મહાભારત · અધ્યાય 6.13

6.13.1

अथ गावल्गणिर्विद्वान्संयुगादेत्य भारत ।
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ६.१३.१ ॥

ત્યારે ગાવલ્ગણિ નામના વિદ્વાન સંજય, હે ભરતવંશી, યુદ્ધમાંથી પાછા આવ્યા. તેઓ સર્વના પ્રત્યક્ષદર્શી હતા, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય જાણનારા હતા.

ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दुःखितः ।
आचष्ट निहतं भीष्मं भरतानां पितामहम् ॥ ६.१३.२ ॥

ધ્યાનમગ્ન ધૃતરાષ્ટ્રને તેઓ દુઃખી થઈ અચાનક ઊભા થયા અને ભરતવંશીઓના પિતામહ ભીષ્મ માર્યા ગયા છે એમ કહ્યું.

सञ्जयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो भीष्मः शान्तनवो भरतानां पितामहः ॥ ६.१३.३ ॥

હું સંજય છું, હે મહારાજ! હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમને નમસ્કાર. શંતનુના પુત્ર ભીષ્મ, ભરતવંશીઓના પિતામહ, માર્યા ગયા.

ककुदं सर्वयोधानां धाम सर्वधनुष्मताम् ।
शरतल्पगतः सोऽद्य शेते कुरुपितामहः ॥ ६.१३.४ ॥

સર્વ યોદ્ધાઓના શિખર, સર્વ ધનુર્ધરોનું આશ્રયસ્થાન, કુરુપિતામહ આજે બાણોની શય્યા પર સૂતા છે.

यस्य वीर्यं समाश्रित्य द्यूतं पुत्रस्तवाकरोत् ।
स शेते निहतो राजन्संख्ये भीष्मः शिखण्डिना ॥ ६.१३.५ ॥

જેમના પરાક્રમ પર ભરોસો રાખી તમારા પુત્રે જુગાર ગોઠવ્યો, તે ભીષ્મ, હે રાજન્, યુદ્ધમાં શિખંડી દ્વારા માર્યા જઈ પડ્યા છે.

यः सर्वान्पृथिवीपालान्समवेतान्महामृधे ।
जिगायैकरथेनैव काशिपुर्यां महारथः ॥ ६.१३.६ ॥

કાશીપુરીમાં એકઠા થયેલા સર્વ રાજાઓને એક જ રથથી મહાયુદ્ધમાં જીતનાર તે મહારથી હતા.

जामदग्न्यं रणे रामं योऽयुध्यदपसंभ्रमः ।
न हतो जामदग्न्येन स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ ६.१३.७ ॥

યુદ્ધમાં જમદગ્નિપુત્ર રામ સામે નિર્ભયપણે લડ્યો અને જમદગ્નિપુત્રે જેને માર્યો ન હતો, તેને આજે શિખંડીએ માર્યો.

महेन्द्रसदृशः शौर्ये स्थैर्ये च हिमवानिव ।
समुद्र इव गाम्भीर्यो सहिष्णुत्वे धरासमः ॥ ६.१३.८ ॥

શૌર્યમાં ઇન્દ્ર સમાન, સ્થૈર્યમાં હિમાલય જેવો, ગંભીરતામાં સમુદ્ર જેવો, સહનશીલતામાં ધરતી સમાન.

शरदंष्ट्रो धनुर्वक्रः खङ्गिजिह्वो दुरासदः ।
नरसिंहः पिता तेऽद्य पाञ्चाल्येन निपातितः ॥ ६.१३.९ ॥

બાણ જેના દાંત, ધનુષ્ય જેનો વાંકો આકાર, ખડ્ગ જેની જીભ, એવો દુર્જેય નરસિંહ તમારા પિતા આજે પાંચાલ્ય દ્વારા પાડી દેવાયા.

पाण्डवानां महासैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे ।
प्रावेपत भयोद्विग्नं सिंह दृष्ट्वेव गोगणः ॥ ६.१३.१० ॥

યુદ્ધમાં ઉદ્યત પાંડવોની જે મહાસેનાને જોઈને, સિંહને જોઈને ગાયોના ટોળાની જેમ ભયથી ઉદ્વિગ્ન થઈ કંપી ઊઠી.

परिरक्ष्य स सेनां ते दशरात्रमनीकहा ।
जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.१३.११ ॥

તમારી સેનાનું દસ રાત્રિ રક્ષણ કરી, શત્રુસેનાઓનો સંહાર કરનારો તે અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને સૂર્ય અસ્ત થયો તેમ અસ્ત થયો.

यः स शक्र इवाक्षोभ्यो वर्षन्बाणान्सहस्रशः ।
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥ ६.१३.१२ ॥

તે ઇન્દ્ર સમાન અક્ષોભ્ય, હજારો બાણોની વર્ષા કરતો, યુદ્ધમાં દસ દિવસમાં એક અર્બુદ યોદ્ધાઓને માર્યો.

स शेते निहतो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्यथा नार्हः स भारत ॥ ६.१३.१३ ॥

તે હણાઈને ભૂમિ પર પડ્યા છે, પવનથી ભાંગેલા વૃક્ષ જેવા. હે રાજન, તમારી દુષ્ટ મંત્રણાને કારણે તે આવી દશાને યોગ્ય ન હતા, હે ભારત.