वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.97.1
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९७.१ ॥
अत्यंत संतापाने व्याकुळ झालेल्या सौमित्री लक्ष्मणाला रामाने पूर्णपणे शांत करून असे म्हटले.
2.97.2
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २.९७.२ ॥
येथे धनुष्याने काय प्रयोजन, तलवार किंवा ढालीने काय? हे महाधनुर्धरा, हे महाप्राज्ञा, भरत स्वतः आलेला असताना.
2.97.3
पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।
किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ २.९७.३ ॥
पित्याचे सत्य वचन पाळण्यासाठी आलेल्या भरताला मारून, निंदेने युक्त राज्याने मी काय करू, हे लक्ष्मणा?
2.97.4
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।
नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव ॥ २.९७.४ ॥
नातेवाइकांच्या किंवा मित्रांच्या नाशाने जे धन प्राप्त होईल ते मी स्वीकारणार नाही, विषमिश्रित अन्नाप्रमाणे.
2.97.5
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते ॥ २.९७.५ ॥
हे लक्ष्मणा, धर्म, अर्थ, काम आणि पृथ्वीसुद्धा तुमच्यासाठी मी इच्छितो; हे मी तुला वचन देतो.
2.97.6
भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ २.९७.६ ॥
हे लक्ष्मणा, बंधूंना एकत्र राखण्यासाठी आणि त्यांच्या सुखासाठी मी राज्यसुद्धा इच्छितो; सत्याच्या शपथेने मी शस्त्राला स्पर्श करतो.
2.97.7
नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा।
नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥ २.९७.७ ॥
हे सौम्य लक्ष्मणा, समुद्रांनी वेढलेली ही पृथ्वी माझी नाही; अधर्माने इंद्रपदही मी इच्छिणार नाही.
2.97.8
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।
भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी ॥ २.९७.८ ॥
हे मानदा, भरत, तू आणि शत्रुघ्न यांच्याविना माझे जे काही सुख असेल, ते अग्नीने भस्म करावे.
2.97.9
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।
मम प्राणात् प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ २.९७.९ ॥
भ्रातृप्रेमी भरत, जो माझ्या प्राणांहूनही प्रिय आहे, कुलधर्माचे स्मरण करून अयोध्येस आला आहे असे मला वाटते.
2.97.10
श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥ २.९७.१० ॥
हे वीरा, हे पुरुषश्रेष्ठा, जटा व वल्कले धारण केलेला मी जानकी व तुझ्यासह वनवासात गेलो आहे हे ऐकून,
2.97.11
स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गतः ॥ २.९७.११ ॥
स्नेहाने भरलेले हृदय व शोकाने व्याकुळ इंद्रिये असलेला हा भरत मला पाहण्यासाठीच आला आहे; अन्यथा गेला नाही.
2.97.12
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागतः ॥ २.९७.१२ ॥
माता कैकेयीवर रागावून, कठोर व अप्रिय शब्द बोलून, पित्याला प्रसन्न करून, श्रीमान् भरत मला राज्य देण्यासाठी आला आहे.
2.97.13
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति।
अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ॥ २.९७.१३ ॥
आता योग्य वेळी भरत आपल्याला भेटू इच्छितो; मनानेही तो आपल्याशी कोणतेही अप्रिय कृत्य करणार नाही.
2.97.14
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥ २.९७.१४ ॥
भरताने तुझ्याशी पूर्वी केव्हा, कोणते अप्रिय कृत्य केले होते? किंवा आज येथे भरताबद्दल शंका घ्यावी इतकी भीती तुला का वाटते?
2.97.15
नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ २.९७.१५ ॥
तू भरताशी कठोर बोलू नये; भरत अप्रिय बोलणार नाही. भरताशी काही अप्रिय केले तर मीच अप्रिय बोलण्याचा विषय होईन.
2.97.16
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्याञ्चिदापदि।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ २.९७.१६ ॥
कोणत्याही संकटात पुत्र पित्याला कसे मारतील? किंवा भाऊ भावाला कसा मारील? हे सौमित्रा, माणूस स्वतःच्या प्राणाचा शत्रू कसा होईल?
2.97.17
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ २.९७.१७ ॥
तू राज्यासाठीच असे बोलत असशील, तर भरताला पाहून हे राज्य त्याला द्यावे असे मी सांगेन.
2.97.18
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.९७.१८ ॥
हे लक्ष्मणा, मी खरोखर सांगितले तरी, 'हे राज्य याला दे' असे मी म्हटले तर भरत 'ठीक आहे, तसेच होऊ दे' असेच म्हणेल.
2.97.19
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २.९७.१९ ॥
धर्मशील भावाने असे सांगितल्यावर, त्याच्या हितात रत असलेला लक्ष्मण लाजेने जणू आपल्या अवयवांमध्येच शिरला.
2.97.20
तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीडितः प्रत्युवाच ह।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम् ॥ २.९७.२० ॥
ते शब्द ऐकून लाजलेला लक्ष्मण उत्तरला, "मला वाटते की तुला भेटण्यासाठी स्वतः पिता दशरथ आले आहेत."
2.97.21
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागतः ॥ २.९७.२१ ॥
लक्ष्मणाला लाजलेला पाहून राघव (राम) उत्तरला, "मला वाटते की हा महाबाहू (भरत) आपल्याला भेटण्यासाठी येथे आला आहे."
2.97.22
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ।
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥ २.९७.२२ ॥
किंवा, सुखाला योग्य अशा आपल्या दोघांचा विचार करून, वनवासाचे स्मरण करून, तो निश्चितच आपल्याला घरी परत नेईल असे मला वाटते.
2.97.23
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।
पिता मे राघवः श्रीमान् वनादादाय यास्यति ॥ २.९७.२३ ॥
किंवा, अत्यंत सुखात वाढलेल्या या वैदेहीलाही (सीतेला) माझे पिता श्रीमान राघव वनातून घेऊन जातील.
2.97.24
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।
वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २.९७.२४ ॥
हे वीरा, उत्तम कुळातील, मनोहर, वायूच्या वेगासमान ते दोन श्रेष्ठ घोडे स्पष्ट दिसत आहेत.
2.97.25
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।
नागः शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ २.९७.२५ ॥
तो अतिविशाल देहाचा हत्ती सेनेच्या पुढील भागात थरथरत आहे. तो शत्रुंजय नावाचा वृद्ध हत्ती असून बुद्धिमान पित्याचा आहे.
2.97.26
न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्।
पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥ २.९७.२६ ॥
परंतु जगात मान्यता असलेले पित्याचे ते पांढरे दिव्य छत्र मला दिसत नाही. हे महाबाहो, येथे मला संशय वाटतो.
2.97.27
प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ॥ २.९७.२७ ॥
पहिला अर्धा भाग उत्तरार्धाशी जोडावा.
2.97.28
अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २.९७.२८ ॥
त्या साल वृक्षाच्या शिखरावरून उतरून समितिंजय लक्ष्मण हात जोडून रामाच्या बाजूला उभा राहिला.
2.97.29
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति।
समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥ २.९७.२९ ॥
भरतानेही गर्दी होऊ नये असा आदेश दिला होता, म्हणून सेनेने त्या पर्वताभोवती तळ ठोकला.
2.97.30
अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ २.९७.३० ॥
इक्ष्वाकु वंशाची ती सेना, हत्ती घोडे रथांनी भरलेली, पर्वताच्या एका बाजूला दीड योजन पसरून त्याला वेढून राहिली.
2.97.31
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ॥ २.९७.३१ ॥
चित्रकूटावर भरताने धर्माला पुढे ठेवून, अभिमान सोडून, रघुनंदन रामाला प्रसन्न करण्यासाठी नीतिमान भरताने नेलेली ती सेना शोभून दिसत होती.