महाभारत · अध्याय 1.231
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.231.1
ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जग्मुस्तदा परमार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत् ॥ १.२३१.१ ॥
तेव्हा सर्व देवर्षी, सिद्ध आणि परमर्षी त्या महान संहाराकडे पाहून अत्यंत दुःखाने तिथे गेले.
1.231.2
तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।
पितामहस्य भनं जगतः कृपया तदा ॥ १.२३१.२ ॥
क्रोध जिंकलेले, आत्मसंयमी आणि इंद्रियजित ते जगावरील कृपेने तेव्हा पितामहाच्या भवनात गेले.
1.231.3
ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् ।
सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम् ॥ १.२३१.३ ॥
मग त्यांनी देवांसह बसलेल्या पितामहांना पाहिले; सिद्ध आणि ब्रह्मर्षींनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले होते.
1.231.4
तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह ।
चन्द्रादित्यौ च शक्रश्च पारमेष्ठ्यास्तथर्षयः ॥ १.२३१.४ ॥
तेथे देव महादेव होते; वायूसह अग्नी होता; चंद्र आणि सूर्य, इंद्र आणि पारमेष्ठ्य ऋषीही होते.
1.231.5
वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः ।
अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः ॥ १.२३१.५ ॥
वैखानस, वालखिल्य, वानप्रस्थ, मरीचिप, अज, अविमूढ आणि तेजोगर्भ तपस्वी तेथे होते.
1.231.6
ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन् ।
ततोऽभिगम्य ते दीनाः सर्व एव महर्षयः ॥ १.२३१.६ ॥
हे सर्व ऋषी पितामहांजवळ आले; नंतर ते दुःखी झालेले सर्व महर्षी त्यांच्याजवळ गेले.
1.231.7
सुन्दोपसुन्दयौः कर्म सर्वमेव शशंसिरे ।
यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च ॥ १.२३१.७ ॥
सुंद आणि उपसुंद यांची सर्व कर्मे त्यांनी सांगितली — कसे हरण केले, कसे काय केले आणि कोणत्या क्रमाने.
1.231.8
न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे ।
ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ॥ १.२३१.८ ॥
मग त्यांनी सर्व काही पितामहांना पूर्णपणे निवेदन केले. नंतर सर्व देवगण आणि ते परम ऋषीही.
1.231.9
तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् ।
ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा ॥ १.२३१.९ ॥
त्याच विषयाला पुढे ठेवून त्यांनी पितामहांना प्रेरित केले. तेव्हा पितामहांनी सर्वांचे ते बोलणे ऐकून...
1.231.10
मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम् ।
तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ १.२३१.१० ॥
क्षणभर विचार करून, कर्तव्याचा निश्चय करून, त्या दोघांच्या वधाचा उद्देश ठेवून त्यांनी विश्वकर्म्याला बोलावले.
1.231.11
दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः ।
सृज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपाः ॥ १.२३१.११ ॥
विश्वकर्म्याला पाहून महातपस्वी पितामहांनी आज्ञा दिली — "एक प्रार्थनीय स्त्री निर्माण कर."
1.231.12
पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च ।
निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनःपुनः ॥ १.२३१.१२ ॥
पितामहांना नमस्कार करून, ती आज्ञा शिरसावंद्य मानून, वारंवार विचार करून त्याने एक दिव्य स्त्री निर्माण केली.
1.231.13
त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
समानयद्दर्शनीयं तत्तदत्र स विश्ववित् ॥ १.२३१.१३ ॥
त्रिलोकातील स्थावर-जंगम जे काही प्राणी होते, त्यातील जे पाहण्यायोग्य होते ते सर्वज्ञ (ब्रह्मदेवांनी) तेथे एकत्र आणले.
1.231.14
कोटिशश्चैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशत् ।
तां रत्नसङ्घातमयीमसृजद्देवरूपिणीम् ॥ १.२३१.१४ ॥
कोटयवधी रत्ने तिच्या शरीरावर बसविली गेली; रत्नसमूहांनी बनलेली, दिव्य रूप धारण करणारी ती त्याने निर्माण केली.
1.231.15
सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा ।
त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत् ॥ १.२३१.१५ ॥
विश्वकर्म्याने मोठ्या प्रयत्नाने तिची निर्मिती केली; त्रिलोकातील स्त्रियांमध्ये रूपात ती अतुल्य ठरली.
1.231.16
न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा ।
नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम् ॥ १.२३१.१६ ॥
तिच्या शरीरात रूपसंपत्तीमुळे असा कोणताही सूक्ष्म भाग नव्हता, जिथे पाहणाऱ्यांची नजर अडकून राहणार नाही.
1.231.17
सा विग्रहवतीव श्रीः कामरूपा वपुष्मती ।
पितामहमुपातिष्ठत्किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ १.२३१.१७ ॥
ती जणू मूर्तिमंत श्री होती, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी, सुंदर देह असलेली. ती पितामहांजवळ येऊन म्हणाली, "मी काय करू?"
1.231.18
प्रीतो भूत्वा स दृष्ट्वैव प्रीत्या चास्यै वरं ददौ ।
कान्तत्वं सर्वभूतानां साश्रियानुत्तमं वपुः ॥ १.२३१.१८ ॥
तिला पाहताच ते प्रसन्न झाले आणि प्रेमाने त्यांनी तिला वर दिला: सर्व प्राण्यांना प्रिय वाटण्याचा गुण आणि अनुपम शोभेने युक्त शरीर.
1.231.19
सा तेन वरदानेन कर्तुश्च क्रियया तदा ।
जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ १.२३१.१९ ॥
त्या वरदानामुळे आणि निर्मात्याच्या कृतीमुळे तिने तेव्हा सर्व प्राण्यांचे डोळे आणि मने हरण केली.
1.231.20
तिलंतिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता ।
तिलोत्तमेति तत्तस्या नाम चक्रे पितामहः ॥ १.२३१.२० ॥
रत्नांचे कण कण गोळा करून जिची निर्मिती झाली, तिचे नाव पितामहांनी 'तिलोत्तमा' ठेवले.
1.231.21
ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं कार्यं मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता ॥ १.२३१.२१ ॥
ती ब्रह्मदेवाला नमस्कार करून हात जोडून म्हणाली — 'हे भूतेशा, माझ्याकडून कोणते कार्य करायचे आहे, ज्यासाठी आज मला येथे निर्माण केले आहे?'
1.231.22
गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे ।
प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम् ॥ १.२३१.२२ ॥
हे तिलोत्तमे, सुंद आणि उपसुंद या दोन असुरांकडे जा. हे कल्याणी, इष्ट रूपाने त्यांना मोहित कर.
1.231.23
त्वत्कृते दर्शादेव रूपसंपत्कृतेन वै ।
विरोधः स्याद्यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु ॥ १.२३१.२३ ॥
तुझ्यामुळे, तुझ्या रूपसंपत्तीमुळे, तुला पाहताच त्या दोघांमध्ये परस्पर वैर निर्माण होईल असे कर.
1.231.24
सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् ।
चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम् ॥ १.२३१.२४ ॥
'तसेच होवो' अशी प्रतिज्ञा करून, पितामहांना नमस्कार करून तिथे देवांच्या प्रदक्षिणेचे मंडल तिने रचले.
1.231.25
प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः ।
देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्वृषयोऽभवन् ॥ १.२३१.२५ ॥
भगवान पूर्वाभिमुख बसले होते; दक्षिणेस महेश्वर होते; उत्तरेस देव होते; सर्वत्र ऋषी होते.
1.231.26
कुर्वन्त्यां तु तदा तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम् ।
इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण तु परिच्युतौ ॥ १.२३१.२६ ॥
ते तेथे ते मंडलप्रदक्षिणा करत असताना इंद्र आणि भगवान स्थाणू धैर्यापासून ढळले.
1.231.27
द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतायां पार्श्वतस्तथा ।
अन्यदञ्चितपद्माक्षं दक्षिणं निःसृतं मुखम् ॥ १.२३१.२७ ॥
पाहण्याच्या अतिशय इच्छेने बाजूला गेल्यावर कमलनेत्रांचे दुसरे मुख दक्षिणेकडे निघाले.
1.231.28
पृष्ठतः परिवर्तन्त्यां पश्चिमं निःसृतं मुखम् ।
गतायां चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम् ॥ १.२३१.२८ ॥
मागे फिरताना पश्चिमेकडे एक मुख निघाले; उत्तर बाजूला गेल्यावर उत्तरेकडे एक मुख निघाले.
1.231.29
महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः ।
रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत् ॥ १.२३१.२९ ॥
महेंद्राचे डोळेही मागे, बाजूंना आणि पुढे, लालसर कडा असलेले विशाल होऊन सर्वत्र मिळून हजार झाले.
1.231.30
एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत्पुरा ।
तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः ॥ १.२३१.३० ॥
अशा प्रकारे पूर्वी स्थाणू महादेव चतुर्मुख झाले; आणि बलसूदन इंद्रही सहस्रनेत्र झाले.
1.231.31
तथा देवनिकायानां महर्षीणां च सर्वशः ।
मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा ॥ १.२३१.३१ ॥
त्याचप्रमाणे देवसमूहांची आणि महर्षींची सर्व मुखे, जिकडे तिलोत्तमा जात होती तिकडे वळली.
1.231.32
तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम् ।
सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम् ॥ १.२३१.३२ ॥
त्या महात्म्यांची दृष्टी, सर्वांची दृष्टी बहुतेक तिच्या शरीरावर खिळली; देव पितामह वगळता.
1.231.33
गच्छन्त्यां तु तया सर्वे देवाश्च परमर्षयः ।
कृतमित्येव तत्कार्यं मेनिरे रूपसंपदा ॥ १.२३१.३३ ॥
ती जात असतानाच सर्व देव आणि परमर्षींनी तिच्या रूपसंपदेमुळे ते कार्य पूर्ण झाले असे मानले.
1.231.34
तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावनः ।
कृतं कार्यमिति श्रीमानब्रवीच्च पितामहः।
सर्वान्विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान् ॥ १.२३१.३४ ॥
तिलोत्तमा गेल्यावर लोकपालक श्रीमान् पितामह म्हणाले, 'कार्य पूर्ण झाले', आणि त्यांनी सर्व देवांना व ऋषिगणांना निरोप दिला.