वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.45.1
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः।
विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १.४५.१ ॥
विश्वामित्रांचे वचन ऐकून लक्ष्मणासह राघव (राम) अत्यंत विस्मित होऊन विश्वामित्रांना म्हणाला.
1.45.2
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया।
गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम् ॥ १.४५.२ ॥
हे ब्रह्मन्! आपण सांगितलेली ही कथा अत्यंत अद्भुत आहे — गंगेचे अवतरण आणि सागर भरल्याची कथा.
1.45.3
क्षणभूतेव नौ रात्रिः संवृत्तेयं परंतप।
इमां चिन्तयतोः सर्वां निखिलेन कथां तव ॥ १.४५.३ ॥
हे शत्रूंना तापविणाऱ्या! आपली ही संपूर्ण कथा आम्ही दोघे विचार करत असताना ही रात्र एका क्षणासारखी गेली.
1.45.4
तस्य सा शर्वरी सर्वा मम सौमित्रिणा सह।
जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्र कथां शुभाम् ॥ १.४५.४ ॥
विश्वामित्रांची शुभ कथा चिंतन करत सौमित्र (लक्ष्मण) यांच्यासह माझी ती सर्व रात्र गेली.
1.45.5
ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं तपोधनम्।
उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दमः ॥ १.४५.५ ॥
नंतर निर्मल पहाटे, नित्यकर्म आटोपलेल्या शत्रुदमन राघवाने (रामाने) तपोधन विश्वामित्रांना हे वाक्य म्हटले.
1.45.6
गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम्।
तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥ १.४५.६ ॥
पूज्य रात्र सरली; परम श्रवणीय कथा ऐकली. नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्य, त्रिपथगा नदी (गंगा) ओलांडू या.
1.45.7
नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।
भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥ १.४५.७ ॥
पुण्यकर्म करणाऱ्या ऋषींसाठी ही नाव सुखाने सज्ज आहे. भगवान येथे आले आहेत हे जाणून ती त्वरित आली आहे.
1.45.8
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः।
सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घस्य कौशिकः ॥ १.४५.८ ॥
महात्मा राघवाचे ते वचन ऐकून कौशिकाने ऋषिसमूहासह त्यांना नदी पार करवली.
1.45.9
उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं ततः।
गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥ १.४५.९ ॥
उत्तर तीरावर पोहोचून ऋषिगणाचा सन्मान करून ते गंगेच्या काठी स्थिरावले आणि त्यांनी विशाला नगरी पाहिली.
1.45.10
ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सहराघवः।
विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥ १.४५.१० ॥
मग मुनिश्रेष्ठ राघवासह त्वरित विशाला नगरीकडे गेले; ती रमणीय, दिव्य आणि स्वर्गासारखी होती.
1.45.11
अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम्।
पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥ १.४५.११ ॥
मग महाप्राज्ञ राम हात जोडून महामुनी विश्वामित्रांना उत्तम विशाला नगरीविषयी विचारते झाले.
1.45.12
कतमो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ १.४५.१२ ॥
हे महामुने, विशालेमध्ये हा कोणता राजवंश आहे? मला ऐकण्याची इच्छा आहे. आपले कल्याण होवो; मला फार कुतूहल आहे.
1.45.13
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गवः।
आख्यातुं तत्समारेभे विशालायाः पुरातनम् ॥ १.४५.१३ ॥
रामाचे ते बोलणे ऐकून मुनिश्रेष्ठांनी विशालेची प्राचीन कथा सांगण्यास आरंभ केला.
1.45.14
श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः श्रुताम्।
अस्मिन् देशे हि यद् वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव ॥ १.४५.१४ ॥
हे राम, मी सांगत असलेली इंद्राची कथा ऐक; या देशात जे घडले ते हे राघवा, खरे खरे ऐक.
1.45.15
पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः।
अदितेश्च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १.४५.१५ ॥
पूर्वी कृतयुगात, हे राम, दितीचे पुत्र महाबली होते; आणि अदितीचे पुत्र महाभाग्यवान, पराक्रमी आणि अत्यंत धार्मिक होते.
1.45.16
ततस्तेषां नरव्याघ्र बुद्धिरासीन्महात्मनाम्।
अमरा विजराश्चैव कथं स्यामो निरामयाः ॥ १.४५.१६ ॥
तेव्हा, हे नरव्याघ्रा, त्या महात्म्यांच्या मनात विचार आला: आम्ही अमर, जरारहित आणि रोगमुक्त कसे होऊ?
1.45.17
तेषां चिन्तयतां तत्र बुद्धिरासीद् विपश्चिताम्।
क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥ १.४५.१७ ॥
विचार करणाऱ्या त्या विद्वानांच्या मनात तेथेच विचार आला: क्षीरसागराचे मंथन करून तेथूनच अमृत मिळवू.
1.45.18
ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥ १.४५.१८ ॥
मग मंथन निश्चित करून, वासुकीला दोरी आणि मंदर पर्वताला रवी करून, अमित तेजस्वींनी मंथन केले.
1.45.19
अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च।
वमन्तोऽतिविषं तत्र ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ १.४५.१९ ॥
नंतर हजार वर्षांनी, दोरी बनलेल्या सर्पांची मस्तके अतिशय तीव्र विष ओकत तेथील खडकांना आपल्या दातांनी चावू लागली.
1.45.20
उत्पपाताग्निसंकाशं हालाहलमहाविषम्।
तेन दग्धं जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १.४५.२० ॥
अग्नीसारखे महाभयंकर हालाहल विष वर वर आले; त्यामुळे देव, असुर, मानवांसह सारे जग जळू लागले.
1.45.21
अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिनः।
जग्मुः पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवुः ॥ १.४५.२१ ॥
तेव्हा शरणार्थी देव महादेव शंकरांकडे, पशुपती रुद्राकडे गेले आणि 'रक्षण कर, रक्षण कर' असे म्हणत त्यांची स्तुती करू लागले.
1.45.22
एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वरः प्रभुः।
प्रादुरासीत् ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरिः ॥ १.४५.२२ ॥
देवांनी असे म्हटल्यावर देवदेवेश्वर प्रभू, शंख-चक्रधारी हरी तेथेच प्रकट झाले.
1.45.23
उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलधरं हरिः।
दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ॥ १.४५.२३ ॥
त्रिशूलधारी रुद्रांना हरी स्मित करून म्हणाले: 'देव मंथन करत असताना पूर्वी जे प्रकट झाले होते.'
1.45.24
तत् त्वदीयं सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रतो हि यत्।
अग्रपूजामिह स्थित्वा गृहाणेदं विषं प्रभो ॥ १.४५.२४ ॥
'हे देवश्रेष्ठा, देवांच्या आधी अग्रपूजा तुमचीच; ते विष तुमचेच आहे. हे प्रभो, येथे उभे राहून हे विष स्वीकारा.'
1.45.25
इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत।
देवतानां भयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिणः ॥ १.४५.२५ ॥
असे बोलून सुरश्रेष्ठ तिथेच अंतर्धान पावले. देवांचे भय पाहून आणि शार्ङ्गधारी (विष्णू) यांचे वचन ऐकून.
1.45.26
हालाहलं विषं घोरं संजग्राहामृतोपमम्।
देवान् विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः ॥ १.४५.२६ ॥
भयंकर हालाहल विष अमृतासारखे त्यांनी स्वीकारले. देवांना निरोप देऊन देवेश भगवान हर निघून गेले.
1.45.27
ततो देवासुराः सर्वे ममन्थू रघुनन्दन।
प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोत्तमः ॥ १.४५.२७ ॥
तेव्हा देव आणि असुर सर्वजण मंथन करू लागले, हे रघुनंदना. मग श्रेष्ठ पर्वत मंदर पाताळात शिरला.
1.45.28
ततो देवाः सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।
त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम् ॥ १.४५.२८ ॥
मग गंधर्वांसह देवांनी मधुसूदनाची स्तुती केली. तूच सर्व प्राण्यांचा आश्रय आहेस, विशेषतः स्वर्गवासी देवांचा.
1.45.30
पालयास्मान् महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि।
पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा शिष्ये तत्रोदधौ हरिः।
पर्वताग्रं तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः ॥ १.४५.३० ॥
"हे महाबाहो, आमचे रक्षण कर; पर्वत उचलणे तुला योग्य आहे." मग हरीने पर्वत पाठीवर घेऊन समुद्रात शयन केले. लोकात्मा केशवाने हाताने पर्वतशिखर दाबून धरले.
1.45.31
देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः।
अथ वर्षसहस्रेण आयुर्वेदमयः पुमान् ॥ १.४५.३१ ॥
देवांच्या मध्यभागी उभे राहून पुरुषोत्तमाने मंथन केले. मग हजार वर्षांनी आयुर्वेदमय पुरुष प्रकट झाला.
1.45.32
उदतिष्ठत् सुधर्मात्मा सदण्डः सकमण्डलुः।
पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ॥ १.४५.३२ ॥
सुधर्मात्मा धन्वन्तरी दंड आणि कमंडलू घेऊन प्रथम प्रकट झाले; आणि तेजस्वी अप्सराही प्रकट झाल्या.
1.45.33
अप्सु निर्मथनादेव रसात् तस्माद् वरस्त्रियः।
उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥ १.४५.३३ ॥
हे मनुजश्रेष्ठा! पाणी मंथन केल्यामुळेच, त्याच्या रसातून श्रेष्ठ स्त्रिया उत्पन्न झाल्या; म्हणून त्या अप्सरा झाल्या.
1.45.34
षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम्।
असंख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥ १.४५.३४ ॥
त्या तेजस्वी अप्सरांची संख्या साठ कोटी होती; हे काकुत्स्था! ज्या त्यांच्या दासी होत्या, त्या असंख्य होत्या.
1.45.35
न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः।
अप्रतिग्रहणादेव ता वै साधारणाः स्मृताः ॥ १.४५.३५ ॥
देव आणि दानव सर्वांनी त्यांना स्वीकारले नाही; स्वीकारले न गेल्यामुळेच त्या सामान्य मानल्या गेल्या.
1.45.36
वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन।
उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥ १.४५.३६ ॥
हे रघुनंदना! मग वरुणाची कन्या वारुणी, महाभाग्यवती, आपला स्वीकार शोधत वर उठली.
1.45.37
दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्।
अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥ १.४५.३७ ॥
हे राम! दितीच्या पुत्रांनी वरुणाच्या त्या कन्येला स्वीकारले नाही; पण हे वीरा! अदितीच्या पुत्रांनी त्या निर्दोष कन्येला स्वीकारले.
1.45.38
असुरास्तेन दैतेयाः सुरास्तेनादितेः सुताः।
हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात् सुराः ॥ १.४५.३८ ॥
त्या (वारुणी)मुळे दैत्य असुर झाले; आणि अदितीचे पुत्र देव झाले. वारुणी घेतल्याने देव हर्षित व अतिशय आनंदित झाले.
1.45.39
उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्।
उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥ १.४५.३९ ॥
उच्चैःश्रवा नावाचा श्रेष्ठ अश्व, मणिरत्न आणि कौस्तुभ प्रकट झाले; हे नरश्रेष्ठा, तसेच उत्तम अमृतही प्रकट झाले.
1.45.40
अथ तस्य कृते राम महानासीत् कुलक्षयः।
अदितेस्तु ततः पुत्रा दितिपुत्रानयोधयन् ॥ १.४५.४० ॥
नंतर, हे रामा, त्यासाठी मोठा कुलक्षय झाला; तेव्हा अदितीच्या पुत्रांनी दितीच्या पुत्रांशी युद्ध केले.
1.45.41
एकतामगमन् सर्वे असुरा राक्षसैः सह।
युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम् ॥ १.४५.४१ ॥
सर्व असुर राक्षसांसह एकत्र झाले; हे वीरा, त्रैलोक्याला मोहित करणारे महाभयंकर युद्ध झाले.
1.45.42
यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबलः।
अमृतं सोऽहरत् तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम् ॥ १.४५.४२ ॥
सर्व नाश झाल्यावर महाबलशाली विष्णूने मोहिनी माया धारण करून त्वरेने अमृत हरण केले.
1.45.43
ये गताभिमुखं विष्णुमक्षरं पुरुषोत्तमम्।
सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १.४५.४३ ॥
अक्षर पुरुषोत्तम विष्णूसमोर जे गेले, ते त्या युद्धात प्रभावशाली विष्णूने चिरडले गेले.
1.45.44
अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान् निजघ्निरे।
अस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥ १.४५.४४ ॥
अदितीच्या वीर पुत्रांनी दितीच्या पुत्रांना ठार मारले. या भयानक महायुद्धात दैत्य आणि आदित्य यांच्यात घनघोर संग्राम झाला.
1.45.45
निहत्य दितिपुत्रांस्तु राज्यं प्राप्य पुरंदरः।
शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान् ॥ १.४५.४५ ॥
दितीच्या पुत्रांचा वध करून पुरंदर (इंद्र) राज्य मिळवले; आनंदाने ऋषिसमूह आणि चारणांसह लोकांवर राज्य केले.