वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.16.1
स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ २.१६.१ ॥
लोकांनी भरलेले अंतःपुराचे दार ओलांडून ते नंतर एकांत कक्षात पोहोचले. ते पुराणज्ञ होते.
2.16.2
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।
अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ २.१६.२ ॥
भाले व धनुष्य धारण केलेल्या, चकाकणारी कुंडले घातलेल्या, सावध, एकाग्र व आपल्या स्वामीवर निष्ठा असलेल्या तरुणांनी ती जागा राखली होती.
2.16.3
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान्।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् समाहितान् ॥ २.१६.३ ॥
तेथे भगव्या वस्त्रांचे, हाती काठी घेतलेले, चांगले सजलेले, दारात उभे असलेले, स्त्रीविभागाचे अध्यक्ष, शांतचित्त वृद्ध त्यांनी पाहिले.
2.16.4
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।
सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः ॥ २.१६.४ ॥
ते येत असलेले पाहून, रामाला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने ते सर्व अचानक घाईने आसनांवरून उठले.
2.16.5
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ २.१६.५ ॥
विनम्र मनाचे, कुशल सारथीपुत्र सुमंत्र त्यांना म्हणाले, "लवकर रामाला सांगा, सुमंत्र दारात उभा आहे."
2.16.6
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥ २.१६.६ ॥
आपल्या स्वामीला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने ते रामाजवळ जाऊन, पत्नीसह असलेल्या रामाला लगेच कळवले.
2.16.7
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।
तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ २.१६.७ ॥
पित्याच्या अंतःपुरातून सारथी आला आहे असे कळविले गेले हे जाणून, राघवाने प्रिय करण्याच्या इच्छेने त्याला तेथेच बोलावून घेतले.
2.16.8
तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम्।
ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ २.१६.८ ॥
कुबेरासारखा, सुंदर अलंकृत होऊन, वर पांघरूण असलेल्या सोन्याच्या पलंगावर बसलेल्या त्याला सारथ्याने पाहिले.
2.16.9
वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।
अनुलिप्तं परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम् ॥ २.१६.९ ॥
डुकराच्या रक्तासारख्या रंगाचा, शुद्ध व सुगंधी, उत्तम चंदनाने लिंपलेला, शत्रूंना तापविणारा तो.
2.16.10
स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ २.१६.१० ॥
बाजूला उभी राहून, हातात चामर धरलेल्या सीतेसह युक्त तो, जसा चंद्र चित्रा नक्षत्रासह असतो.
2.16.11
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २.१६.११ ॥
स्वतेजाने युक्त, सूर्यासारखा तळपणाऱ्या, वरदात्या त्याला, विनयाची रीत जाणणाऱ्या सारथ्याने विनीतपणे वंदन केले.
2.16.12
प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २.१६.१२ ॥
हात जोडून, विहारासनावर व शय्येवर बसलेल्या सुंदर मुखाच्या राजपुत्राला पाहून, राजाने सन्मानित केलेला सुमंत्र हे बोलला.
2.16.13
कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।
महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ २.१६.१३ ॥
सुपुत्रवती कौसल्या, राम! तुझे वडील तुला पाहू इच्छितात. मुख्य राणी कैकेयीकडेही लगेच जा, उशीर करू नकोस.
2.16.14
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।
ततः सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ २.१६.१४ ॥
असे सांगितल्यावर महातेजस्वी नरसिंह राम अत्यंत आनंदित झाले. मग त्यांनी सीतेचा सन्मान करून हे म्हटले.
2.16.15
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।
मन्त्रयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम् ॥ २.१६.१५ ॥
देवी! मी नसताना राजा आणि राणी एकत्र येऊन अभिषेकासंबंधी काहीतरी निश्चितच विचारविनिमय करत आहेत.
2.16.16
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।
संचोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ २.१६.१६ ॥
हेतू ओळखून प्रिय इच्छिणारी, सुदक्षिणा, काळ्या डोळ्यांची कैकेयी माझ्यासाठी राजाला प्रवृत्त करत आहे.
2.16.17
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेः सुता ॥ २.१६.१७ ॥
ती आनंदित होऊन महाराजांच्या हिताची इच्छा धरून त्यांच्या अनुसार वागते. ती माझी माता आहे, माझ्या हिताची इच्छा करणाऱ्या केकयाधिपतीची कन्या.
2.16.18
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।
सुमन्त्रं प्राहिणोद् दूतमर्थकामकरं मम ॥ २.१६.१८ ॥
सुदैवाने महाराजांनी आपल्या प्रिय महिषीसह माझे हित करणाऱ्या सुमंत्रांना दूत म्हणून पाठवले आहे.
2.16.19
यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूत आगतः।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.१६.१९ ॥
तेथील सभा जशी, तसाच दूत आला आहे. निश्चितच आज राजा मला युवराजपदी अभिषेक करतील.
2.16.20
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च ॥ २.१६.२० ॥
बरं, इथून लवकर जाऊन मी महाराजांचे दर्शन घेईन. तू परिवारासह सुखाने बस आणि आनंद घे.
2.16.21
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।
आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ २.१६.२१ ॥
पतीने सन्मानलेली, काळ्या डोळ्यांची सीता मंगल वचने बोलत दारापर्यंत पतीच्या मागे गेली.
2.16.22
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ २.१६.२२ ॥
ब्राह्मणांनी मान्य केलेल्या राज्यात, लोककर्ता इंद्राप्रमाणे, राजसूय यज्ञाचा अभिषेक तुझ्यासाठी करण्यास राजा योग्य आहे.
2.16.23
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ २.१६.२३ ॥
दीक्षित, व्रतसंपन्न, श्रेष्ठ हरिणचर्म धारण केलेल्या, शुचिर्भूत, हातात हरिणशृंग धरलेल्या तुला पाहत मी तुझी सेवा करते.
2.16.24
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ २.१६.२४ ॥
वज्रधारी इंद्र पूर्व दिशेत, यम दक्षिण दिशेत तुझे रक्षण करो; वरुण पश्चिम दिशेत आणि धनेश कुबेर उत्तर दिशेत रक्षण करो.
2.16.25
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ २.१६.२५ ॥
नंतर सीतेचा निरोप घेऊन, मंगल विधी पूर्ण करून, राम सुमंत्रासह राजवाड्यातून बाहेर पडला.
2.16.26
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।
लक्ष्मणं द्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २.१६.२६ ॥
पर्वतगुहेत राहणारा सिंह जसा पर्वतातून बाहेर पडतो, तसा तो दारात नम्रपणे हात जोडून उभ्या असलेल्या लक्ष्मणाला पाहता झाला.
2.16.27
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत् सुहृज्जनैः।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ २.१६.२७ ॥
नंतर मधल्या अंगणात तो हितचिंतकांना भेटला. त्याच्याकडे याचना करण्यासाठी आलेल्या सर्वांना पाहून, त्यांना भेटून, त्यांच्या अभिवादनाला प्रतिउत्तर दिले.
2.16.28
ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम्।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजितं राजनन्दनः ॥ २.१६.२८ ॥
नंतर अग्नीसारखा तेजस्वी, व्याघ्रचर्माने सुशोभित उत्तम रथावर पुरुषश्रेष्ठ राजपुत्र आरूढ झाला.
2.16.29
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया मेरुवर्चसम् ॥ २.१६.२९ ॥
मेघासारखा गर्जणारा, प्रशस्त, मणी व सोन्याने अलंकृत, आपल्या प्रभेने जणू डोळे हिरावणारा, मेरूसारख्या तेजाचा तो रथ.
2.16.30
करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ २.१६.३० ॥
हत्तीच्या पिलांसारख्या उत्तम घोड्यांनी जोडलेला, सहस्राक्ष इंद्राच्या वेगवान रथासारखा तो रथ.
2.16.31
प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ २.१६.३१ ॥
राघव तेजाने तळपत त्वरेने रथावर आरूढ होऊन निघाला. आकाशात गर्जणाऱ्या मेघाप्रमाणे तो गर्जना करत गेला.
2.16.32
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान् महाभ्रादिव चन्द्रमाः।
चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ २.१६.३२ ॥
महामेघातून चंद्र बाहेर यावा तसा श्रीमान निवासस्थानातून बाहेर पडला. राघवाचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण हातात विचित्र चामरे धरून होता.
2.16.33
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत ॥ २.१६.३३ ॥
भाऊ लक्ष्मण रथावर आरूढ होऊन मागून भावाचे रक्षण करत गेला. तेव्हा मोठा कोलाहल उठला.
2.16.34
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसंनिभाः ॥ २.१६.३४ ॥
ते निघत असताना चहूबाजूंनी लोकांचा लोंढा उसळला. मग उत्तम घोडे आणि पर्वतासारखे प्रमुख हत्तीही चालले.
2.16.35
अनुजग्मुस्तथा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।
अग्रतश्चास्य संनद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः ॥ २.१६.३५ ॥
तसेच शेकडो आणि हजारो लोक रामाच्या मागोमाग गेले. त्याच्यापुढे चंदन आणि अगरूने सजलेले कवचधारी सैनिक होते.
2.16.36
खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ २.१६.३६ ॥
तलवार आणि धनुष्य धारण केलेले वीर आणि शुभेच्छा इच्छिणारे लोक निघाले. मग वाद्यांचे आवाज आणि वंदींच्या स्तुतीचे स्वर घुमले.
2.16.37
सिंहनादाश्च शूराणां ततः शुश्रुविरे पथि।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः ॥ २.१६.३७ ॥
तेव्हा मार्गावर सर्वत्र वीरांचे सिंहनाद ऐकू आले, आणि महालांच्या खिडक्यांत उभ्या असलेल्या अलंकारांनी सजलेल्या स्त्रियांकडूनही.
2.16.38
कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिंदमः।
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ २.१६.३८ ॥
शत्रूंचे दमन करणारे ते सुंदर फुलांच्या राशींनी उधळले जात पुढे गेले; निर्दोष अवयवांच्या स्त्रिया रामाला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने असे करत होत्या.
2.16.39
वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।
नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥ २.१६.३९ ॥
महालांमध्ये उभे असलेले व जमिनीवर उभे असलेले लोक उत्तम शब्दांनी स्तुती करत म्हणाले: "निश्चितच तुझी माता कौसल्या आनंदित होत असेल, हे मातेच्या आनंदा!"
2.16.40
पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम्।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम् ॥ २.१६.४० ॥
"तुझी यशस्वी यात्रा पाहत, तुझे पैतृक राज्य जवळ आलेले पाहत (ती आनंदित होईल)" — आणि सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ सीतेबद्दलही (असे म्हटले गेले).
2.16.41
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत् तपः ॥ २.१६.४१ ॥
त्या स्त्रिया समजल्या: ती रामाची हृदयप्रिया आहे; त्या देवीने पूर्वी निश्चितच महान तप केले असेल.
2.16.42
रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ॥ २.१६.४२ ॥
रोहिणी जशी चंद्राशी संयोग पावते, तशी रामाशी संयोग पावलेली ती राजमार्गावर उभी राहून उच्चारलेले प्रिय शब्द ऐकली.
2.16.43
स राघवस्तत्र तदा प्रलापान्
शुश्राव लोकस्य समागतस्य।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः
प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २.१६.४३ ॥
तेव्हा राघवाने तेथे नगरात जमलेल्या लोकांचे बोलणे ऐकले; आनंदी चेहऱ्याच्या लोकांनी आपापल्या स्वार्थाबद्दल सांगितलेली विविध वचने ती होती.
2.16.44
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य
राजप्रसादाद् विपुलां गमिष्यन्।
एते वयं सर्वसमृद्धकामा
येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ २.१६.४४ ॥
हा राघव आज राजाच्या कृपेने विपुल श्री प्राप्त करत आहे; आम्ही सर्व जण सर्व इच्छा पूर्ण झालेले होऊ, कारण हाच आमचा शासक होणार आहे.
2.16.45
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं
प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।
न ह्यप्रियं किंचन जातु कश्चित्
पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ २.१६.४५ ॥
या लोकांचा हा लाभ आहे की हे राष्ट्र दीर्घकाळ सर्व काही प्राप्त करेल. या मानवाधिपतीच्या राज्यात कोणीही कधीही कोणतीही अप्रिय गोष्ट किंवा दुःख पाहणार नाही.
2.16.46
स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः
पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै-
रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ २.१६.४६ ॥
घोषणा करणारे घोडे आणि हत्ती पुढे चालत असता, स्वस्तिवाचक, सूत व मागधांकडून गौरवला जात, श्रेष्ठ वादकांकडून स्तुती होत तो कुबेरासारखा गेला.
2.16.47
करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं
महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम्।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं
ददर्श रामो विमलं महापथम् ॥ २.१६.४७ ॥
हत्तिणी, हत्ती, रथ आणि घोडे यांनी भरलेला, मोठ्या जनसमुदायांनी चौक भरलेला, विपुल रत्ने आणि अनेक व्यापारी वस्तूंच्या राशींनी युक्त अशा विमल महामार्गाला राम पाहता झाला.