध्येच दोन तुकडे होऊन तुटले; पडणाऱ्या वज्रासारखा त्याचा भयंकर आवाज झाला.
2.118.50
ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना ।
निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ॥ २.११८.५० ॥
तेव्हा तिथे सत्यप्रतिज्ञ माझ्या वडिलांनी रामाला देण्याचा निश्चय करून उत्तम जलपात्र उचलले.
2.118.51
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः ।
अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥ २.११८.५१ ॥
त्या वेळी दिले जात असूनही राघवाने ते स्वीकारले नाही; अयोध्येचे अधिपती असलेल्या पित्याची इच्छा न जाणल्यामुळे.
2.118.52
ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥ २.११८.५२ ॥
मग माझ्या वडिलांनी वृद्ध सासरे राजा दशरथ यांना संबोधून आत्मज्ञानी रामाला मला दिले.
2.118.53
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना ।
भार्य्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ २.११८.५३ ॥
माझी साध्वी व सुंदर दिसणारी धाकटी बहीण ऊर्मिलाही माझ्या वडिलांनी स्वतः लक्ष्मणाला पत्नी म्हणून दिली.
2.118.54
एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयम्वरे ।
अनुरक्तास्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ २.११८.५४ ॥
अशा प्रकारे त्या स्वयंवरात मी रामाला दिली गेले; धर्मानुसार वीरांमध्ये श्रेष्ठ अशा माझ्या पतीवर मी अनुरक्त आहे.