वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.103.1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ २.१०३.१ ॥
रामदर्शनाच्या तृष्णेने व्याकुळ झालेले वसिष्ठ दशरथाच्या राण्यांना पुढे घेऊन त्या स्थानाकडे निघाले.
2.103.2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २.१०३.२ ॥
राजपत्न्या हळूहळू मंदाकिनीकडे जात असताना राम व लक्ष्मण यांनी सेवलेले ते तीर्थ त्यांनी तेथे पाहिले.
2.103.3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषितः ॥ २.१०३.३ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या आणि सुकत चाललेल्या मुखाने दीन कौसल्या सुमित्रेला आणि इतर राजस्त्रियांना म्हणाली.
2.103.4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥ २.१०३.४ ॥
निर्मळ कर्म करणाऱ्या त्या अनाथांचे हे क्लेशमय तीर्थ आहे; ते पूर्वी अरण्यात राज्यहीन झाले होते.
2.103.5
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ २.१०३.५ ॥
हे सुमित्रे, तुझा पुत्र सौमित्रि माझ्या पुत्रासाठी इथून नेहमी न थकता स्वतः पाणी आणतो.
2.103.6
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान्न तु गर्हितः ।
भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणैः ॥ २.१०३.६ ॥
तुझ्या पुत्राने हलके काम देखील केले, तरी तो निंदनीय नाही; भावासाठी त्याने जे काही केले ते सर्व गुणांनी युक्त आहे.
2.103.7
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।
नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥ २.१०३.७ ॥
आता तुझा हा पुत्रही, जो क्लेशांना अयोग्य आहे, नीच आणि अनर्थकारी आचरण सोडून आपले योग्य कर्म सोडो.
2.103.8
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ २.१०३.८ ॥
दक्षिणेकडे टोके असलेल्या दर्भांवर जमिनीवर ठेवलेला पित्यासाठीचा इंगुदीचा पेंड त्या विशाललोचनेने पाहिला.
2.103.9
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ २.१०३.९ ॥
पित्यासाठी दुःखी झालेल्या रामाने जमिनीवर ठेवलेला तो पेंड पाहून देवी कौसल्या दशरथाच्या सर्व स्त्रियांना म्हणाली.
2.103.10
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ २.१०३.१० ॥
हे महात्मा इक्ष्वाकुनाथ राघवासाठी, राघवाने पित्याला दिलेले आहे; विधीनुसार पाहा.
2.103.11
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ २.१०३.११ ॥
देवतुल्य त्या महात्मा राजासाठी, ज्याने भोगसुख उपभोगले आहे, हे भोजन योग्य आहे असे मला वाटत नाही.
2.103.12
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ २.१०३.१२ ॥
चार समुद्रांपर्यंतची पृथ्वी उपभोगून, इंद्रासमान तो प्रभू वसुधाधिप इंगुदीचा पेंड कसा खातो आहे?
2.103.13
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ २.१०३.१३ ॥
म्हणून जगात मला यापेक्षा दुःखद काही वाटत नाही—समृद्धिमान राम वडिलांना इंगुदीचा लगदा देतो.
2.103.14
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ २.१०३.१४ ॥
रामाने वडिलांना दिलेला इंगुदीचा लगदा पाहूनही, दुःखाने माझे हृदय हजार तुकडे का होत नाही?
2.103.15
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०३.१५ ॥
"माणूस जे अन्न खातो, त्याचे देवताही त्याच अन्नाचे" ही लौकिक श्रुती खरी वाटते.
2.103.16
एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ २.१०३.१६ ॥
अशा प्रकारे दुःखी कौसल्येला धीर देऊन सवती निघून गेल्या; तेव्हा आश्रमात स्वर्गातून च्युत झालेल्या देवासारखा राम त्यांना दिसला.
2.103.17
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ २.१०३.१७ ॥
सर्व सुखोपभोगांचा त्याग केलेल्या रामाला पाहून, शोकाने कृश झालेल्या माता दुःखाने मोठ्याने अश्रू ढाळू लागल्या.
2.103.18
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मातऽणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥ २.१०३.१८ ॥
त्यांच्याजवळ उठून जाऊन, सत्यप्रतिज्ञ नरश्रेष्ठ रामाने सर्व मातांच्या शुभ चरणांना स्पर्श केला.
2.103.19
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ २.१०३.१९ ॥
दीर्घ नेत्रांच्या त्या मातांनी आपल्या मृदू बोटांच्या सुखद स्पर्शाच्या शुभ हातांनी रामाच्या पाठीवरील धूळ पुसली.
2.103.20
सौमित्रिरपि ताः सर्वाः मातऽः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ २.१०३.२० ॥
सुमित्रेचा पुत्र लक्ष्मणही त्या सर्व मातांना पाहून दुःखी झाला आणि रामानंतर हळूहळू त्यांना वंदन केले.
2.103.21
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ २.१०३.२१ ॥
रामाच्या ठिकाणी जसे वर्तन होते तसेच दशरथापासून जन्मलेल्या शुभलक्षण लक्ष्मणाबाबतही त्या सर्व स्त्रियांचे वर्तन झाले.
2.103.22
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ २.१०३.२२ ॥
सीताही दुःखी होऊन त्या सासूंच्या चरणांना स्पर्श करून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्यांच्यासमोर उभी राहिली.
2.103.23
तां परिष्वज्य दुःखार्त्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०३.२३ ॥
दुःखाने पीडित, वनवासाने कृश झालेल्या, दीन अशा सीतेला कौसल्येने कन्येला मातेने जसे जवळ घ्यावे तसे आलिंगन देऊन हे वचन म्हटले.
2.103.24
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥ २.१०३.२४ ॥
विदेहराजाची कन्या, दशरथाची सून, रामाची पत्नी—निर्जन वनात तुला असे दुःख कसे प्राप्त झाले?
2.103.25
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २.१०३.२५ ॥
उन्हाने करपलेल्या कमळासारखी, कोमेजलेल्या निळ्या कमळासारखी, धुळीने मलिन झालेल्या सोन्यासारखी, ढगांनी झाकलेल्या चंद्रासारखी (ती होती).
2.103.26
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥ २.१०३.२६ ॥
हे वैदेही, तुझे मुख पाहून माझ्या मनात शोक अग्नी आपल्या आश्रयाला जाळावा तसा अतिशय जाळत आहे; हा संकटरूपी अरणीतून जन्मलेला शोक आहे.
2.103.27
ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥ २.१०३.२७ ॥
आई अशी दुःखाने बोलत असताना, भरताचा थोरला भाऊ राघवाने वसिष्ठांजवळ जाऊन त्यांचे पाय धरले.
2.103.28
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २.१०३.२८ ॥
तेव्हा देवराज इंद्र बृहस्पतीजवळ जातो तसे, अग्नीसमान अति तेजस्वी पुरोहितांचे पाय धरून राघव त्यांच्याबरोबर बसला.
2.103.29
ततो जघन्यं सहितैः समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २.१०३.२९ ॥
तेव्हा धर्मवान भरत मंत्री, नगरातील प्रमुख, सैनिक आणि धर्मज्ञ लोकांसह मागील बाजूस आपल्या थोरल्या भावाजवळ बसला.
2.103.30
उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २.१०३.३० ॥
असा जवळ बसलेला पराक्रमी भरत, तपस्व्याच्या वेषात तेजाने झळकणाऱ्या राघवाकडे पाहून, हात जोडून, महेंद्र जसा प्रजापतीपुढे विनम्रपणे उभा राहतो तसा दिसला.
2.103.31
किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २.१०३.३१ ॥
आज भरत राघवाला नमस्कार आणि सन्मान करून योग्य शब्द बोलेल का, अशी तेथील आर्यजनांना मोठी उत्सुकता निर्माण झाली.
2.103.32
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयो ऽग्नयः ॥ २.१०३.३२ ॥
राघव, सत्यधृती लक्ष्मण आणि महापराक्रमी धार्मिक भरत, मित्रांनी वेढलेले, यज्ञात सदस्यांसह असलेल्या तीन अग्नींप्रमाणे शोभू लागले.