વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.16.1
स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ २.१६.१ ॥
લોકોથી ભરેલા અંતઃપુરના દ્વારને વટાવીને તેઓ પછી એકાંત ઓરડામાં પહોંચ્યા. તેઓ પુરાણોના જ્ઞાતા હતા.
2.16.2
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।
अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ २.१६.२ ॥
ભાલા અને ધનુષ્ય ધારણ કરેલા, ચમકતાં કુંડળ પહેરેલા, સાવધ, એકાગ્ર અને પોતાના સ્વામી પ્રત્યે અનુરક્ત યુવાનો વડે તે સ્થાન રક્ષિત હતું.
2.16.3
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान्।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् समाहितान् ॥ २.१६.३ ॥
ત્યાં તેમણે કેસરી વસ્ત્ર પહેરેલા, હાથમાં લાકડી ધરાવતા, સારી રીતે શણગારેલા, દ્વાર પર ઊભેલા, સ્ત્રીવિભાગના અધ્યક્ષ, શાંતચિત્ત વૃદ્ધોને જોયા.
2.16.4
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।
सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः ॥ २.१६.४ ॥
તેમને આવતા જોઈને, રામને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી, તેઓ બધા અચાનક ઉતાવળથી પોતાના આસનોથી ઊભા થઈ ગયા.
2.16.5
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ २.१६.५ ॥
વિનમ્ર સ્વભાવના, કુશળ સારથિ-પુત્ર સુમંત્રે તેમને કહ્યું, "જલ્દીથી રામને જણાવો, સુમંત્ર દ્વાર પર ઊભો છે."
2.16.6
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥ २.१६.६ ॥
પોતાના સ્વામીને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી, તેઓ રામ પાસે જઈને, પત્ની સાથે રહેલા રામને તરત જ જણાવ્યું.
2.16.7
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।
तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ २.१६.७ ॥
પિતાના અંતઃપુરમાંથી સારથિ આવ્યો છે એવી જાણ થયેલી જાણીને, રાઘવે પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી તેને ત્યાં જ બોલાવડાવ્યો.
2.16.8
तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम्।
ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ २.१६.८ ॥
કુબેર સમાન, સુંદર અલંકૃત થઈને, ઉપર ચાદર પાથરેલી સોનાની પથારી પર બેઠેલા તેમને સારથિએ જોયા.
2.16.9
वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।
अनुलिप्तं परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम् ॥ २.१६.९ ॥
ભૂંડના લોહી જેવા રંગવાળા, પવિત્ર અને સુગંધિત, ઉત્તમ ચંદનથી લેપાયેલા, શત્રુઓને તપાવનાર તેઓ.
2.16.10
स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ २.१६.१० ॥
બાજુમાં ઊભી રહીને, હાથમાં ચામર ધારણ કરેલી સીતા સાથે યુક્ત તેઓ, જેમ ચંદ્ર ચિત્રા સાથે હોય.
2.16.11
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २.१६.११ ॥
પોતાના તેજથી યુક્ત, સૂર્ય સમાન તપતા, વરદાતા તેમને, વિનયની રીત જાણનાર સારથિએ વિનયપૂર્વક પ્રણામ કર્યા.
2.16.12
प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २.१६.१२ ॥
હાથ જોડીને, વિહારાસન અને શય્યા પર બેઠેલા સુંદર મુખવાળા રાજકુમારને જોઈને, રાજાથી સન્માનિત સુમંત્રે આ કહ્યું.
2.16.13
कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।
महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ २.१६.१३ ॥
સુપુત્રવતી કૌસલ્યા, રામ! તમારા પિતા તમને જોવા ઇચ્છે છે. પ્રધાન રાણી કૈકેયી પાસે પણ તરત જાઓ, વિલંબ ન કરો.
2.16.14
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।
ततः सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ २.१६.१४ ॥
આમ કહેવાતાં મહાતેજસ્વી નરસિંહ રામ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. પછી સીતાનું સન્માન કરીને તેમણે આ કહ્યું.
2.16.15
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।
मन्त्रयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम् ॥ २.१६.१५ ॥
દેવી! મારી ગેરહાજરીમાં રાજા અને રાણી એકત્ર થઈને અભિષેક સાથે સંબંધિત કંઈક ચોક્કસ વિચારવિમર્શ કરી રહ્યાં છે.
2.16.16
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।
संचोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ २.१६.१६ ॥
અભિપ્રાય સમજીને પ્રિય ઇચ્છતી, સુદક્ષિણા, કાળી આંખોવાળી કૈકેયી મારા માટે રાજાને પ્રેરે છે.
2.16.17
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेः सुता ॥ २.१६.१७ ॥
તે પ્રસન્ન થઈને મહારાજના હિતને ઇચ્છતી તેમને અનુસરે છે. તે મારી માતા પણ છે, મારું હિત ઇચ્છતા કેકયાધિપતિની પુત્રી.
2.16.18
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।
सुमन्त्रं प्राहिणोद् दूतमर्थकामकरं मम ॥ २.१६.१८ ॥
સદભાગ્યે મહારાજે પોતાની પ્રિય મહિષી સાથે મારું હિત કરનાર સુમંત્રને દૂત તરીકે મોકલ્યા છે.
2.16.19
यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूत आगतः।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.१६.१९ ॥
ત્યાંની સભા જેવી છે, તેવો જ દૂત આવ્યો છે. ચોક્કસ આજે જ રાજા મારો યુવરાજ પદે અભિષેક કરશે.
2.16.20
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च ॥ २.१६.२० ॥
ઠીક, અહીંથી ઝડપથી જઈને હું મહારાજનાં દર્શન કરીશ. તું પરિવાર સાથે સુખેથી બેસ અને આનંદ કર.
2.16.21
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।
आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ २.१६.२१ ॥
પતિ દ્વારા સન્માનિત, કાજળ જેવા નેત્રોવાળી સીતા મંગલ વચનો બોલતાં દરવાજા સુધી પતિની પાછળ ગઈ.
2.16.22
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ २.१६.२२ ॥
બ્રાહ્મણોએ સ્વીકારેલા રાજ્યમાં, લોકકર્તા ઇન્દ્રની જેમ, રાજસૂય યજ્ઞનો અભિષેક તમારા માટે કરવાને રાજા યોગ્ય છે.
2.16.23
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ २.१६.२३ ॥
દીક્ષિત, વ્રતસંપન્ન, શ્રેષ્ઠ મૃગચર્મ ધારણ કરેલા, પવિત્ર, હાથમાં મૃગશૃંગ ધારણ કરેલા તમને જોતાં હું તમારી સેવા કરું છું.
2.16.24
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ २.१६.२४ ॥
વજ્રધારી ઇન્દ્ર પૂર્વ દિશામાં, યમ દક્ષિણ દિશામાં તમારું રક્ષણ કરો; વરુણ પશ્ચિમ દિશામાં અને ધનેશ કુબેર ઉત્તર દિશામાં રક્ષણ કરો.
2.16.25
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ २.१६.२५ ॥
પછી સીતાની રજા લઈ, મંગળ વિધિ પૂર્ણ કરીને, રામ સુમંત્ર સાથે મહેલમાંથી નીકળ્યા.
2.16.26
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।
लक्ष्मणं द्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २.१६.२६ ॥
પર્વતની ગુફામાં રહેતો સિંહ જેમ પર્વત પરથી નીકળે, તેમ તેમણે દ્વાર પર વિનયથી હાથ જોડીને ઊભેલા લક્ષ્મણને જોયા.
2.16.27
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत् सुहृज्जनैः।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ २.१६.२७ ॥
પછી મધ્ય આંગણામાં તેઓ શુભચિંતક લોકોને મળ્યા. તેમની પાસે માગણી કરવા આવેલા સૌને જોઈ, તેમને મળીને, તેમના અભિવાદનનો પ્રતિસાદ આપ્યો.
2.16.28
ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम्।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजितं राजनन्दनः ॥ २.१६.२८ ॥
પછી અગ્નિ જેવો તેજસ્વી, વાઘચર્મથી શોભતો ઉત્તમ રથ પર પુરુષશ્રેષ્ઠ રાજકુમાર ચડ્યા.
2.16.29
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया मेरुवर्चसम् ॥ २.१६.२९ ॥
મેઘ જેવો ગર્જતો, વિશાળ, મણિ અને સોનાથી શણગારેલો, પોતાની પ્રભાથી જાણે આંખો લૂંટતો, મેરુ જેવી કાંતિવાળો એ રથ.
2.16.30
करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ २.१६.३० ॥
હાથીના બચ્ચા જેવા ઉત્તમ ઘોડાથી જોડાયેલો, સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રના વેગવાન રથ જેવો એ રથ.
2.16.31
प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ २.१६.३१ ॥
રાઘવ તેજથી ઝળહળતા ઝડપથી રથ પર ચઢીને ચાલ્યા. આકાશમાં ગર્જતા મેઘની જેમ તેઓ ઘોષ કરતા ગયા.
2.16.32
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान् महाभ्रादिव चन्द्रमाः।
चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ २.१६.३२ ॥
મહામેઘમાંથી ચંદ્ર નીકળે તેમ શ્રીમાન ભવનમાંથી બહાર આવ્યા. રાઘવના અનુજ લક્ષ્મણ હાથમાં વિચિત્ર ચામર ધારણ કરેલા હતા.
2.16.33
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत ॥ २.१६.३३ ॥
ભાઈ લક્ષ્મણે રથ પર ચઢીને પાછળથી ભાઈની રક્ષા કરી. ત્યારે ભારે કોલાહલનો અવાજ ઊઠ્યો.
2.16.34
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसंनिभाः ॥ २.१६.३४ ॥
તેઓ નીકળતા હતા ત્યારે ચારેબાજુથી લોકોનો સમૂહ ઊમટ્યો. પછી શ્રેષ્ઠ ઘોડા અને પર્વત જેવા મુખ્ય હાથીઓ પણ ચાલ્યા.
2.16.35
अनुजग्मुस्तथा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।
अग्रतश्चास्य संनद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः ॥ २.१६.३५ ॥
એ જ રીતે સેંકડો અને હજારો લોકો રામની પાછળ ચાલ્યા. તેમની આગળ ચંદન અને અગરથી શણગારેલા કવચધારી સૈનિકો હતા.
2.16.36
खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ २.१६.३६ ॥
તલવાર અને ધનુષ્ય ધારણ કરેલા શૂરવીરો અને શુભેચ્છા ઇચ્છતા લોકો ચાલ્યા. પછી વાજાંઓના અવાજ અને ચારણોની સ્તુતિના સૂર ગુંજ્યા.
2.16.37
सिंहनादाश्च शूराणां ततः शुश्रुविरे पथि।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः ॥ २.१६.३७ ॥
ત્યારે માર્ગ પર ચારે બાજુ વીરોના સિંહનાદ સંભળાયા, અને હવેલીઓની બારીઓમાં ઊભેલી આભૂષણોથી શણગારેલી સ્ત્રીઓ તરફથી પણ.
2.16.38
कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिंदमः।
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ २.१६.३८ ॥
શત્રુઓનું દમન કરનાર રામ સુંદર ફૂલોના ઢગલાંથી વેરાતા આગળ વધ્યા; નિર્દોષ અંગોવાળી સ્ત્રીઓએ રામને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી એમ કર્યું.
2.16.39
वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।
नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥ २.१६.३९ ॥
હવેલીઓમાં ઊભેલા અને ભૂમિ પર ઊભેલા લોકોએ શ્રેષ્ઠ વચનોથી સ્તુતિ કરી: "ચોક્કસ તારી માતા કૌસલ્યા આનંદ કરી રહી હશે, હે માતાના આનંદ!"
2.16.40
पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम्।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम् ॥ २.१६.४० ॥
"તારી સફળ યાત્રા જોતી, તારું પૈતૃક રાજ્ય નજીક આવેલું જોતી (તે આનંદ કરશે)" — અને સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ સીતા વિશે પણ (એમ કહેવાયું).
2.16.41
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत् तपः ॥ २.१६.४१ ॥
તે સ્ત્રીઓએ માન્યું: તે રામની હૃદયપ્રિયા છે; તે દેવીએ પૂર્વે ચોક્કસ મહાન તપ કર્યું હશે.
2.16.42
रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ॥ २.१६.४२ ॥
જેમ રોહિણી ચંદ્ર સાથે મિલન પામે, તેમ રામ સાથે સંયોગ પામેલી તે, રાજમાર્ગ પર ઊભી રહીને ઉચ્ચારાયેલા પ્રિય વચનો સાંભળતી હતી.
2.16.43
स राघवस्तत्र तदा प्रलापान्
शुश्राव लोकस्य समागतस्य।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः
प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २.१६.४३ ॥
ત્યારે રાઘવે ત્યાં નગરમાં એકઠા થયેલા લોકોની વાતો સાંભળી; હર્ષિત મુખવાળા લોકો પોતપોતાના વિષયોની વિવિધ વાતો કરી રહ્યા હતા.
2.16.44
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य
राजप्रसादाद् विपुलां गमिष्यन्।
एते वयं सर्वसमृद्धकामा
येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ २.१६.४४ ॥
આ રાઘવ આજે રાજાની કૃપાથી વિપુલ શ્રી પ્રાપ્ત કરી રહ્યા છે; આપણે સૌ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થયેલા થઈશું, કારણ કે એ જ આપણા શાસક થશે.
2.16.45
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं
प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।
न ह्यप्रियं किंचन जातु कश्चित्
पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ २.१६.४५ ॥
આ લોકોને આ લાભ છે કે આ રાષ્ટ્ર લાંબા સમય સુધી સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત કરશે. આ મનુષ્યોના અધિપતિના શાસનમાં કોઈ પણ, કદી પણ, કોઈ અપ્રિય વસ્તુ કે દુઃખ જોશે નહીં.
2.16.46
स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः
पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै-
रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ २.१६.४६ ॥
ઘોષ કરતા અશ્વો અને હાથીઓ આગળ ચાલતા હતા, સ્વસ્તિવાચકો, સૂતો અને માગધો દ્વારા સન્માનિત અને શ્રેષ્ઠ વાદકો દ્વારા સ્તુતિ પામેલા તે કુબેરની જેમ ગયા.
2.16.47
करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं
महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम्।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं
ददर्श रामो विमलं महापथम् ॥ २.१६.४७ ॥
હાથણીઓ, હાથીઓ, રથો અને અશ્વોથી ભરેલા, મોટા જનસમૂહોથી ચોક ભરેલા, પુષ્કળ રત્નો અને અનેક વેપારી માલના ઢગલાવાળા નિર્મળ મહામાર્ગને રામે જોયો.