वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.8.1
मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं हि तत्।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥ २.८.१ ॥
मंथरा मत्सराने तिच्याकडे पाहून ते अलंकार काढून फेकून देऊन, क्रोध आणि दुःखाने भरलेली ही वचने बोलली.
2.8.2
हर्षं किमर्थमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।
शोकसागरमध्यस्थं नात्मानमवबुध्यसे ॥ २.८.२ ॥
अगे मूर्खे, अयोग्य ठिकाणी तू कशासाठी हर्ष करतेस? शोकसागराच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या स्वतःला तू ओळखत नाहीस.
2.8.3
मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।
यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत् ॥ २.८.३ ॥
हे देवी, दुःखाने पीडित होऊन मी मनातून तुझ्यासाठी सोसत आहे; ज्याबद्दल शोक करायला हवा, त्यातच तू आनंदी आहेस, महान संकट प्राप्त झालेले असतानाही.
2.8.4
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।
अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम् ॥ २.८.४ ॥
तुझ्या या दुर्बुद्धीबद्दल मला शोक वाटतो; कोणती शहाणी स्त्री शत्रू असलेल्या सवतीच्या मुलाच्या उन्नतीने, मृत्यूसारख्या आलेल्या त्या उन्नतीने हर्ष करील?
2.8.5
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद् भयम्।
तद् विचिन्त्य विषण्णास्मि भयं भीताद्धि जायते ॥ २.८.५ ॥
रामाच्या राज्यात भरताबरोबर वाटा असल्यामुळेच भय निर्माण होते; हे विचारून मी विषण्ण आहे, कारण भय भिऊन जाणाऱ्यालाच उत्पन्न होते.
2.8.6
लक्ष्मणो हि महाबाहू रामं सर्वात्मना गतः।
शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा ॥ २.८.६ ॥
महाबाहू लक्ष्मण रामाशी पूर्णपणे एकनिष्ठ आहे; शत्रुघ्नही भरताशी तसाच आहे, जसा लक्ष्मण काकुत्स्थ रामाशी आहे.
2.8.7
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।
राज्यक्रमो विसृष्टस्तु तयोस्तावद्यवीयसोः ॥ २.८.७ ॥
हे भामिनी, जवळीकीच्या क्रमानेही राज्याचा क्रम भरताचाच होता; परंतु त्या दोन धाकट्यांसाठी तो क्रम आता बाजूला ठेवला गेला आहे.
2.8.8
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।
भयात् प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम् ॥ २.८.८ ॥
क्षत्रिय आचारात निपुण, प्राज्ञ, योग्य वेळी कर्म करणाऱ्या रामाच्या भीतीने, तुझ्या पुत्राचा विचार करीत ती थरथरली.
2.8.9
सुभगा किल कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥ २.८.९ ॥
कौसल्या खरोखर सौभाग्यवती आहे; तिचा पुत्र उद्या पुष्य नक्षत्रात श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडून मोठ्या युवराजपदावर अभिषिक्त होणार आहे.
2.8.10
प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम्।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत् त्वं कृताञ्जलिः ॥ २.८.१० ॥
पृथ्वी प्राप्त झालेली, आनंदी व निश्चिंत, शत्रूंचा नाश केलेली कौसल्या; तिची तू हात जोडून दासीप्रमाणे सेवा करशील.
2.8.11
एवं च त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।
पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यत्वं हि गमिष्यति ॥ २.८.११ ॥
अशा प्रकारे तूही आमच्यासह तिची दासी होशील, आणि तुझाही पुत्र रामाच्या सेवेत जाईल.
2.8.12
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥ २.८.१२ ॥
रामाच्या श्रेष्ठ स्त्रिया खरोखर आनंदित होतील; परंतु भरताच्या पतनात तुझ्या सुना आनंदित होणार नाहीत.
2.8.13
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।
रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥ २.८.१३ ॥
अत्यंत आनंदित झालेल्या मंथरेला बोलताना पाहून तेव्हा देवी कैकेयीने रामाच्याच गुणांची प्रशंसा केली.
2.8.14
धमर्ज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् शुचिः।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥ २.८.१४ ॥
धर्म जाणणारा, गुणवान, संयमी, कृतज्ञ, सत्यवादी, शुचि राजपुत्र ज्येष्ठ राम म्हणून युवराजपदासाठी योग्य आहे.
2.8.15
भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति।
संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥ २.८.१५ ॥
दीर्घायु राम भावांना व सेवकांना पित्याप्रमाणे पालन करील. हे कुब्जे, रामाचा अभिषेक ऐकून तू का दुःखी होतेस?
2.8.16
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम्।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः ॥ २.८.१६ ॥
भरतही रामानंतर शंभर वर्षांनी निश्चितच पितृपितामहांचे ते राज्य मिळवील; तो नरश्रेष्ठ आहे.
2.8.17
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे।
भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे ॥ २.८.१७ ॥
हे मंथरे, उदय प्राप्त झाल्यावर तू जळल्यासारखी का आहेस? हे कल्याणकारक होणार आहे; तू याबद्दल का व्याकूळ आहेस?
2.8.18
यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।
कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु ॥ २.८.१८ ॥
भरत जसा मला मान्य आहे, तसाच राघवही; आणि कौसल्येपेक्षाही अधिक राम माझी खूप सेवा करतो.
2.8.19
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत् तदा।
मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः ॥ २.८.१९ ॥
रामाचे राज्य असेल तर ते भरताचेही आहे. राघव स्वतःला जसे मानतो, तसेच भावांनाही मानतो.
2.8.20
कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.८.२० ॥
कैकेयीचे बोल ऐकून मंथरा अत्यंत दुःखी झाली. दीर्घ व उष्ण निःश्वास सोडून ती कैकेयीला म्हणाली.
2.8.21
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥ २.८.२१ ॥
अनर्थ पाहणारी! मूर्खपणामुळे तू स्वतःची स्थिती ओळखत नाहीस; शोक व संकटांनी भरलेल्या दुःखसागरात तू बुडत चालली आहेस.
2.8.22
भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः।
राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ २.८.२२ ॥
राघव राजा होईल; राघवाचा जो पुत्र असेल तोच पुढे राजा होईल. कैकेयी, राजवंशातून भरत बाजूला ठेवला जाईल.
2.8.23
नहि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥ २.८.२३ ॥
हे भामिनी! राजाचे सर्वच पुत्र राज्यात स्थिर राहत नाहीत. सर्वांना स्थापित केले तर मोठा अनर्थ होईल.
2.8.24
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि ॥ २.८.२४ ॥
म्हणून, कैकेयी! निर्दोष अवयवांच्या स्त्रिये! राजे राज्यभार ज्येष्ठ पुत्रावर ठेवतात; आणि इतरांपैकी गुणवानांवरही ठेवतात.
2.8.25
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।
अनाथवत् सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥ २.८.२५ ॥
हे वत्सले, तुझा पुत्र अत्यंत अभागी होईल, अनाथाप्रमाणे सुखांपासून आणि राजवंशापासून वंचित होईल.
2.8.26
साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।
सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि ॥ २.८.२६ ॥
तुझ्यासाठीच मी इथे या स्थितीत आले आहे, पण तू मला समजून घेत नाहीस. सवतीच्या उत्कर्षात मला जे द्यायला हवे ते तू द्यावेस.
2.8.27
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।
देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा ॥ २.८.२७ ॥
निश्चितच राम निष्कंटक राज्य मिळवून भरताला दुसऱ्या देशात पाठवेल, किंवा परलोकीच पाठवेल.
2.8.28
बाल एव तु मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।
संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्विव ॥ २.८.२८ ॥
लहानपणीच तू भरताला मामाच्या घरी पाठवले नाहीस; सान्निध्यानेच स्नेह निर्माण होतो, स्थिर वस्तूंमध्ये जसा होतो तसा.
2.8.29
भरतानुवशात् सोऽपि शत्रुघ्नस्तत्समं गतः।
लक्ष्मणो हि यथा रामं तथायं भरतं गतः ॥ २.८.२९ ॥
भरताचा अनुयायी झाल्याने शत्रुघ्नही त्याच्यासारखाच झाला आहे; लक्ष्मण रामाचा अनुयायी आहे तसाच हा भरताचा अनुयायी झाला आहे.
2.8.30
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीवनैः।
संनिकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद् भयात् ॥ २.८.३० ॥
असे ऐकले आहे की एक वृक्ष वनवासींनी तोडायचा होता; जवळ असल्यामुळे बोरूंच्या साहाय्याने तो मोठ्या भयातून सुटला.
2.8.31
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥ २.८.३१ ॥
निश्चितच सौमित्री रामाचे रक्षण करील आणि राघव लक्ष्मणाचेही रक्षण करील. अश्विनीकुमारांप्रमाणे त्यांचा बंधुप्रेम लोकांत प्रसिद्ध आहे.
2.8.32
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित् करिष्यति।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादेव न संशयः ॥ २.८.३२ ॥
म्हणून राम लक्ष्मणाशी काहीही वाईट करणार नाही. पण राम भरताशी वाईट वागू शकेल — यात शंका नाही.
2.8.33
तस्माद् राजगृहादेव वनं गच्छतु राघवः।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥ २.८.३३ ॥
म्हणून राघवाने राजवाड्यातूनच वनाला जावे. हेच मला अत्यंत प्रिय वाटते आणि तुझ्यासाठीही हेच अत्यंत हितकारक आहे.
2.8.34
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।
यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥ २.८.३४ ॥
अशा रीतीने तुझ्या नातेवाईक पक्षाचेही कल्याण होईल, जर भरताला धर्माने पित्याचे राज्य मिळाले तर.
2.8.35
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥ २.८.३५ ॥
सुखात वाढलेला तुझा हा बालक — रामाचा जन्मशत्रू — समृद्धाच्या अधीन, उद्देश नष्ट होऊन, तो कसा जगेल?
2.8.36
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥ २.८.३६ ॥
अरण्यात सिंहाने पाठलाग केलेल्या गजयूथपतीप्रमाणे, रामाने दाबल्या जाणाऱ्या भरताचे तुला रक्षण करायला हवे.
2.8.37
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यापयेत् ॥ २.८.३७ ॥
पूर्वी गर्वाने, सौभाग्यवती असल्यामुळे तू जिला अपमानित केलेस, ती रामाची माता, तुझी सवत, वैर कसे जपून ठेवणार नाही?
2.8.38
यदा च रामः पृथिवीमवाप्स्यते
प्रभूतरत्नाकरशैलसंयुताम्।
तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं
सहैव दीना भरतेन भामिनि ॥ २.८.३८ ॥
रत्नाकरांनी आणि पर्वतांनी भरलेली ही पृथ्वी जेव्हा राम मिळवेल, तेव्हा हे भामिनी, तू भरतासह दीन होऊन अशुभ पराभवाला जाशील.
2.8.39
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यते
ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।
अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे
परस्य चैवास्य विवासकारणम् ॥ २.८.३९ ॥
राम पृथ्वी मिळवेल तेव्हा भरत निश्चितच नष्ट होईल. म्हणून आपल्या पुत्रासाठी राज्याचा नीट विचार कर, आणि या दुसऱ्याच्या वनवासाच्या कारणाचाही विचार कर.