महाभारत · अध्याय 16.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.5.1
ततो ययुर्दारुकः केशवश्च ।
बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः।
अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं ।
वृक्षाश्रितं चिन्तयानं विविक्ते। ॥ १६.५.१ ॥
नंतर दारुक, केशव आणि बभ्रु रामाच्या स्थानाकडे घाईने गेले. तेव्हा त्यांनी अनंत पराक्रमी रामाला एका वृक्षाला टेकून एकांतात चिंतनात मग्न असलेले पाहिले.
16.5.2
ततः समासाद्य महानुभावः ।
कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत्।
गत्वा कुरून्सर्वमिमं महान्तं ।
पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥ १६.५.२ ॥
तेव्हा महानुभाव कृष्णाने जवळ येऊन दारुकाला आज्ञा केली: 'कुरूंकडे जाऊन यादवांच्या या महान विनाशाची सर्व वार्ता पार्थाला (अर्जुनाला) सांग.'
16.5.3
ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु ।
श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात्।
इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन ।
कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥ १६.५.३ ॥
'तेव्हा अर्जुनाने लवकर येथे यावे, ब्राह्मणाच्या शापाने यादव मेले आहेत हे ऐकून.' असे सांगितल्यावर, मन गोंधळलेला दारुक रथाने कुरूंकडे गेला.
16.5.4
ततो गते दारुके केशवोथ ।
दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम्।
स्त्रियो भवान्रक्षितुं यातु शीघ्रं ।
नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात् ॥ १६.५.४ ॥
दारुक गेल्यानंतर केशवाने जवळ असलेल्या बभ्रुला पाहून म्हटले: 'तू लवकर स्त्रियांचे रक्षण करण्यास जा; धनलोभाने दरोडेखोर यांना इजा करू नयेत.'
16.5.5
कूटे युक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥ १६.५.५ ॥
शिकाऱ्याचे मुसळ त्याच्या लोखंडी टोकाला बसवलेले होते.
16.5.6
ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह ।
कृष्णेऽग्रजं भ्रातरमुग्रतेजाः।
हहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम ।
यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥ १६.५.६ ॥
बभ्रूला मारलेला पाहून उग्रतेजस्वी कृष्ण आपल्या मोठ्या भावाला म्हणाला: अरेरे! राम, माझी प्रतीक्षा कर; जोपर्यंत मी नातेवाईकांच्या अधीन असलेल्या स्त्रियांचे रक्षण करतो.
16.5.7
ततः पुरीं द्वारवतीं पविश्य ।
जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम्।
सर्वं भवान्रक्षतु नः समग्रं ।
धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् ॥ १६.५.७ ॥
नंतर द्वारवती नगरीत प्रवेश करून जनार्दन वडिलांना म्हणाला: धनंजयाच्या आगमनाची प्रतीक्षा करीत, आपण आम्हा सर्वांचे पूर्णपणे रक्षण करावे.
16.5.8
रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मा-
मास्तेऽद्याहं तेन समानमिष्ये।
दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां ।
राज्ञां च पूर्वं कुरुपुङ्गवानाम् ॥ १६.५.८ ॥
राम वनाच्या कडेला माझी प्रतीक्षा करीत आहे; आज मी त्याच्यासह जाईन. यादवांचा हा विनाश मी पाहिला आहे, आणि पूर्वी कुरुवंशातील श्रेष्ठ राजांचा विनाशही मी पाहिला होता.
16.5.9
नाहं विना यदुभिर्यादवानां ।
पुरीमिमामशकं द्रष्टुमद्य।
तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे ।
रामेणि सार्धं वनमभ्युपेत्य ॥ १६.५.९ ॥
यादवांशिवाय ही नगरी पाहण्यास मी आता समर्थ नाही. मी तप करीन; माझे हे वचन जाणा — रामासह वनात जाऊन.
16.5.10
इतीदमुक्त्वा शिरसा च पादौ ।
संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम।
ततो महान्निनदः प्रादुरासी-
त्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य ॥ १६.५.१० ॥
असे बोलून, मस्तकाने चरणांना स्पर्श करून कृष्ण त्वरेने गेला. तेव्हा स्त्रिया आणि मुलांसह त्या नगरात मोठा गोंधळ उडाला.
16.5.11
अथाब्रवीत्केशवः सन्निवर्त्य ।
शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम्।
पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची ।
स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः ॥ १६.५.११ ॥
तेव्हा केशव मागे वळून म्हणाला, रडणाऱ्या स्त्रियांचा आवाज ऐकून. सव्यसाची या नगरीत येईल; तो नरश्रेष्ठ तुम्हांला दुःखातून सोडवील.
16.5.12
ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श ।
रामं वने स्थितमेकं विविक्ते ॥ १६.५.१२ ॥
मग केशव जाऊन त्याला पाहता झाला — रानात, एकांत ठिकाणी एकटा उभा असलेल्या रामाला.
16.5.13
रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य ॥ १६.५.१३ ॥
लालमुखी त्याने आपला तो देह सोडला.
16.5.14
संदृश्यन्तं सागरान्तं विशन्तं ।
सम्यक्तदा सागरः प्रत्यगृह्णात्।
नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ।
कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च ॥ १६.५.१४ ॥
समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत दिसत असताना त्याच्या प्रवेशाच्या वेळी समुद्राने त्याला पूर्णपणे स्वीकारले. दिव्य नाग आणि पुण्य नद्याही; कर्कोटक, वासुकी आणि तक्षकही.
16.5.15
पृथुश्रवा अरुणः कुञ्जरश्च ।
मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकः।
तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ।
ह्रादः क्राथः शितिपृष्ठो निकेतुः ॥ १६.५.१५ ॥
पृथुश्रवा, अरुण आणि कुंजर; मिश्री, शंख, कुमुद आणि पुंडरीक; तसेच महात्मा नाग धृतराष्ट्र; ह्राद, क्राथ, शितिपृष्ठ आणि निकेतु.
16.5.16
सङ्कर्षणं भूधरं शुद्धबुद्धिम् ॥ १६.५.१६ ॥
संकर्षणाला, पर्वत धारण करणाऱ्याला, शुद्ध बुद्धीच्याला.
16.5.17
ततो गते भ्रातरि वासुदेवो ।
जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः।
वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो ।
भूमौ चाथ संविवेशाग्र्यतेजाः ॥ १६.५.१७ ॥
भाऊ निघून गेल्यावर, सर्व गती जाणणारे, दिव्यदृष्टी असलेले वासुदेव ओसाड अरण्यात फिरत चिंतन करत जमिनीवर विसावले; ते अग्र्यतेजस्वी होते.
16.5.18
सर्वं तेन प्राक्तदा वित्तमासी-
द्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तं स्वधर्मात्।
दुर्वाससा पारसोच्छिष्टलिप्ते ।
यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥ १६.५.१८ ॥
पूर्वी गांधारीने आपल्या धर्मबळाने जे वचन सांगितले ते सर्व त्यांना ठाऊक होते; दुर्वासाने सांगितलेले आणि पारस-उच्छिष्टाने लिप्त (…) असे जे सांगितले होते, तेही कृष्णाने आठवले.
16.5.19
कुलस्त्रीणां संवृतानां गवां च ।
द्विजेन्द्राणां बलमादाय धर्मे।
योनिर्देवानां वरदो ब्रह्मदेवो ।
गोविन्दाख्यो वासुदेवोऽथ नित्यः ॥ १६.५.१९ ॥
कुलस्त्रिया, संरक्षित गायी आणि श्रेष्ठ द्विजांचे बल स्वीकारून, धर्मात देवांचे उगमस्थान, वरदाता, ब्रह्मदेव, 'गोविंद' नावाचे वासुदेव, जे नित्य आहेत.
16.5.20
संचिन्तयन्नन्धकवृष्णिनाशं ।
कुरुक्षयं चैव महानुभावः।
मेने ततः संक्रमणस्य कालं ।
ततश्चकारेन्द्रियसन्निरोधम् ॥ १६.५.२० ॥
अंधक-वृष्णी वंशाचा नाश आणि कुरूंचा क्षय चिंतन करून त्या महानुभावाने तेव्हा प्रयाणाची वेळ मानली; मग इंद्रियनिरोध केला.
16.5.21
यथा च लोकत्रयपालनार्थं ।
दुर्वासवाक्यप्रतिपालनाय।
देवोपि सन्देहविमोक्षहेतो-
र्निमित्तमैच्छत्सकलार्थतत्त्ववित् ॥ १६.५.२१ ॥
त्रिलोकाच्या पालनासाठी आणि दुर्वासाचे वचन पाळण्यासाठी, संदेहमुक्तीच्या हेतूने देवानेही एक निमित्त इच्छिले—सर्व अर्थतत्त्व जाणणारा तो.
16.5.22
स सन्निरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु ।
शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः।
जरोथ तं देशमुपाजगाम ॥ १६.५.२२ ॥
इंद्रिये, वाणी आणि मन आवरून महायोगात प्रवेश करून कृष्ण झोपले; जरा त्या ठिकाणी आला.
16.5.23
लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः ।
स केशवं योगयुक्तं शयानं
मृगासक्तो लुब्धकः सायकेन ।
जरोऽविध्यत्पादतले त्वरावां-
स्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम ॥ १६.५.२३ ॥
तेव्हा लोभी आणि क्रूर शिकारी जरा हरणाच्या इच्छेने योगयुक्त झोपलेल्या केशवाला बाणाने पायाच्या तळव्यात मारून बसला; त्याला धरण्यासाठी त्वरेने जवळ गेला.
16.5.24
अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं ।
पीतांबरं लुब्धकोऽनेकबाहुम्।
मत्वाऽऽत्मानं त्वपराद्धं स तस्य ।
पादौ जरो जगृहे शङ्कितात्मा ॥ १६.५.२४ ॥
मग शिकाऱ्याने योगयुक्त, पीतांबरधारी, अनेक बाहू असलेल्या त्या पुरुषाला पाहिले; स्वतःला अपराधी मानून भयभीत जरा त्याचे पाय धरून बसला.
16.5.25
आश्वासितः पुण्यफलेन भक्तया ।
तथाऽनुतापात्कर्मणो जन्मनश्च।
दृष्ट्वा तथा देवमनन्तवीर्यं ।
देवैस्स्वर्गं प्रातितस्त्यक्तदेहः ॥ १६.५.२५ ॥
पुण्यफल आणि भक्तीने आश्वासित होऊन, आपल्या कर्म आणि जन्मावरील पश्चात्तापाने, अनंतवीर्य देवाला पाहून, देह त्यागून देवांनी त्याला स्वर्गात नेले.
16.5.26
गणैर्मुनीनां पूजितस्यत्र कृष्णो ।
गच्छन्नूर्द्ध्वं व्याप्य लोकान्स लक्ष्म्या ॥ १६.५.२६ ॥
येथे मुनिगणांनी पूजिलेले कृष्ण वर जात असताना लक्ष्मीसह सर्व लोकांना व्यापून गेले.
16.5.27
दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च ।
रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे।
प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा ।
गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥ १६.५.२७ ॥
स्वर्गास पोहोचलेल्या त्याला इंद्र, दोन अश्विनीकुमार, रुद्र, आदित्य, वसू आणि विश्वदेव सामोरे गेले; मुनी आणि सिद्धही, आणि प्रमुख गंधर्व अप्सरांसह.
16.5.28
ततो राजन्भगवानुग्रतेजा ।
नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च।
योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ।
स्थानं प्राप स्वं महात्माऽप्रमेयम् ॥ १६.५.२८ ॥
नंतर, हे राजा, उग्रतेजस्वी भगवान नारायण, जो सर्वांचा उगम व अविनाशी, योगाचार्य, लक्ष्मीने द्युलोक व भूलोक व्यापून आपल्या अप्रमेय स्थानी पोहोचला.
16.5.29
ततो देवैर्ऋषिभिश्चापि कृष्णः ।
समागतश्चारणैश्चैव राजन्।
गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः ।
सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥ १६.५.२९ ॥
नंतर देव, ऋषी आणि चारणांसह भेटलेला कृष्ण, हे राजा, प्रमुख गंधर्व, श्रेष्ठ अप्सरा, सिद्ध व साध्य यांच्याकडून नमस्कार करून पूजला जात होता.
16.5.30
तं वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राज-
न्मुनिश्रेष्ठा ऋग्भिरानर्चुरीशम्।
तं गन्धर्वाश्चापि तस्थुः स्तुवन्तः ।
प्रीत्य चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत् ॥ १६.५.३० ॥
त्याचे देवांनी आनंदाने स्वागत केले, हे राजा; मुनिश्रेष्ठांनी ऋचांनी ईशाची पूजा केली; गंधर्वही स्तुती करीत उभे राहिले; पुरुहूत इंद्राने प्रेमाने त्याचे अभिनंदन केले.
16.5.31
नमोनमस्ते भगवञ्शार्ङ्गधन्व-
न्धर्मस्थित्या प्रादुरासीर्धरायाम्।
कंसाख्यादीन्देवशत्रूंश्च सर्वा-
न्हत्वा भूमिः स्थापिता भारतप्ता ॥ १६.५.३१ ॥
हे भगवन्, शार्ङ्गधनुष्य धारण करणाऱ्या, आपणास नमस्कार असो, नमस्कार असो. धर्मस्थापनेसाठी आपण पृथ्वीवर प्रकट झालात. कंस नावाच्या आणि इतर सर्व देवशत्रूंचा वध करून भारतांनी पीडित केलेली भूमी आपण स्थापित केलीत.
16.5.32
दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेयं ।
दुर्विज्ञेयं चागमैर्गम्यमग्र्यम्।
गच्छ प्रभो रक्ष चार्तिं प्रपन्ना-
न्कल्पेकल्पे जायमानांश्च मर्त्यान् ॥ १६.५.३२ ॥
दिव्य, अजर, अप्रमेय, दुर्विज्ञेय पण आगमांनी प्राप्य अशा श्रेष्ठ स्थानाकडे आपण जा. हे प्रभो, शरण आलेल्या पीडितांचे आणि प्रत्येक कल्पात जन्मणाऱ्या मर्त्यांचे रक्षण करा.
16.5.33
इत्येवमुक्त्वा देवसंघोऽनुगम्य ।
श्रिया युक्तं पुष्पवृष्ट्या ववर्ष।
वाणी चासीत्संश्रिता रूपिणी सा ।
भानोर्मध्ये प्रविश त्वं तु राजन् ॥ १६.५.३३ ॥
असे बोलून देवसमूहाने अनुगमन केले आणि श्रीयुक्त त्यांच्यावर पुष्पवृष्टी केली. तेव्हा रूपधारी अशी वाणी प्रकट झाली: हे राजा, तू सूर्याच्या मध्यभागी प्रवेश कर.
16.5.34
भुजैश्चतुर्भिः समुपेतं ममेदं ।
रूपं विशिष्टं जीवितं संस्थितं च।
भूमौ गतं पूजयताप्रमेयं ।
सदा हि तस्मिन्निवसामीति देवाः ॥ १६.५.३४ ॥
चार बाहूंनी युक्त माझे हे विशिष्ट रूप, पृथ्वीवर स्थित असलेले जीवन आणि पृथ्वीवर गेलेली स्थिती — त्या अप्रमेयाची पूजा करा. मी सदैव त्याच्यातच निवास करतो, असे देव म्हणाले.
16.5.35
देवा निवृत्तास्तत्पदं नाप्नुवन्तो ।
बुद्ध्या देवं संस्मरन्तः प्रतीताः।
ब्रह्माद्यास्ते तद्गुणान्कीर्तयन्तः ।
शुभाँल्लोकान्स्वान्प्रपेदुः सुरेन्द्राः ॥ १६.५.३५ ॥
ते पद न मिळाल्याने देव परत फिरले; बुद्धीने त्या देवाचे स्मरण करीत. ब्रह्मादी ते देवेंद्र त्याच्या गुणांचे कीर्तन करीत आपल्या शुभ लोकांकडे गेले.