વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.103.1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ २.१०३.१ ॥
રામના દર્શનની તૃષ્ણાથી વ્યાકુળ વસિષ્ઠ દશરથની રાણીઓને આગળ રાખીને તે સ્થાન તરફ ચાલ્યા.
2.103.2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २.१०३.२ ॥
રાણીઓ ધીમે ધીમે મંદાકિની તરફ જતી હતી ત્યારે રામ અને લક્ષ્મણે સેવેલું તે તીર્થ ત્યાં જોયું.
2.103.3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषितः ॥ २.१०३.३ ॥
આંસુથી ભરેલા અને સુકાતા મુખે દીન કૌસલ્યાએ સુમિત્રાને અને બીજી રાજસ્ત્રીઓને કહ્યું.
2.103.4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥ २.१०३.४ ॥
નિર્મળ કર્મ કરનારા તે અનાથોનું આ ક્લેશમય તીર્થ છે; તેઓ અગાઉ વનમાં રાજ્યવિહીન થયા હતા.
2.103.5
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ २.१०३.५ ॥
હે સુમિત્રા, તારો પુત્ર સૌમિત્રિ મારા પુત્ર માટે અહીંથી હંમેશા થાક્યા વિના પોતે પાણી લાવે છે.
2.103.6
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान्न तु गर्हितः ।
भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणैः ॥ २.१०३.६ ॥
તારા પુત્રે હલકું કામ પણ કર્યું છે, તોપણ તે નિંદનીય નથી; ભાઈ માટે તેણે જે કર્યું તે સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે.
2.103.7
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।
नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥ २.१०३.७ ॥
હવે તારો આ પુત્ર પણ, જે ક્લેશને યોગ્ય નથી, નીચ અને અનર્થકારી આચરણ છોડીને પોતાનું યોગ્ય કર્મ ત્યજી દે.
2.103.8
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ २.१०३.८ ॥
દક્ષિણ દિશા તરફ અગ્રભાગવાળા દર્ભ પર ભૂમિ પર મૂકેલો પિતા માટેનો ઇંગુદી-ખોળનો પિંડ તે વિશાળનયના જોયો.
2.103.9
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ २.१०३.९ ॥
પિતા માટે શોકાતુર રામે ભૂમિ પર મૂકેલો તે પિંડ જોઈને દેવી કૌસલ્યાએ દશરથની બધી પત્નીઓને કહ્યું.
2.103.10
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ २.१०३.१० ॥
આ મહાત્મા ઇક્ષ્વાકુનાથ રાઘવ માટે, રાઘવે પિતાને આપેલું છે; વિધિ પ્રમાણે જુઓ.
2.103.11
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ २.१०३.११ ॥
દેવ સમાન એ મહાત્મા રાજા માટે, જેમણે ભોગસુખ ભોગવ્યાં છે, આ ભોજન યોગ્ય લાગતું નથી.
2.103.12
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ २.१०३.१२ ॥
ચાર સમુદ્રો સુધીની પૃથ્વી ભોગવીને, ઇન્દ્ર સમાન તે પ્રભુ વસુધાધિપ ઇંગુદી-ખોળ કેવી રીતે ખાય છે?
2.103.13
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ २.१०३.१३ ॥
તેથી જગતમાં મને આના કરતાં વધુ દુઃખદ કંઈ લાગતું નથી—સમૃદ્ધિમાન રામ પિતાને ઇંગુદીનો માવો આપે છે.
2.103.14
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ २.१०३.१४ ॥
રામે પિતાને આપેલો ઇંગુદીનો માવો જોઈને પણ, દુઃખથી મારું હૃદય હજાર ટુકડા કેમ નથી થઈ જતું?
2.103.15
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०३.१५ ॥
"મનુષ્ય જે અન્ન ખાય છે, તેના દેવતાઓ પણ તે જ અન્નના હોય છે"—આ લૌકિક શ્રુતિ સત્ય લાગે છે.
2.103.16
एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ २.१०३.१६ ॥
આ રીતે દુઃખી કૌસલ્યાને આશ્વાસન આપીને સપત્નીઓ ગઈ; ત્યારે આશ્રમમાં સ્વર્ગથી પડેલા દેવ જેવા રામને તેમણે જોયા.
2.103.17
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ २.१०३.१७ ॥
સર્વ ભોગોનો ત્યાગ કરેલા રામને જોઈને, શોકથી કૃશ માતાઓ દુઃખથી મોટેથી આંસુ વહાવવા લાગી.
2.103.18
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मातऽणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥ २.१०३.१८ ॥
તેમની પાસે ઊઠીને જઈને, સત્યપ્રતિજ્ઞ નરશ્રેષ્ઠ રામે બધી માતાઓના શુભ ચરણ પકડ્યા.
2.103.19
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ २.१०३.१९ ॥
લાંબા નેત્રોવાળી એ માતાઓએ પોતાની કોમળ આંગળીઓવાળા શુભ હાથોથી, સુખદ સ્પર્શે, રામની પીઠ પરની ધૂળ લૂછી નાખી.
2.103.20
सौमित्रिरपि ताः सर्वाः मातऽः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ २.१०३.२० ॥
સુમિત્રાના પુત્ર લક્ષ્મણે પણ એ સર્વ માતાઓને જોઈ દુઃખી થઈને રામ પછી ધીમે ધીમે તેમને પ્રણામ કર્યા.
2.103.21
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ २.१०३.२१ ॥
રામ પ્રત્યે જેવી રીતે, તેવી જ રીતે દશરથથી જન્મેલા શુભ લક્ષણોવાળા લક્ષ્મણ પ્રત્યે પણ તે સર્વ સ્ત્રીઓએ વર્તન કર્યું.
2.103.22
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ २.१०३.२२ ॥
સીતા પણ દુઃખી થઈને તે સાસુઓના ચરણ સ્પર્શીને, આંસુથી ભરેલી આંખો સાથે તેમની સામે ઊભાં રહ્યાં.
2.103.23
तां परिष्वज्य दुःखार्त्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०३.२३ ॥
દુઃખથી પીડિત, વનવાસથી કૃશ અને દીન એવી સીતાને કૌસલ્યાએ માતા જેમ પુત્રીને આલિંગે તેમ આલિંગીને આ વચન કહ્યું.
2.103.24
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥ २.१०३.२४ ॥
વિદેહરાજની પુત્રી, દશરથની પુત્રવધૂ, રામની પત્ની—નિર્જન વનમાં તને આવું દુઃખ કેમ પ્રાપ્ત થયું?
2.103.25
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २.१०३.२५ ॥
તડકાથી તપેલા કમળ જેવી, કરમાયેલા નીલકમળ જેવી, ધૂળથી મલિન સોના જેવી, વાદળોથી ઢંકાયેલા ચંદ્ર જેવી (તે હતી).
2.103.26
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥ २.१०३.२६ ॥
હે વૈદેહી, તારું મુખ જોઈને મારા મનમાં શોક અગ્નિ પોતાના આશ્રયને બાળે તેમ અતિશય બાળે છે; આ આપત્તિરૂપ અરણિમાંથી જન્મેલો શોક છે.
2.103.27
ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥ २.१०३.२७ ॥
માતા આ રીતે દુઃખથી બોલતી હતી ત્યારે, ભરતના મોટા ભાઈ રાઘવે વસિષ્ઠ પાસે જઈને તેમના ચરણ પકડ્યા.
2.103.28
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २.१०३.२८ ॥
ત્યારે દેવરાજ ઇન્દ્ર બૃહસ્પતિ પાસે જાય તેમ, અગ્નિ સમાન અતિ તેજસ્વી પુરોહિતના ચરણ પકડીને રાઘવ તેમની સાથે બેઠા.
2.103.29
ततो जघन्यं सहितैः समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २.१०३.२९ ॥
ત્યારે ધર્મવાન ભરત મંત્રીઓ, નગરના મુખ્ય જનો, સૈનિકો અને ધર્મના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા લોકો સાથે પાછલી બાજુએ પોતાના મોટા ભાઈ પાસે બેઠા.
2.103.30
उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २.१०३.३० ॥
એ રીતે નજીક બેઠેલા પરાક્રમી ભરત, તપસ્વીના વેશમાં તેજથી ઝળહળતા રાઘવને જોઈને, હાથ જોડીને, મહેન્દ્ર જેમ પ્રજાપતિ સામે વિનમ્રતાથી હોય તેમ દેખાયા.
2.103.31
किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २.१०३.३१ ॥
આજે ભરત રાઘવને પ્રણામ અને સત્કાર કરીને યોગ્ય વચન કહેશે કે કેમ, એવી ત્યાંના આર્યજનોમાં મોટી ઉત્સુકતા જાગી.
2.103.32
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयो ऽग्नयः ॥ २.१०३.३२ ॥
રાઘવ, સત્યધૃતિ લક્ષ્મણ અને મહાતેજસ્વી ધાર્મિક ભરત, મિત્રોથી ઘેરાઈને, યજ્ઞમાં સદસ્યો સાથેના ત્રણ અગ્નિઓની જેમ શોભ્યા.