వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.103.1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ २.१०३.१ ॥
రాముని దర్శనం కోసం దాహంతో ఉన్న వశిష్ఠుడు దశరథుని భార్యలను ముందుంచుకుని ఆ ప్రదేశం వైపు వెళ్ళాడు.
2.103.2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २.१०३.२ ॥
రాజ పత్నులు మెల్లగా మందాకినీ నది వైపు వెళ్తూ, రామలక్ష్మణులు సేవించిన ఆ తీర్థాన్ని అక్కడ చూశారు.
2.103.3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषितः ॥ २.१०३.३ ॥
కన్నీళ్లతో నిండి ఎండిపోతున్న ముఖంతో దీనురాలైన కౌసల్య సుమిత్రతో, మిగతా రాజస్త్రీలతో మాట్లాడింది.
2.103.4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥ २.१०३.४ ॥
నిర్మల కర్మలు చేసిన ఆ అనాథుల క్లేశభరిత తీర్థం ఇది; వారు ముందు అడవిలో రాజ్యం కోల్పోయినవారు.
2.103.5
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ २.१०३.५ ॥
సుమిత్రా, నీ కొడుకు సౌమిత్రి నా కొడుకు కోసం ఇక్కడి నుంచి ఎల్లప్పుడూ అలసట లేకుండా స్వయంగా నీళ్ళు తెస్తాడు.
2.103.6
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान्न तु गर्हितः ।
भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणैः ॥ २.१०३.६ ॥
నీ కొడుకు నీచమైన పని కూడా చేశాడు; అయినా అతడు నిందార్హుడు కాదు. తన అన్న కోసం అతడు చేసినదంతా గుణాలతో కూడినదే.
2.103.7
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।
नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥ २.१०३.७ ॥
ఇప్పుడు నీ ఈ కుమారుడు కూడా, కష్టాలకు తగనివాడు, నీచమైన అనర్థకర ప్రవర్తనను విడిచి తనకు తగిన ధర్మకార్యాన్ని వదులుకొనుగాక.
2.103.8
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ २.१०३.८ ॥
దక్షిణ దిక్కుకు కొనలున్న దర్భలపై, నేలపై ఉంచబడిన తండ్రికి ఇచ్చిన ఇంగుదీ పిండి ముద్దను ఆ విశాలనేత్ర చూచింది.
2.103.9
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ २.१०३.९ ॥
తండ్రి కోసం దుఃఖార్తుడైన రాముడు నేలపై ఉంచిన ఆ ముద్దను చూచి, దేవి కౌసల్య దశరథుని భార్యలందరితో ఇలా పలికింది.
2.103.10
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ २.१०३.१० ॥
ఇది మహాత్ముడైన ఇక్ష్వాకు ప్రభువు రాఘవునికి, రాఘవుడు తండ్రికి ఇచ్చినది; విధిప్రకారం చూడండి.
2.103.11
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ २.१०३.११ ॥
దేవతాసమానుడైన ఆ మహాత్ముడైన రాజుకు, భోగసుఖాలను అనుభవించినవానికి ఈ భోజనం తగినదిగా నాకు తోచదు.
2.103.12
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥ २.१०३.१२ ॥
నాలుగు సముద్రాల వరకు విస్తరించిన భూమిని అనుభవించి, ఇంద్రునితో సమానుడైన ఆ ప్రభువు, భూపాలుడు, ఇంగుదీ పిండిని ఎలా తింటున్నాడు?
2.103.13
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥ २.१०३.१३ ॥
కాబట్టి లోకంలో నాకు ఇంతకంటే దుఃఖకరమైనది ఏదీ కనిపించడం లేదు—ఐశ్వర్యవంతుడైన రాముడు తండ్రికి ఇంగుదీ గుజ్జును ఇవ్వడమే.
2.103.14
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ २.१०३.१४ ॥
రాముడు తండ్రికి ఇచ్చిన ఇంగుదీ గుజ్జును చూసి కూడా, దుఃఖంతో నా హృదయం ఎందుకు వేయి ముక్కలుగా పగలడం లేదు?
2.103.15
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०३.१५ ॥
"మనిషి ఏ అన్నం తింటాడో, అతని దేవతలూ ఆ అన్నం వంటివారే" అన్న ఈ లౌకిక శ్రుతి నిజమని నాకు తోస్తోంది.
2.103.16
एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ २.१०३.१६ ॥
ఈ విధంగా దుఃఖిస్తున్న కౌసల్యను ఓదార్చి సవతులు వెళ్ళిపోయారు; ఆ సమయంలో ఆశ్రమంలో స్వర్గం నుండి పడిన దేవుడిలా ఉన్న రాముడిని చూశారు.
2.103.17
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ २.१०३.१७ ॥
సర్వ సుఖాలూ వదలిపెట్టిన రాముడిని చూసి, శోకంతో కృశించిన తల్లులు దుఃఖంతో బిగ్గరగా కన్నీరు కార్చారు.
2.103.18
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मातऽणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥ २.१०३.१८ ॥
వారి వద్దకు లేచి వెళ్ళి, సత్యవ్రతుడైన నరశ్రేష్ఠుడు రాముడు తల్లులందరి శుభ పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
2.103.19
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ २.१०३.१९ ॥
పొడవైన కన్నులున్న ఆ తల్లులు తమ మృదువైన వేళ్ల మంగళ హస్తాలతో, సుఖమైన స్పర్శతో రాముని వీపు నుండి ధూళిని తుడిచారు.
2.103.20
सौमित्रिरपि ताः सर्वाः मातऽः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ २.१०३.२० ॥
సుమిత్రా పుత్రుడు లక్ష్మణుడు కూడా ఆ తల్లులందరినీ చూసి దుఃఖించి, రాముని తర్వాత వరుసగా నెమ్మదిగా వారికి నమస్కరించాడు.
2.103.21
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ २.१०३.२१ ॥
రాముని పట్ల ఎలా ప్రవర్తించారో అలాగే, దశరథుని నుండి జన్మించిన శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని పట్ల కూడా ఆ స్త్రీలందరూ ప్రవర్తించారు.
2.103.22
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ २.१०३.२२ ॥
సీత కూడా దుఃఖంతో ఆ అత్తగార్ల పాదాలను పట్టుకుని, కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో వారి ఎదుట నిలిచింది.
2.103.23
तां परिष्वज्य दुःखार्त्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०३.२३ ॥
దుఃఖార్తురాలై, వనవాసంతో కృశించి, దీనురాలైన ఆమెను కౌసల్య తల్లి కూతురిని కౌగిలించుకున్నట్లు ఆలింగనం చేసుకుని ఈ మాటలు పలికింది.
2.103.24
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥ २.१०३.२४ ॥
విదేహ రాజు కూతురా, దశరథుని కోడలా, రాముని భార్యా—నిర్జనమైన అడవిలో నీవు ఇంతటి దుఃఖాన్ని ఎలా పొందావు?
2.103.25
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ २.१०३.२५ ॥
ఎండకు మాడిన పద్మంలా, వాడిన ఉత్పలంలా, ధూళితో మలినమైన బంగారంలా, మేఘాలతో కప్పబడిన చంద్రునిలా (ఆమె ఉంది).
2.103.26
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥ २.१०३.२६ ॥
వైదేహీ, నీ ముఖాన్ని చూసి నా మనసులో శోకం అగ్ని తన ఆశ్రయాన్ని దహించినట్లు అత్యంతంగా దహిస్తోంది; ఇది ఆపదనే అరణిలో పుట్టిన శోకం.
2.103.27
ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥ २.१०३.२७ ॥
తల్లి ఇలా బాధతో మాట్లాడుతుండగా, భరతుని అన్న రాఘవుడు వసిష్ఠుని వద్దకు వెళ్లి ఆయన పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
2.103.28
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ २.१०३.२८ ॥
అప్పుడు దేవేంద్రుడు బృహస్పతి దగ్గరకు వెళ్లినట్లుగా, అగ్నిసమానుడైన, గొప్ప తేజస్సుగల పురోహితుని పాదాలను పట్టుకుని రాఘవుడు ఆయనతో కలిసి కూర్చున్నాడు.
2.103.29
ततो जघन्यं सहितैः समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥ २.१०३.२९ ॥
అప్పుడు ధర్మవంతుడైన భరతుడు, మంత్రులు, నగర ప్రముఖులు, సైనికులు, ధర్మజ్ఞులైన ప్రజలతో కలిసి వెనుక భాగంలో తన అన్న దగ్గర కూర్చున్నాడు.
2.103.30
उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ २.१०३.३० ॥
అలా దగ్గరగా కూర్చున్న పరాక్రమవంతుడైన భరతుడు, తపస్వి వేషంలో తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న రాఘవుణ్ణి చూసి, చేతులు జోడించి, మహేంద్రుడు ప్రజాపతి ముందు వినయంగా ఉన్నట్లుగా ఉన్నాడు.
2.103.31
किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ २.१०३.३१ ॥
ఈ రోజు భరతుడు రాఘవుడికి నమస్కరించి, గౌరవించి, తగిన మాటలు పలుకుతాడా అని అక్కడున్న పెద్దలందరికీ గొప్ప ఉత్సుకత కలిగింది.
2.103.32
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयो ऽग्नयः ॥ २.१०३.३२ ॥
ఆ రాఘవుడు, సత్యధృతి అయిన లక్ష్మణుడు, మహాతేజస్వి ధార్మికుడైన భరతుడు, మిత్రులతో చుట్టుముట్టబడి, యజ్ఞంలో సదస్యులతో కూడిన మూడు అగ్నుల వలె ప్రకాశించారు.