अथर्ववेद अथर्ववेद

हा ग्रंथ काय आहे

अथर्ववेद हा चौथा वेद आहे. अथर्वन आणि अंगिरस या प्राचीन ऋषिकुलांवरून त्याला हे नाव मिळाले. त्यातील सुमारे 730 सूक्ते आणि जवळपास 6,000 मंत्र सामान्य जीवनातील चिंतांच्या सर्वांत जवळ आहेत: आजारातून बरे होणे, संकटांपासून रक्षण, प्रेम आणि विवाह, संतती, शांत घर, चांगले पीक आणि न्यायी राजा. यासोबतच विश्वाच्या स्वरूपावरील सखोल चिंतनही त्यात आहे.

याची रचना कशी आहे

यात वीस कांडे (ग्रंथ) आहेत. सुरुवातीच्या कांडांत लहान सूक्ते त्यांच्या लांबीनुसार मांडलेली आहेत; पुढील कांडांत मोठी सूक्ते आहेत. त्यांपैकी 12 व्या कांडाच्या आरंभी असलेले पृथ्वीसूक्त आणि 19 व्या कांडातील काल (काळ) याविषयीची सूक्ते विशेष आहेत. याच्या दोन शाखा आज उपलब्ध आहेत: शौनक आणि पैप्पलाद. मुण्डक, प्रश्न आणि माण्डूक्य ही उपनिषदे अथर्ववेदाशी संबंधित आहेत.

हा ग्रंथ काय शिकवतो

अथर्ववेद आरोग्यासाठी, औषधी वनस्पती आणि जल यांच्या साहाय्याने, दीर्घायुष्यासाठी आणि संरक्षणासाठी प्रार्थना करतो. तो सलोख्याची याचना करतो: "तुमची हृदये एक असोत, तुमची मने एक असोत" (3.30). त्याचे पृथ्वीसूक्त (12.1) भूमी, तिच्या नद्या, वने आणि तिथे राहणारे लोक यांचा सन्मान करते आणि म्हणते, "पृथ्वी माझी माता आहे आणि मी तिचा पुत्र आहे." विश्वाचा आधार कोणता, काळ म्हणजे काय आणि परम सत्य कोणते, असे धाडसी प्रश्नही तो विचारतो.

तुमच्या जीवनात याचा अर्थ काय असू शकतो

प्रत्येक घरातील काळज्यांशी बोलणारा हा वेद आहे: आजारपण, भांडणे, भीती आणि आपल्या मुलांविषयीच्या आशा. त्यातील शांतीच्या प्रार्थना आजही विधी आणि मेळाव्यांच्या शेवटी म्हटल्या जातात. पृथ्वीविषयीचा त्याचा आदर आज पृथ्वीची काळजी घेण्याचे आवाहन म्हणून वाचला जातो, आणि औषधी वनस्पतींविषयीचे त्याचे ज्ञान अनेकदा नंतरच्या आयुर्वेद परंपरेशी जोडले जाते.

सुरुवात कुठून करावी

पृथ्वीसूक्ताने (12.1) सुरुवात करा, त्यानंतर सलोख्याचे सूक्त (3.30) आणि एखादे आरोग्यसूक्त वाचा. ॐ या अक्षरावरील केवळ बारा मंत्रांचे माण्डूक्य उपनिषद हे पुढचे चांगले पाऊल आहे.

उगम आणि कालनिर्णय

अथर्ववेदाचे संकलन ऋग्वेदानंतर झाले, तरी त्यातील काही भाग तितकाच प्राचीन असू शकतो. इतर तीन वेदांच्या तुलनेत त्याला चौथा वेद म्हणून मान्यता नंतर मिळाली, आणि परंपरेत तो त्यांच्याप्रमाणेच श्रुती मानला जातो.

Vedyatra वरील मजकूर

येथील संस्कृत पाठ हा अथर्ववेदाची शौनक शाखा आहे, जसा तो संस्कृत विकिस्रोतावर दिला आहे — प्रत्येक सूक्तासाठी एक पान. प्रत्येक मंत्र ज्या पानाच्या नेमक्या आवृत्तीतून घेतला आहे, त्या आवृत्तीशी तो जोडलेला आहे. विकिस्रोतावरील पाठ स्वररहित आहे, त्यामुळे ऋग्वेदाप्रमाणे येथील मंत्रांवर स्वरचिन्हे नाहीत. अनेक पानांवर सूक्तानंतर सायणाचार्यांचे भाष्यही छापलेले आहे; ते येथील पाठाचा भाग नाही. अशा रीतीने वीस कांडांमध्ये ७५६ सूक्ते आणि ५,९४४ मंत्र आहेत.

येथील संदर्भ विकिस्रोताच्या क्रमांकनानुसार कांड, सूक्त आणि मंत्र असे आहेत. बहुतेक कांडांमध्ये हे क्रमांक रोठ आणि व्हिटनी यांच्या प्रमाणित आवृत्तीशी आणि व्हिटनी यांच्या भाषांतराशी जुळतात. काही कांडांमध्ये (कांड ७ ते ९ आणि ११ ते १३) विकिस्रोत सायणांच्या आवृत्तीप्रमाणे दीर्घ सूक्तांचे विभाजन करतो, अनेकदा एका सूक्ताचे त्याच्या पर्यायांमध्ये विभाजन करतो, त्यामुळे येथील सूक्त-क्रमांक व्हिटनी यांच्या क्रमांकापेक्षा वेगळा असू शकतो; जिथे विकिस्रोताचे पान दुसरा क्रमांकही देते, तिथे त्या भागावरील पुढील टिपेत दोन्ही क्रमांक दाखवले जातील. पृथ्वीसूक्त (१२.१) आणि कुटुंबातील सौहार्दावरील सूक्त (३.३०) यांसारख्या प्रसिद्ध सूक्तांचे क्रमांक दोन्हींमध्ये सारखेच आहेत.

ही पाने अनेक स्वयंसेवकांनी टंकलिखित केली आहेत, म्हणून Vedyatra ने ती स्वच्छ केली: पाठात लिहिलेले दुवे आणि टिपा, अनुवाक-गणक आणि इकडे-तिकडे आलेले क्रमांक काढून टाकले, आणि प्रत्येक नियम मुक्त-स्रोत आयात साधनात सर्वांसाठी खुला आहे. जिथे एखादे पान मंत्रांचे क्रमांकन एकापेक्षा अधिक वेळा १ पासून सुरू करते — उदाहरणार्थ, जेव्हा त्यात सायणांचे अनेक विभाग असतात — तिथे मंत्रांना क्रमाने क्रमांक दिले आहेत. जिथे एखाद्या पानावर मंत्राचा क्रमांक गाळलेला असतो, तिथे मंत्राचा पाठ छापल्याप्रमाणेच ठेवला आहे आणि तो क्रमांक वगळला आहे.

अथर्ववेद दुसऱ्या एका शाखेतही उपलब्ध आहे — पैप्पलाद शाखा. ती काश्मीर आणि ओडिशा येथील हस्तलिखितांमधून पुन्हा उजेडात आली असून तिचा क्रम आणि अनेक सूक्ते वेगळी आहेत. ती अद्याप येथे समाविष्ट केलेली नाही.

सुरुवातीसाठी काही उतारे

• अथर्ववेद 12.1, पृथ्वीसूक्त: "पृथ्वी माझी माता आहे आणि मी तिचा पुत्र आहे."
• अथर्ववेद 3.30: कुटुंबातील सलोख्यासाठीचे सूक्त.
• माण्डूक्य उपनिषद: ॐ आणि चेतनेच्या अवस्था यांवरील बारा मंत्र.