বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.97.1
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९७.१ ॥
অত্যন্ত ক্রোধে বিচলিত সৌমিত্রি লক্ষ্মণকে রাম সম্পূর্ণ শান্ত করে এই কথা বললেন।
2.97.2
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २.९७.२ ॥
এখানে ধনুকে কী প্রয়োজন, তরবারি বা ঢালেই বা কী প্রয়োজন? হে মহাধনুর্ধর, হে মহাপ্রাজ্ঞ, ভরত স্বয়ং উপস্থিত হওয়ার পর।
2.97.3
पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।
किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ २.९७.३ ॥
পিতার সত্য প্রতিশ্রুতি পালনের জন্য, আগত ভরতকে বধ করে নিন্দাযুক্ত রাজ্য দিয়ে আমি কী করব, হে লক্ষ্মণ?
2.97.4
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।
नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव ॥ २.९७.४ ॥
আত্মীয় বা বন্ধুদের ধ্বংসে যে সম্পদ আসে, আমি তা গ্রহণ করব না, যেমন বিষমিশ্রিত খাদ্য কেউ গ্রহণ করে না।
2.97.5
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते ॥ २.९७.५ ॥
হে লক্ষ্মণ, ধর্ম, অর্থ, কাম এবং পৃথিবীও আমি তোমাদের জন্য চাই; এই প্রতিশ্রুতি আমি তোমাকে দিচ্ছি।
2.97.6
भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ २.९७.६ ॥
হে লক্ষ্মণ, ভ্রাতাদের একত্রে রাখার জন্য ও তাদের সুখের জন্য আমি রাজ্যও চাই; সত্যের নামে অস্ত্র স্পর্শ করে শপথ করছি।
2.97.7
नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा।
नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥ २.९७.७ ॥
হে সৌম্য লক্ষ্মণ, সাগরবেষ্টিত এই পৃথিবী আমার নয়; অধর্মের দ্বারা ইন্দ্রত্বও আমি চাই না।
2.97.8
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।
भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी ॥ २.९७.८ ॥
হে মানদ, ভরত, তুমি ও শত্রুঘ্ন ছাড়া আমার যে কিছু সুখ হয়, অগ্নি তা ভস্ম করে দিক।
2.97.9
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।
मम प्राणात् प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ २.९७.९ ॥
ভ্রাতৃবৎসল ভরত, যিনি আমার প্রাণের চেয়েও প্রিয়, কুলধর্ম স্মরণ করে অযোধ্যায় এসেছেন বলে আমি মনে করি।
2.97.10
श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥ २.९७.१० ॥
হে বীর, হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, জটা ও বল্কলধারী আমি জানকী ও তোমার সঙ্গে নির্বাসিত হয়েছি, এ কথা শুনে—
2.97.11
स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गतः ॥ २.९७.११ ॥
স্নেহে আক্রান্ত হৃদয় ও শোকে বিচলিত ইন্দ্রিয়যুক্ত এই ভরত আমাকে দেখতেই এসেছে, অন্যথায় যায়নি।
2.97.12
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागतः ॥ २.९७.१२ ॥
মাতা কৈকেয়ীর উপর রুষ্ট হয়ে, কর্কশ ও অপ্রিয় বাক্য বলে, পিতাকে প্রসন্ন করে, শ্রীমান ভরত আমাকে রাজ্য দিতে এসেছে।
2.97.13
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति।
अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ॥ २.९७.१३ ॥
এখন উপযুক্ত সময়ে ভরত আমাদের দেখতে চাইছে; মনেও সে আমাদের প্রতি কোনো অপ্রিয় কাজ করবে না।
2.97.14
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥ २.९७.१४ ॥
ভরত তোমার প্রতি কবে, কী অপ্রিয় কাজ আগে করেছিল? অথবা আজ ভরতকে এখানে সন্দেহ করার মতো এমন ভয় তোমার কেন?
2.97.15
नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ २.९७.१५ ॥
তোমার ভরতকে কঠিন কথা বলা উচিত নয়; ভরত অপ্রিয় বাক্য বলবে না। ভরতের প্রতি অপ্রিয় কাজ করা হলে আমিই অপ্রিয় বাক্যের লক্ষ্য হব।
2.97.16
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्याञ्चिदापदि।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ २.९७.१६ ॥
কোনো বিপদে পুত্র কীভাবে পিতাকে হত্যা করবে? অথবা ভাই কীভাবে ভাইকে হত্যা করবে? হে সৌমিত্রি, কেউ কীভাবে নিজের প্রাণেরই শত্রু হয়?
2.97.17
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ २.९७.१७ ॥
তুমি যদি রাজ্যের জন্যই এই কথা বলো, তবে ভরতকে দেখে আমি বলব, এই রাজ্য তাকে দেওয়া হোক।
2.97.18
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.९७.१८ ॥
হে লক্ষ্মণ, আমি যথার্থভাবে বললেও, 'এই রাজ্য তাকে দাও' বললে ভরত বলবে, 'অবশ্যই, তাই হোক।'
2.97.19
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २.९७.१९ ॥
ধর্মশীল ভ্রাতা এরূপ বললে, তাঁর হিতে রত লক্ষ্মণ লজ্জায় যেন নিজের অঙ্গের মধ্যেই প্রবেশ করলেন।
2.97.20
तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीडितः प्रत्युवाच ह।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम् ॥ २.९७.२० ॥
সেই কথা শুনে লজ্জিত লক্ষ্মণ উত্তর দিলেন, "আমি মনে করি, তোমাকে দেখতে স্বয়ং পিতা দশরথ এসেছেন।"
2.97.21
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागतः ॥ २.९७.२१ ॥
লক্ষ্মণকে লজ্জিত দেখে রাঘব (রাম) উত্তর দিলেন, "আমি মনে করি, এই মহাবাহু (ভরত) আমাদের দেখতে এখানে এসেছেন।"
2.97.22
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ।
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥ २.९७.२२ ॥
অথবা আমার মনে হয়, সুখের যোগ্য আমাদের দুজনকে মনে করে, বনবাসের কথা ভেবে, সে নিশ্চয়ই আমাদের ঘরে ফিরিয়ে নিয়ে যাবে।
2.97.23
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।
पिता मे राघवः श्रीमान् वनादादाय यास्यति ॥ २.९७.२३ ॥
অথবা, অত্যন্ত সুখে লালিতা এই বৈদেহীকেও (সীতাকে) আমার পিতা শ্রীমান রাঘব বন থেকে নিয়ে যাবেন।
2.97.24
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।
वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २.९७.२४ ॥
হে বীর, উত্তম বংশজাত, মনোরম, বায়ুবেগের সমান সেই দুটি শ্রেষ্ঠ অশ্ব স্পষ্ট দেখা যাচ্ছে।
2.97.25
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।
नागः शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ २.९७.२५ ॥
সেই অতি বিশালদেহ হাতি সেনাবাহিনীর সম্মুখে কাঁপছে। সে শত্রুঞ্জয় নামের বৃদ্ধ হাতি, বুদ্ধিমান পিতার।
2.97.26
न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्।
पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥ २.९७.२६ ॥
কিন্তু জগৎপূজিত পিতার সেই শ্বেত দিব্য ছত্র আমি দেখতে পাচ্ছি না। হে মহাবাহু, এখানে আমার সন্দেহ হচ্ছে।
2.97.27
प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ॥ २.९७.२७ ॥
প্রথম অর্ধাংশকে উত্তরার্ধের সঙ্গে যুক্ত করতে হবে।
2.97.28
अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २.९७.२८ ॥
সেই শালগাছের চূড়া থেকে নেমে যুদ্ধজয়ী লক্ষ্মণ করজোড়ে রামের পাশে দাঁড়ালেন।
2.97.29
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति।
समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥ २.९७.२९ ॥
ভরতও নির্দেশ দিয়েছিলেন যাতে ভিড় না হয়, তাই সেনাবাহিনী সেই পর্বতের চারদিকে শিবির স্থাপন করল।
2.97.30
अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ २.९७.३० ॥
ইক্ষ্বাকু বংশের সেই সেনাবাহিনী, হাতি, ঘোড়া ও রথে পরিপূর্ণ হয়ে, পর্বতের একপাশে দেড় যোজন জুড়ে ছড়িয়ে তাকে ঘিরে রইল।
2.97.31
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ॥ २.९७.३१ ॥
চিত্রকূটে ভরত ধর্মকে সামনে রেখে, দর্প ত্যাগ করে, রঘুনন্দন রামকে প্রসন্ন করার জন্য নীতিমান ভরতের দ্বারা পরিচালিত সেই সেনা শোভা পাচ্ছিল।