ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.103.1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ २.१०३.१ ॥
ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰੇ।
2.103.2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २.१०३.२ ॥
ਰਾਣੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉੱਥੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।
2.103.3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषितः ॥ २.१०३.३ ॥
ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.103.4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥ २.१०३.४ ॥
ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨਾਥਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਭਰਿਆ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
2.103.5
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ २.१०३.५ ॥
ਹੇ ਸੁਮਿੱਤਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੌਮਿੱਤਰੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਇੱਥੋਂ ਸਦਾ ਬਿਨਾਂ ਥਕਾਵਟ ਆਪ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
2.103.6
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान्न तु गर्हितः ।
भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणैः ॥ २.१०३.६ ॥
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਨੀਵਾਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਭਰਾ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
2.103.7
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।
नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥ २.१०३.७ ॥
ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਨਰਥਕਾਰੀ ਆਚਰਣ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
2.103.8
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ २.१०३.८ ॥
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਿਰੇ ਵਾਲੀ ਦਰਭ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਿਤਾ ਲਈ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਖਲ-ਪਿੰਡ ਉਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
2.103.9
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ २.१०३.९ ॥
ਪਿਤਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.103.10
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ २.१०३.१० ॥
ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨਾਥ ਰਾਘਵ ਲਈ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖੋ।
2.103.11
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ २.१०३.११ ॥
ਦੇਵਤੇ ਵਰਗੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਭੋਗੇ ਹਨ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।
2.103.12
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ २.१०३.१२ ॥
ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਭੋਗ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਾ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਖਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
2.103.13
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ २.१०३.१३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਇਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਸਮਰਿੱਧ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਗੁੱਦਾ ਦੇਵੇ।
2.103.14
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ २.१०३.१४ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਇੰਗੁਦੀ ਦਾ ਗੁੱਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?
2.103.15
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०३.१५ ॥
"ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਅੰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ"—ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਸ਼ਰੁਤੀ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
2.103.16
एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ २.१०३.१६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸੌਕਣਾਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਤਦ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
2.103.17
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ २.१०३.१७ ॥
ਸਾਰੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।
2.103.18
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मातऽणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥ २.१०३.१८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਣ ਵਾਲੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਚਰਨ ਛੂਹੇ।
2.103.19
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ २.१०३.१९ ॥
ਲੰਮੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਖਦ ਛੋਹ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਧੂੜ ਪੂੰਝ ਦਿੱਤੀ।
2.103.20
सौमित्रिरपि ताः सर्वाः मातऽः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ २.१०३.२० ॥
ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਮਗਰੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
2.103.21
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ २.१०३.२१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨਾਲ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ।
2.103.22
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ २.१०३.२२ ॥
ਸੀਤਾ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
2.103.23
तां परिष्वज्य दुःखार्त्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०३.२३ ॥
ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਬਨਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦੀਨ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਲ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.103.24
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥ २.१०३.२४ ॥
ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਨੂੰਹ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਸੁੰਨਸਾਨ ਬਨ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਿਆ?
2.103.25
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २.१०३.२५ ॥
ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਤਪੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਮੁਰਝਾਏ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ (ਉਹ ਸੀ)।
2.103.26
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥ २.१०३.२६ ॥
ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸਾੜਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਪਤਾ ਰੂਪੀ ਅਰਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸ਼ੋਕ ਹੈ।
2.103.27
ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥ २.१०३.२७ ॥
ਮਾਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਭਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਟ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
2.103.28
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २.१०३.२८ ॥
ਤਦ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ।
2.103.29
ततो जघन्यं सहितैः समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २.१०३.२९ ॥
ਤਦ ਧਰਮਵਾਨ ਭਰਤ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਨਾਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਾਣਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ।
2.103.30
उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २.१०३.३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਬਲਵਾਨ ਭਰਤ, ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੇਂਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਸੇ।
2.103.31
किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २.१०३.३१ ॥
ਅੱਜ ਭਰਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਬਚਨ ਬੋਲੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਆਰਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗ ਉੱਠੀ।
2.103.32
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयो ऽग्नयः ॥ २.१०३.३२ ॥
ਰਾਘਵ, ਸੱਚੀ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਰਤ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਦਸਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਅਗਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।