વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.97.1
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९७.१ ॥
અત્યંત ક્રોધથી વ્યાકુળ થયેલા સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને રામે સંપૂર્ણ શાંત કરીને આ વચન કહ્યું.
2.97.2
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २.९७.२ ॥
અહીં ધનુષ્યથી શું કામ, તલવાર કે ઢાલથી શું કામ? હે મહાધનુર્ધર, હે મહાપ્રાજ્ઞ, ભરત પોતે આવ્યા છે ત્યારે.
2.97.3
पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।
किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ २.९७.३ ॥
પિતાનું સત્ય વચન પાળીને, આવેલા ભરતને મારીને, અપવાદથી યુક્ત રાજ્યથી હું શું કરું, હે લક્ષ્મણ?
2.97.4
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।
नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव ॥ २.९७.४ ॥
સગાંઓ કે મિત્રોના વિનાશથી જે ધન મળે તે હું સ્વીકારીશ નહિ, જેમ ઝેર ભેળવેલો આહાર કોઈ સ્વીકારે નહિ.
2.97.5
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते ॥ २.९७.५ ॥
હે લક્ષ્મણ, ધર્મ, અર્થ, કામ અને પૃથ્વી પણ હું તમારા માટે ઇચ્છું છું; આ હું તને વચન આપું છું.
2.97.6
भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ २.९७.६ ॥
હે લક્ષ્મણ, ભાઈઓને એકત્ર રાખવા અને તેમના સુખ માટે હું રાજ્ય પણ ઇચ્છું છું; સત્યના સોગંદ સાથે હું શસ્ત્રને સ્પર્શ કરું છું.
2.97.7
नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा।
नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥ २.९७.७ ॥
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, સાગરથી વીંટળાયેલી આ પૃથ્વી મારી નથી; અધર્મથી ઇન્દ્રપદ પણ હું ઇચ્છું નહીં.
2.97.8
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।
भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी ॥ २.९७.८ ॥
હે માનદ, ભરત, તું અને શત્રુઘ્ન વિના મને જે કંઈ સુખ થાય, તેને અગ્નિ ભસ્મ કરી દો.
2.97.9
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।
मम प्राणात् प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ २.९७.९ ॥
ભ્રાતૃપ્રેમી ભરત, જે મારા પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે, કુળધર્મનું સ્મરણ કરીને અયોધ્યામાં આવ્યો છે એમ હું માનું છું.
2.97.10
श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥ २.९७.१० ॥
હે વીર, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જટા અને વલ્કલ ધારણ કરેલો હું જાનકી અને તારી સાથે વનવાસે ગયો છું એ સાંભળીને,
2.97.11
स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गतः ॥ २.९७.११ ॥
સ્નેહથી ભરેલા હૃદય અને શોકથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળો આ ભરત મને જોવા જ આવ્યો છે, બીજી રીતે ગયો નથી.
2.97.12
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागतः ॥ २.९७.१२ ॥
માતા કૈકેયી પર ક્રોધ કરીને, કઠોર અને અપ્રિય વચનો કહીને, પિતાને પ્રસન્ન કરીને, શ્રીમાન ભરત મને રાજ્ય આપવા આવ્યો છે.
2.97.13
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति।
अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ॥ २.९७.१३ ॥
હવે યોગ્ય સમયે ભરત આપણને મળવા ઇચ્છે છે; તે મનથી પણ આપણી સાથે કોઈ અપ્રિય કાર્ય નહીં કરે.
2.97.14
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥ २.९७.१४ ॥
ભરતે તારી સાથે પહેલાં ક્યારે, કયું અપ્રિય કાર્ય કર્યું હતું? અથવા આજે અહીં ભરત પર શંકા કરે એટલો ભય તને કેમ છે?
2.97.15
नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ २.९७.१५ ॥
તારે ભરત સાથે કઠોર વચન ન બોલવું; ભરત અપ્રિય વચન નહીં બોલે. ભરત સાથે કંઈ અપ્રિય થાય તો હું જ અપ્રિય વચનનો ભોગ બનીશ.
2.97.16
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्याञ्चिदापदि।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥ २.९७.१६ ॥
કોઈ પણ આપત્તિમાં પુત્રો પિતાને કેવી રીતે મારી શકે? અથવા ભાઈ ભાઈને કેવી રીતે મારે? હે સૌમિત્રિ, માણસ પોતાના જ પ્રાણનો શત્રુ કેવી રીતે બને?
2.97.17
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ २.९७.१७ ॥
જો તું રાજ્ય માટે જ આ વાત કરે છે, તો ભરતને જોઈને હું કહીશ કે આ રાજ્ય તેને આપી દેવામાં આવે.
2.97.18
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.९७.१८ ॥
હે લક્ષ્મણ, મેં સાચે જ કહ્યું હોય તો પણ, 'આ રાજ્ય તેને આપી દે' એમ હું કહું તો ભરત 'ઠીક છે, એમ જ થાઓ' એમ જ કહેશે.
2.97.19
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २.९७.१९ ॥
ધર્મશીલ ભાઈએ આમ કહ્યું ત્યારે, તેના હિતમાં રત લક્ષ્મણ લજ્જાથી જાણે પોતાના જ અંગોમાં સમાઈ ગયા.
2.97.20
तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीडितः प्रत्युवाच ह।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम् ॥ २.९७.२० ॥
એ વચન સાંભળીને શરમાયેલા લક્ષ્મણે ઉત્તર આપ્યો, "મને લાગે છે કે તમને મળવા સ્વયં પિતા દશરથ આવ્યા છે."
2.97.21
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागतः ॥ २.९७.२१ ॥
લક્ષ્મણને શરમાયેલો જોઈને રાઘવ (રામ) બોલ્યા, "મને લાગે છે કે આ મહાબાહુ (ભરત) આપણને મળવા અહીં આવ્યા છે."
2.97.22
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ।
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥ २.९७.२२ ॥
અથવા, સુખને યોગ્ય એવા આપણા બંનેને ગણીને, વનવાસનો વિચાર કરીને, તે ચોક્કસ આપણને ઘરે પાછા લઈ જશે એમ મને લાગે છે.
2.97.23
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।
पिता मे राघवः श्रीमान् वनादादाय यास्यति ॥ २.९७.२३ ॥
અથવા, અત્યંત સુખમાં ઉછરેલી આ વૈદેહી (સીતા)ને પણ મારા પિતા શ્રીમાન રાઘવ વનમાંથી લઈ જશે.
2.97.24
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।
वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २.९७.२४ ॥
હે વીર, ઉચ્ચ કુળના, મનોહર, પવનના વેગ સમાન એ બે શ્રેષ્ઠ ઘોડા સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યા છે.
2.97.25
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।
नागः शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥ २.९७.२५ ॥
તે અતિ વિશાળ શરીરવાળો હાથી સેનાના આગળના ભાગમાં ધ્રુજી રહ્યો છે. તે શત્રુંજય નામનો વૃદ્ધ હાથી છે, જે બુદ્ધિમાન પિતાનો છે.
2.97.26
न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्।
पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥ २.९७.२६ ॥
પરંતુ લોકમાં માન પામેલું પિતાનું તે સફેદ દિવ્ય છત્ર હું જોતો નથી. હે મહાબાહો, અહીં મને શંકા થાય છે.
2.97.27
प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ॥ २.९७.२७ ॥
પ્રથમ અર્ધો ભાગ ઉત્તરાર્ધ સાથે જોડવો જોઈએ.
2.97.28
अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २.९७.२८ ॥
તે સાલ વૃક્ષના શિખરેથી ઊતરીને યુદ્ધવિજેતા લક્ષ્મણ હાથ જોડીને રામની બાજુમાં ઊભા રહ્યા.
2.97.29
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति।
समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥ २.९७.२९ ॥
ભરતે પણ ભીડ ન થાય એવો આદેશ આપ્યો હતો, તેથી સેનાએ તે પર્વતની ચારે તરફ પડાવ નાખ્યો.
2.97.30
अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ २.९७.३० ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશની તે સેના, હાથી ઘોડા રથોથી ભરેલી, પર્વતની એક બાજુએ દોઢ યોજન ફેલાઈને તેને ઘેરીને રહી.
2.97.31
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ॥ २.९७.३१ ॥
ચિત્રકૂટમાં ભરતે ધર્મને આગળ રાખી, અભિમાન ત્યજીને, રઘુનંદન રામને પ્રસન્ન કરવા નીતિમાન ભરત દ્વારા દોરાયેલી તે સેના શોભી રહી હતી.