महाभारत · अध्याय 4.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.23.1
अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि ।
वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ॥ ४.२३.१ ॥
मी सैरंध्रीच्या वेषात राजवाड्यात राहत आहे; द्यूतात फसवणाऱ्याच्या कारणामुळे मी सुदेष्णेच्या अधीन आहे.
4.23.2
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप ।
आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः ॥ ४.२३.२ ॥
हे शत्रूंना तापविणाऱ्या, माझी तीव्र विटंबना पाहा. राजकन्या असूनही सर्व दुःख सहन करत मी पुन्हा काळाची वाट पाहत बसले आहे.
4.23.3
अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च ।
इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ॥ ४.२३.३ ॥
मनुष्यांची संपत्ती व संकटे खरोखर अनित्य आहेत असे मानून मी पतींच्या पुन्हा उदयाची वाट पाहते.
4.23.4
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च ।
इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ॥ ४.२३.४ ॥
संपत्ती व संकटे चक्राप्रमाणे फिरतात असे मानून मी पतींच्या पुन्हा उदयाची वाट पाहते.
4.23.5
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः ।
पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ॥ ४.२३.५ ॥
जे कारण माणसाला विजय देते तेच पराजयालाही कारण असते, हे जाणून मी ते जपून ठेवते.
4.23.6
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते ।
पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ॥ ४.२३.६ ॥
देऊन माणसे याचना करतात, मारून तेही मारले जातात, आणि पाडून शत्रूंकडून पाडले जातात असे मी ऐकले आहे.
4.23.7
न दैवस्यातिभारोस्ति न चैवास्यातिवर्तनम् ।
इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ॥ ४.२३.७ ॥
दैवावर अतिभार नाही आणि त्याचे उल्लंघनही करता येत नाही. म्हणून मी पुन्हा दैवाच्या आगमनाची प्रतीक्षा करते.
4.23.8
स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति ।
इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ॥ ४.२३.८ ॥
पूर्वी जल जिथे साचले होते, तिथे ते पुन्हा थांबत नाही. अशा प्रकारे लोक पालटाची इच्छा करतात; मी पुन्हा उदयाची प्रतीक्षा करते.
4.23.9
दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोपि विपद्यते ।
सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ॥ ४.२३.९ ॥
दैवामुळे ज्याचा हेतू, चांगला विचार केलेला असला तरी, नष्ट होतो; म्हणून शहाण्या माणसाने दैवाचे आगमन होताना नेहमी प्रयत्न करावा.
4.23.10
किंनु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम् ।
पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते ॥ ४.२३.१० ॥
आज माझ्या या बोलण्याचे काय प्रयोजन? दुःखी अशा मला विचार; न विचारताही मी तुला सांगते.
4.23.11
महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च ।
इमामवस्थां संप्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत् ॥ ४.२३.११ ॥
मी पांडुपुत्रांची महाराणी आणि द्रुपदाची कन्या आहे; या अवस्थेला पोहोचलेली मी सोडून दुसरी कोण जगू इच्छिल?
4.23.12
कुरून्परिहरन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत ।
पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम ॥ ४.२३.१२ ॥
हे भारता, हे अरिंदमा, कुरू आणि पांचाल यांनाही सोडून पांडवांपर्यंत पोहोचलेला माझा शोक हा आहे.
4.23.13
भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता ।
एवं समुदिता नारी कान्वेयं दुःखभागिनी ॥ ४.२३.१३ ॥
बंधू, सासरे, अनेक पुत्रांनी वेढलेली, अशी सन्मानित झालेली स्त्री आता कोणत्या दुःखाची भागीदार झाली आहे.
4.23.14
नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् ।
तस्य प्रभावाद्दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ ॥ ४.२३.१४ ॥
निश्चितच लहानपणामुळे मी विधात्याचा अपराध केला असेल; त्याच्याच प्रभावाने, हे भरतश्रेष्ठा, मला हे दुर्दैव प्राप्त झाले आहे.
4.23.15
वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् ।
ईदृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके पुरा ॥ ४.२३.१५ ॥
हे पाण्डवा, माझ्या वर्णातला हा बदलही पाहा, कसा झाला आहे ते; पूर्वी मोठ्या दुःखातही माझे असे रूप नव्हते.
4.23.16
त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा ।
साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे ॥ ४.२३.१६ ॥
हे भीमा, पूर्वी माझे सुख काय होते हे तूच जाणतोस, हे पार्था; तीच मी आता दास्यात पडले आहे आणि मनाला शांती मिळत नाही.
4.23.17
तद्दैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः ।
भीमधन्वा महारङ्गे चास्ते शान्त इवानलः ॥ ४.२३.१७ ॥
महारंगात भयंकर धनुर्धारी पार्थ धनंजय शांत अग्नीप्रमाणे बसला आहे; हे दैवी कार्य आहे असे मला वाटते.
4.23.18
अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः ।
विनिपातमिमं पश्य युष्माकमविचिन्तितम् ॥ ४.२३.१८ ॥
हे पार्था, प्राण्यांची गती माणसांना जाणता येत नाही; पाहा, तुमचे हे पतन किती अनपेक्षित आहे.
4.23.19
यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा ।
सा प्रेक्ष्य मुखमन्यासामवराणां वरा सती ॥ ४.२३.१९ ॥
इंद्रासमान असलेले तुम्ही नेहमी माझ्या मुखाकडे पाहत होता; आज मी हीन स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असूनही त्यांचे मुख पाहत आहे.
4.23.20
पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा ।
युष्मासु ध्रियमाणेषु पाञ्चालेषु च मानद ॥ ४.२३.२० ॥
हे पांडवा, माझी ही अवस्था पाहा; मी अशी असण्यास योग्य नाही. हे मानदा, तुम्ही आणि पांचाल जिवंत असताना हे घडत आहे.
4.23.21
यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी ।
आसीत्साऽद्य सुदेष्णायाः पाञ्चाली वशवर्तिनी ॥ ४.२३.२१ ॥
समुद्रापर्यंत पसरलेली पृथ्वी जिच्या अधीन होती, तीच पांचाली आज सुदेष्णेच्या अधीन आहे.
4.23.22
यस्याः पुरश्चरा ह्यासन्पृष्ठतश्चानुगामिनः ।
साहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी ॥ ४.२३.२२ ॥
जिच्या पुढे चालणारे आणि मागे अनुसरणारे होते, तीच मी आज सुदेष्णेच्या पुढे आणि मागे चालते.
4.23.23
इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत् ।
या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः ।
अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनं ॥ ४.२३.२३ ॥
हे कुंतीपुत्रा, माझे हे असह्य दुःख ऐक. कुंतीखेरीज माझ्यासाठी मी स्वतः कधीही अंगलेपनाचे चंदन उगाळले नव्हते; तुझे कल्याण असो, तीच मी आज चंदन उगाळते.
4.23.24
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं वै भवतः पुरा ।
इत्यस्मै दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ ॥ ४.२३.२४ ॥
हे कुंतीपुत्रा, माझे हात पाहा; पूर्वी ते असे नव्हते. असे म्हणून तिने आपले दोन्ही हात, त्यावरील घट्टे दाखवले.
4.23.25
बिभेमि कुन्त्या या नाऽहं युष्माकं वा कदाचन ।
साऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी ॥ ४.२३.२५ ॥
मी कुंतीला किंवा तुम्हांला कधीही घाबरले नाही. आज भयभीत होऊन विराटासमोर दासी म्हणून उभी आहे.
4.23.26
किंनु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा ।
नान्यपिष्टं विराटस्य चन्दनं किल रोचते ॥ ४.२३.२६ ॥
सम्राट मला काय म्हणतील? तो लेप बनवणारा नीट बनवला की नाही? विराटाला दुसऱ्याने उगाळलेले चंदन आवडत नाही.
4.23.27
सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी ।
रुरोद शनकैः कृष्णा भीमस्योरस्समाश्रिता ॥ ४.२३.२७ ॥
भीमसेनाचे दुःख आठवत ती सुंदरी कृष्णा भीमाच्या छातीला टेकून हळूहळू रडू लागली.
4.23.28
सा बाष्पकलया वाचा निश्वसन्ती पुनःपुनः ।
हृदयं भीमसेनस्य घटयन्तीदमब्रवीत् ॥ ४.२३.२८ ॥
अश्रूंनी दाटलेल्या स्वराने, वारंवार उसासे टाकत, भीमसेनाचे हृदय स्पर्शून ती असे म्हणाली.
4.23.29
नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा ।
अभाग्या या तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ॥ ४.२३.२९ ॥
हे भीमा, पूर्वी मी देवतांचा थोडासाही अपराध केला नाही. हे पांडवा, मृत्यू शक्य असूनही मी अभागी जिवंत आहे.
4.23.30
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं स्वात्मानं नाशयाम्यहम् ।
विषमालोड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलम्।
अभाग्याऽहमपुण्याऽहं नित्यदुःखा च विक्लवा ॥ ४.२३.३० ॥
तू कीचकाला मारले नाहीस तर मी स्वतःचा नाश करीन. विष कालवून पिईन किंवा अग्नीत प्रवेश करीन. मी अभागी, पुण्यहीन, नित्य दुःखी आणि विकल आहे.
4.23.31
पापे निपतितायाश्च किं फलं जीवितेन मे ।
इत्यस्मै दर्शयामास किणबद्धौ करावुभौ ॥ ४.२३.३१ ॥
पापात पडलेल्या माझ्या जगण्याला काय अर्थ? असे म्हणून तिने आपले दोन्ही घट्टे पडलेले हात त्याला दाखवले.
4.23.32
ततस्तस्याः करौ पीनौ किणबद्धौ वृकोदरः ।
मुखमानीय वेपन्त्या रुरोद परवीरहा ॥ ४.२३.३२ ॥
तेव्हा वृकोदराने तिचे घट्टे पडलेले पुष्ट हात धरले, थरथरणारे तिचे मुख जवळ आणले आणि परवीरहा असलेला तो रडला.
4.23.33
तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् ।
ततः परमदुःखार्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.२३.३३ ॥
ते दोन्ही हात धरून, अश्रू ढाळत, अत्यंत दुःखाने व्याकुळ झालेला वीर्यवान कौन्तेय तेव्हा हे शब्द बोलला.