महाभारत · अध्याय 6.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.34.1
भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ ६.३४.१ ॥
हे महाबाहो, पुन्हा माझे ते परम वचन ऐक. तुझ्यावर प्रसन्न होऊन तुझ्या हितासाठी मी सांगणार आहे.
6.34.2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ ६.३४.२ ॥
देवगण किंवा महर्षीही माझे प्रभव जाणत नाहीत; कारण मी सर्व प्रकारे देव आणि महर्षींचा आदी आहे.
6.34.3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६.३४.३ ॥
जो मला अजन्मा, अनादि आणि लोकांचा महेश्वर म्हणून जाणतो, तो मनुष्यांमध्ये मोहरहित होऊन सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
6.34.4
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवो भवो भयं चाभयमेव च ॥ ६.३४.४ ॥
बुद्धी, ज्ञान, असंमोह, क्षमा, सत्य, दम, शम, सुख, दुःख, जन्म, मृत्यू, भय आणि अभयही.
6.34.5
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ६.३४.५ ॥
अहिंसा, समता, संतोष, तप, दान, यश आणि अपयश — प्राण्यांचे हे विविध भाव माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात.
6.34.6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भाव मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६.३४.६ ॥
पूर्वी सात महर्षी आणि चार मनूही माझ्या भावातून, मनापासून जन्मले; ज्यांच्यापासून या जगात या प्रजा आहेत.
6.34.7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ६.३४.७ ॥
माझी ही विभूती आणि योग जो तत्त्वतः जाणतो, तो अविचल योगाने युक्त होतो; यात संशय नाही.
6.34.8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ६.३४.८ ॥
मी सर्वांचे मूळ आहे; सर्व काही माझ्यापासूनच प्रवर्तते. असे जाणून भावाने युक्त ज्ञानी लोक माझी भक्ती करतात.
6.34.9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ६.३४.९ ॥
ज्यांचे चित्त माझ्यात आणि प्राण माझ्यात लीन आहेत, ते परस्परांना बोध करून देत, सदैव माझ्याविषयी बोलत संतुष्ट होतात आणि रमतात.
6.34.10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ ६.३४.१० ॥
सदा युक्त राहून प्रेमाने भजन करणाऱ्यांना मी तो बुद्धियोग देतो, ज्याने ते मला प्राप्त होतात.
6.34.11
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ६.३४.११ ॥
त्यांच्यावरील करुणेमुळेच, आत्मभावात स्थित राहून, अज्ञानातून उत्पन्न झालेला अंधकार मी तेजस्वी ज्ञानदीपाने नष्ट करतो.
6.34.12
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ ६.३४.१२ ॥
आपण परब्रह्म, परम धाम, परम पवित्र आहात; आपण शाश्वत, दिव्य, आदिदेव, अजन्मा, सर्वव्यापी पुरुष आहात.
6.34.13
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथाक ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ ६.३४.१३ ॥
सर्व ऋषी, देवर्षी नारद, असित, देवल आणि व्यास तुम्हाला तसेच म्हणतात; आणि तुम्ही स्वतः मलाही तसेच सांगता.
6.34.14
सर्वतेमदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ ६.३४.१४ ॥
हे केशवा, तुम्ही मला जे सांगता ते सर्व मी सत्य मानतो; पण हे भगवन्, तुमचे प्रकट स्वरूप देव किंवा दानव जाणत नाहीत.
6.34.15
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ ६.३४.१५ ॥
हे पुरुषोत्तमा, तुम्ही स्वतःच स्वतःला जाणता. हे भूतभावना, भूतेशा, देवदेवा, जगत्पती!
6.34.16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ ६.३४.१६ ॥
तुमच्या दिव्य विभूती पूर्णपणे सांगणे तुम्हाला योग्य आहे; ज्या विभूतींनी तुम्ही ह्या लोकांना व्यापून उभे आहात.
6.34.17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ ६.३४.१७ ॥
हे योगिन्, तुमचे सतत चिंतन करत मी तुम्हाला कसे जाणू? हे भगवन्, कोणत्या कोणत्या भावांमध्ये माझ्याकडून तुम्ही चिंतनीय आहात?
6.34.18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ ६.३४.१८ ॥
हे जनार्दना, तुमचा योग आणि विभूती विस्ताराने पुन्हा सांगा; हे अमृतासारखे ऐकताना माझे समाधान होत नाही.
6.34.19
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ ६.३४.१९ ॥
बरं, तुला माझ्या दिव्य आत्मविभूती प्रधान्याने सांगतो. हे कुरुश्रेष्ठा, माझ्या विस्ताराला अंत नाही.
6.34.20
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितःक ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ ६.३४.२० ॥
हे गुडाकेशा, सर्व भूतांच्या हृदयात स्थित आत्मा मीच आहे. भूतांचा आदी, मध्य आणि अंतही मीच आहे.
6.34.21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ ६.३४.२१ ॥
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे; प्रकाशांमध्ये किरणमान सूर्य. मरुतांमध्ये मी मरीची आहे; नक्षत्रांमध्ये मी चंद्र आहे.
6.34.22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ ६.३४.२२ ॥
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे; देवांमध्ये मी वासव (इंद्र) आहे. इंद्रियांमध्ये मी मन आहे; भूतांमध्ये मी चेतना आहे.
6.34.23
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ ६.३४.२३ ॥
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे; यक्ष-राक्षसांमध्ये मी वित्तेश (कुबेर). वसूंमध्ये मी पावक (अग्नी) आहे; शिखरांमध्ये मी मेरू आहे.
6.34.24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ ६.३४.२४ ॥
हे पार्था, पुरोहितांमध्ये मुख्य बृहस्पती मला जाण. सेनानींमध्ये मी स्कंद आहे; सरोवरांमध्ये मी सागर आहे.
6.34.25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ ६.३४.२५ ॥
महर्षींमध्ये मी भृगू आहे; शब्दांमध्ये मी एकाक्षर (ओम्) आहे. यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे; स्थावरांमध्ये मी हिमालय आहे.
6.34.26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ ६.३४.२६ ॥
सर्व वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे; देवर्षींमध्ये नारद. गंधर्वांमध्ये चित्ररथ; सिद्धांमध्ये कपिल मुनी.
6.34.27
उच्चैः श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ ६.३४.२७ ॥
घोड्यांमध्ये अमृतमंथनातून जन्मलेला उच्चैःश्रवा मला जाण. गजेंद्रांमध्ये ऐरावत; मनुष्यांमध्ये नराधिप (राजा).
6.34.28
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ ६.३४.२८ ॥
आयुधांमध्ये मी वज्र आहे; गाईंमध्ये कामधुक्. प्रजननकर्त्यांमध्ये मी कंदर्प (कामदेव) आहे; सर्पांमध्ये वासुकी.
6.34.29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ ६.३४.२९ ॥
नागांमध्ये मी अनंत आहे; जलचरांमध्ये वरुण. पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे; नियमन करणाऱ्यांमध्ये यम.
6.34.30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च परिणाम् ॥ ६.३४.३० ॥
दैत्यांमध्ये प्रह्लाद आहे; गणना करणाऱ्यांमध्ये काळ. मृगांमध्ये मृगेंद्र (सिंह); पक्ष्यांमध्ये वैनतेय (गरुड).
6.34.31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ६.३४.३१ ॥
पवित्र करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे; शस्त्रधारींमध्ये मी राम आहे. माशांमध्ये मी मकर आहे; प्रवाहांमध्ये मी जाह्नवी (गंगा) आहे.
6.34.32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ६.३४.३२ ॥
हे अर्जुना, सृष्टींचा आरंभ, मध्य आणि अंत मीच आहे. विद्यांमध्ये मी अध्यात्मविद्या आहे; बोलणाऱ्यांमध्ये मी वाद आहे.
6.34.33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ ६.३४.३३ ॥
अक्षरांमध्ये मी अकार आहे; समासांमध्ये मी द्वंद्व समास आहे. मीच अक्षय काळ आहे; सर्वतोमुख धाता (निर्माता) हीदेखील मीच आहे.
6.34.34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्क नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ६.३४.३४ ॥
मी सर्वांचे हरण करणारा मृत्यू आहे, आणि भविष्यात होणाऱ्यांचा उद्भवही मीच आहे. स्त्रियांमध्ये मी कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, मेधा, धृती आणि क्षमा आहे.
6.34.35
बृहत्साम कतथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ६.३४.३५ ॥
साममंत्रांमध्ये मी बृहत्साम आहे, आणि छंदांमध्ये मी गायत्री आहे. महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे; ऋतूंमध्ये मी फुलांची ऋतू (वसंत) आहे.
6.34.36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ६.३४.३६ ॥
छल करणाऱ्यांमध्ये मी द्यूत आहे; तेजस्वींमध्ये मी तेज आहे. मी जय आहे, मी व्यवसाय (दृढ निश्चय) आहे, आणि सत्त्ववंतांमध्ये मी सत्त्व आहे.
6.34.37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ६.३४.३७ ॥
वृष्णींमध्ये मी वासुदेव आहे; पाण्डवांमध्ये धनंजय. मुनींमध्ये मी व्यास आहे; कवींमध्ये कवी उशना.
6.34.38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ६.३४.३८ ॥
दमन करणाऱ्यांमध्ये मी दंड आहे; जय इच्छिणाऱ्यांमध्ये मी नीती आहे. गुह्य गोष्टींमध्ये मी मौन आहे; ज्ञानी लोकांमध्ये मी ज्ञान आहे.
6.34.39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ६.३४.३९ ॥
सर्व भूतांचे जे बीज ते मीच आहे, अर्जुना. माझ्याविना चराचर असे कोणतेही भूत असू शकत नाही.
6.34.40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ६.३४.४० ॥
हे परंतपा, माझ्या दिव्य विभूतींना अंत नाही. हा तर विभूतीचा विस्तार मी थोडक्यात सांगितला आहे.
6.34.41
यद्यद्विभूतितत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ॥ ६.३४.४१ ॥
जे जे विभूतिमान, श्रीमान किंवा ऊर्जित अस्तित्व आहे, ते माझ्या तेजाच्या अंशातून उत्पन्न झालेले आहे असे जाण.
6.34.42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ६.३४.४२ ॥
किंवा, अर्जुना, इतके सर्व जाणून तुला काय उपयोग? एका अंशाने हे संपूर्ण जग धारण करून मी स्थित आहे.