Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.113

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.113.1

ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ २.११३.१ ॥

तब भरत ने उन खड़ाऊँओं को सिर पर धारण किया और प्रसन्न होकर शत्रुघ्न के साथ रथ पर चढ़ गए।

2.113.2

वसिष्ऺठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः ।
अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ २.११३.२ ॥

वसिष्ठ, वामदेव और दृढ़व्रती जाबालि, तथा मन्त्रणा से सम्मानित सभी मन्त्री आगे-आगे चले।

2.113.3

मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ २.११३.३ ॥

वे पूर्वमुख होकर रमणीय मन्दाकिनी नदी के पास गए, और महागिरि चित्रकूट की प्रदक्षिणा करते हुए चले।

2.113.4

पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ २.११३.४ ॥

अनेक प्रकार के सहस्रों सुन्दर धातु-वर्णों को देखते हुए भरत तब अपनी सेना के साथ उस पर्वत के पार्श्व से होकर चले।

2.113.5

अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ २.११३.५ ॥

चित्रकूट से अधिक दूर नहीं, तब भरत ने वह आश्रम देखा जहाँ मुनि भरद्वाज ने अपना निवास बनाया था।

2.113.6

स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।
अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे भरतस्तदा ॥ २.११३.६ ॥

बुद्धिमान भरत ने उस आश्रम में पहुँचकर रथ से उतरकर तब भरद्वाज के चरणों में प्रणाम किया।

2.113.7

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ २.११३.७ ॥

तब प्रसन्न होकर भरद्वाज ने भरत से यह वचन कहा - हे तात, क्या तुम्हारा कार्य सिद्ध हुआ और क्या राम से तुम्हारी भेंट हुई?

2.113.8

एवमुक्तः स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो भ्रातृवत्सलः ॥ २.११३.८ ॥

बुद्धिमान भरद्वाज के ऐसा कहने पर भ्रातृवत्सल भरत ने भरद्वाज को उत्तर दिया।

2.113.9

स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ २.११३.९ ॥

गुरु और मेरे द्वारा याचना किए जाने पर दृढ़ पराक्रमी राघव अत्यंत प्रसन्न होकर वसिष्ठ से यह वचन बोले।

2.113.10

पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ २.११३.१० ॥

पिता की उस प्रतिज्ञा का मैं वास्तव में पालन करूँगा, जो चौदह वर्षों की है, जो मेरे पिता की प्रतिज्ञा है।

2.113.11

एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ २.११३.११ ॥

ऐसा कहे जाने पर महाप्रज्ञ वसिष्ठ ने वाक्यों के ज्ञाता और वाक्यकुशल राघव को यह महान वचन कहा।

2.113.12

एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥ २.११३.१२ ॥

हे महाप्रज्ञ, प्रसन्न होकर ये सोने से सजी दोनों पादुकाएँ दे दो, जो अयोध्या में तुम्हारे योग-क्षेम की रक्षा करेंगी।

2.113.13

एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
पादुके अधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ ॥ २.११३.१३ ॥

वसिष्ठ के ऐसा कहने पर राघव पूर्वाभिमुख खड़े हुए और इन पादुकाओं पर चढ़कर उन्होंने इन्हें मेरे राज्य के लिए दे दिया।

2.113.14

निवृत्तो ऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ २.११३.१४ ॥

राम से अनुमति पाकर, उन महात्मा से, मैं लौट आया हूँ। अब इन शुभ पादुकाओं को लेकर मैं अयोध्या को ही जाता हूँ।

2.113.15

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम् ॥ २.११३.१५ ॥

महात्मा भरत के इस शुभ वचन को सुनकर मुनि भरद्वाज ने उनसे और भी शुभ वचन कहे।

2.113.16

नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम् ॥ २.११३.१६ ॥

हे नरश्रेष्ठ, शील और आचरण वालों में उत्तम! यह कुछ आश्चर्य नहीं है कि आपमें आर्य भाव ठहरा हो, जैसे निचले स्थान में डाला गया जल ठहरता है।

2.113.17

अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव ।
यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥ २.११३.१७ ॥

आपके पिता, वह महाबाहु दशरथ, अमर हैं, जिनके आप जैसे धर्मज्ञ और धर्मप्रेमी पुत्र हैं।

2.113.18

तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
आमतन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥ २.११३.१८ ॥

उस महात्मा ऋषि से, जिन्होंने अपनी बात कह दी थी, हाथ जोड़कर भरत ने उनसे विदा माँगने का आरंभ किया और उनके चरण पकड़ लिए।

2.113.19

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनःपुनः ।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ २.११३.१९ ॥

तब भरद्वाज की बारम्बार प्रदक्षिणा करके श्रीमान भरत मन्त्रियों के साथ अयोध्या की ओर चले।

2.113.20

यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः ।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ २.११३.२० ॥

रथों, गाड़ियों, घोड़ों और हाथियों के साथ वह विशाल सेना, जो भरत का अनुसरण कर रही थी, फिर लौट पड़ी।

2.113.21

ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम् ॥ २.११३.२१ ॥

फिर उन्होंने दिव्य यमुना नदी को पार किया, जो लहरों की माला से सुशोभित थी; और सबने फिर शुभ जल वाली गंगा नदी को देखा।

2.113.22

तां रम्यजलसम्पूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवः ।
शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥ २.११३.२२ ॥

उस रमणीय जल से भरी नदी को पार करके भाइयों और बन्धुओं सहित सैनिकों के साथ वह सुन्दर शृङ्गिबेरपुर में प्रवेश कर गया।

2.113.23

शृङ्गिबेरपुराद्भूयस्त्वयोध्यां संददर्श ह ॥ २.११३.२३ ॥

फिर शृङ्गिबेरपुर से उसने अयोध्या को देखा।

2.113.24

अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ।
भरतो दुःखसन्तप्तः सारथिं चेदमब्रवीत् ॥ २.११३.२४ ॥

पिता और भाई से रहित अयोध्या को देखकर दुःख से संतप्त भरत ने सारथी से यह कहा।

2.113.25

सारथे पश्य विध्वस्ता सायोध्या न प्रकाशते ।
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ॥ २.११३.२५ ॥

हे सारथी, देखो, उजड़ी हुई अयोध्या अब प्रकाशित नहीं होती। वह निराकार, आनंदहीन, दीन और मंद स्वर वाली हो गई है।