महाभारत · अध्याय 12.105
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.105.1
अथ चेत्पौरुषं किंचित्क्षत्रियात्मनि पश्यसि ।
ब्रवीम्यहं तु ते नीतिं राज्यस्य प्रतिपत्तये ॥ १२.१०५.१ ॥
जर तुला क्षत्रियस्वभावात काही पौरुष दिसत असेल, तर राज्य पुन्हा मिळवण्याची नीती मी तुला सांगतो.
12.105.2
तां चच्छक्ष्यस्यनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि ।
शृणु सर्वमशेषेण यत्ते वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ १२.१०५.२ ॥
ती नीती आचरण्यास आणि ते कर्म करण्यास तू समर्थ असशील, तर मी तुला तत्त्वतः जे सांगेन ते सर्व पूर्णपणे ऐक.
12.105.3
आचरिष्यसि चेत्कर्म महतोऽर्थानवाप्स्यसि ।
राज्यं वा राज्यमन्त्रं वा महतीं वा पुनः श्रियम्।
यद्येतद्रोचते राजन्पुनर्ब्रूहि ब्रवीमि ते ॥ १२.१०५.३ ॥
तू हे कर्म आचरलास तर महान फळे मिळवशील — राज्य, राज्यमंत्र, किंवा त्याहूनही मोठी समृद्धी. हे राजा, हे तुला रुचत असेल तर पुन्हा सांग; मी तुला सांगतो.
12.105.4
ब्रवीतु भगवान्नीतिमभिपन्नोऽस्म्यधीहि भो ।
अमोघ एव मेऽद्यास्तु त्वया सह समागमः ॥ १२.१०५.४ ॥
भगवान नीती सांगोत; मी शरण आलो आहे, हे प्रभो, मला शिकवा. आज तुमच्यासह माझी ही भेट निष्फळ न ठरो.
12.105.5
हित्वा मानं च दम्भं च क्रोधं हर्ष भयं तथा ।
प्रत्यमित्राणि सेवस्व प्रणिपत्य कृताञ्जलिः।
तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चावधारय ॥ १२.१०५.५ ॥
मान, दंभ, क्रोध, हर्ष आणि भय सोडून, हात जोडून नमस्कार करून शत्रूंची सेवा कर; उत्तम शौच आणि कर्माने त्याला निश्चित कर.
12.105.6
दातुमर्हति ते वित्तं वैदेहः सत्यविक्रमः ।
प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च गमिष्यसि ॥ १२.१०५.६ ॥
सत्यपराक्रमी वैदेह (जनक) तुला धन देण्यास योग्य आहे; तू सर्व भूतांमध्ये प्रमाण ठरशील आणि त्यांची कृपाही मिळवशील.
12.105.7
ततः सहायान्सोत्साहाँल्लप्स्यसेऽव्यसनाञ्शुचीन् ।
वर्तमानः स्वशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः।
अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रजाः ॥ १२.१०५.७ ॥
मग्र तुम्हाला उत्साही, व्यसनरहित, शुद्ध सहाय्यक मिळतील. आपल्या शास्त्राप्रमाणे वागणारा, संयतात्मा आणि जितेंद्रिय असा तो स्वतःला उंचावतो आणि प्रजेला प्रसन्न करतो.
12.105.8
तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चापि सत्कृतः ।
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा च ग्रहणं महत् ॥ १२.१०५.८ ॥
त्या धैर्यवान आणि श्रीमान व्यक्तीकडून तुमचाही सत्कार होईल. सर्व प्राण्यांमध्ये तुम्ही प्रमाण ठराल आणि महान स्वीकृती मिळवाल.
12.105.9
ततः सुहृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम् ।
सान्त्वेन भेदयित्वाऽरीन्बिल्वं बिल्वेन शातय।
परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय ॥ १२.१०५.९ ॥
मग्र मित्रांचे बळ मिळवून, नीट विचारविनिमय करून, सामनीतीने शत्रूंमध्ये फूट पाडून, बिल्वाला बिल्वाने छेद. किंवा इतरांशी करार करून त्याचे बळही नष्ट कर.
12.105.10
अलभ्या ये शुभा भावाः स्त्रियश्चाच्छादनानि च ।
शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च ॥ १२.१०५.१० ॥
जे दुर्लभ शुभ पदार्थ, स्त्रिया आणि वस्त्रे, शय्या आणि आसने, मौल्यवान वाहने आणि घरे.
12.105.11
पक्षिणो मृगजातानि रसगन्धाः फलानि च ।
तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्येत्स्वयं परः ॥ १२.१०५.११ ॥
पक्षी, मृगजाती, रस आणि गंध, आणि फळेही. यातच त्याला गुंतव, म्हणजे शत्रू स्वतःच नष्ट होईल.
12.105.12
यद्येवं प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति ।
सदैव राजशार्दूल विदुषा हितमिच्छता।
न जातु विवृतः कार्यः शत्रुः सुनयमिच्छता ॥ १२.१०५.१२ ॥
असे असेल तर त्याचा प्रतिकार करावा; उपेक्षेस पात्र असला तरीही, हे राजशार्दूला, हित इच्छिणाऱ्या विद्वानाने सुनीती इच्छिणाऱ्याने शत्रूला कधीही उघड होऊ देऊ नये.
12.105.13
वसस्व पुरमामित्रं विषये मित्रसंमतः ।
भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्रधर्ममनथैकैः ॥ १२.१०५.१३ ॥
शत्रूच्या नगरात मित्र म्हणून मान्य होऊन राहा; श्वेतकाकीय उपायांनी, अनर्थावाचून मित्रधर्माचे पालन करा.
12.105.14
आरम्भांश्चास्य महतो दुष्करान्संप्रयोजय ।
नदीबन्धविभेदांश्च बलवद्भिर्विरुध्यताम् ॥ १२.१०५.१४ ॥
त्याचे मोठे आणि दुष्कर उपक्रम सुरू करवा; नदीबंध आणि त्यांचे भंग बलवानांनी विरोधावेत.
12.105.15
उद्यानानि महार्हाणि शयनान्यासनानि च ।
प्रीतिभोगमुखेनैव कोशमस्य विरोचय ॥ १२.१०५.१५ ॥
मौल्यवान उद्याने, शय्या आणि आसने; प्रीती आणि भोगाच्या मार्गानेच त्याचा कोश उजळवा.
12.105.16
यज्ञदाने प्रशंसास्मै ब्राह्मणाननुवर्तय ।
ते त्वा प्रियं करिष्यन्ति तच्छेत्स्यन्ति वृका इव ॥ १२.१०५.१६ ॥
यज्ञ आणि दानात त्याची प्रशंसा कर; ब्राह्मणांना त्याचे अनुसरण करायला लाव. ते तुझे प्रिय करतील आणि लांडग्यांसारखे त्याला छिन्न करतील.
12.105.17
असंशयं पुण्यशीलाः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थानं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ १२.१०५.१७ ॥
निःसंशय, पुण्यशील माणूस परम गती प्राप्त करतो; त्रिविष्टपात तो सर्वात पुण्यमय शाश्वत स्थान मिळवतो.
12.105.18
कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति ।
उभयत्र प्रयुक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च ॥ १२.१०५.१८ ॥
हे कौशल्या, कोश क्षीण झाल्यास राजा शत्रूंच्या ताब्यात जातो. धर्मात असो वा अधर्मात प्रवृत्त असो, दोन्ही बाबतीत हेच घडते.
12.105.19
फलार्थमूलमुच्छिद्यात्तेन नन्दन्ति शत्रवः ।
न चास्मै मानुषं कर्म दैवप्रस्योपवर्णय ॥ १२.१०५.१९ ॥
फळासाठी मूळच उपटू नये; तसे केल्यास शत्रू आनंदतात. दैवावर अवलंबून असलेल्याला मानवी कर्माचे वर्णन कर.
12.105.20
असंशयं दैवपरः क्षिप्रमेव विनश्यति ।
याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम् ॥ १२.१०५.२० ॥
दैवावर अवलंबून असणारा निःसंशय लवकर नष्ट होतो. याला विश्वजित यज्ञ करवा; याने आपले सर्वस्व त्यागावे.
12.105.21
ततो गच्छत्यसिद्धार्थः पीडयानो महाजनम् ।
त्यागधर्मविदं पुण्यं कंचिदस्योपवर्णय ॥ १२.१०५.२१ ॥
मग ज्याचा हेतू सिद्ध झाला नाही असा माणूस मोठ्या लोकांना पीडा देत जातो. त्यागधर्म जाणणाऱ्या एखाद्या पुण्यवानाचे याच्यासाठी वर्णन कर.
12.105.22
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद्गच्छेदनामयम् ।
सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना।
गजानश्वान्मनुष्यांश्च कृतकैरुपघातय ॥ १२.१०५.२२ ॥
कदाचित तो त्यागाची इच्छा करील, कदाचित तो रोगरहित होऊन जाईल. सर्व शत्रूंचा नाश करणाऱ्या सिद्ध औषधयोगाने कृत्रिम उपायांनी हत्ती, घोडे आणि माणसे नष्ट करव.
12.105.23
एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुचिन्तिताः ।
शक्या विपहता कर्तुं न क्लीबेन नृपात्मज ॥ १२.१०५.२३ ॥
हे आणि इतर अनेक फसवे उपाय नीट विचारपूर्वक योजलेले आहेत; हे राजपुत्रा, ते करणे शक्य आहे, पण भित्र्याला नाही.