વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.32.1
ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः प्रियकरं हितम्।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ २.३२.१ ॥
પછી ભાઈની આજ્ઞા, જે પ્રિય અને હિતકારી હતી, તે જાણીને તે ઝડપથી જઈને સુયજ્ઞના નિવાસમાં પ્રવેશ્યા.
2.32.2
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ २.३२.२ ॥
અગ્નિશાળામાં ઊભેલા તે બ્રાહ્મણને વંદન કરીને લક્ષ્મણે કહ્યું, "મિત્ર, આગળ આવો; દુષ્કર કર્મ કરનારનું આ નિવાસ જુઓ."
2.32.3
ततः संध्यामुपास्थाय गत्वा सौमित्रिणा सह।
ऋद्धं स प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ २.३२.३ ॥
પછી સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, લક્ષ્મણ સાથે જઈને, સમૃદ્ધિ અને શોભાથી ભરેલા રમણીય રામના નિવાસમાં તે પ્રવેશ્યા.
2.32.5
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ २.३२.५ ॥
સોનાના ઉત્તમ બાજુબંધ, શુભ કુંડળ, સોનાના દોરાથી પરોવેલા મણિ, કેયૂર અને કંકણ પણ.
2.32.6
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।
सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥ २.३२.६ ॥
બીજાં ઘણાં રત્નોથી કાકુત્સ્થ (રામ) એ સુયજ્ઞનો સત્કાર કર્યો; ત્યારે સીતાથી પ્રેરિત થઈને રામે તેને કહ્યું.
2.32.7
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय।
रशनां चाथ सा सीता दातुमिच्छति ते सखी ॥ २.३२.७ ॥
હે સૌમ્ય, પત્ની માટે હાર અને સોનાનો દોરો લઈ જાઓ. અને સીતા તમારી સખીને કમરપટ્ટો આપવા ઇચ્છે છે.
2.32.8
अङ्गदानि च चित्राणि केयूराणि शुभानि च।
प्रयच्छति सखी तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥ २.३२.८ ॥
વનમાં જતી ભાર્યા માટે તેની સખી તને અદ્ભુત અંગદો અને શુભ કેયૂરો આપે છે.
2.32.9
पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम्।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ २.३२.९ ॥
વૈદેહી સીતા ઉત્તમ બિછાનાવાળો, નાનાવિધ રત્નોથી શણગારેલો તે પલંગ પણ તારી પાસે મૂકવા ઇચ્છે છે.
2.32.10
नागः शत्रुंजयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम।
तं ते निष्कसहस्रेण ददामि द्विजपुङ्गव ॥ २.३२.१० ॥
શત્રુંજય નામનો આ હાથી મારા મામાએ મને આપ્યો હતો. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હજાર નિષ્કના બદલામાં હું તે તને આપું છું.
2.32.11
इत्युक्तः स तु रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत्।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥ २.३२.११ ॥
રામના એમ કહેવાથી સુયજ્ઞે તે સ્વીકાર્યું અને રામ, લક્ષ્મણ તથા સીતાને શુભ આશીર્વાદ આપ્યા.
2.32.12
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदम्।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ २.३२.१२ ॥
પછી રામે શાંત અને પ્રિયવચની ભાઈ સૌમિત્રિને, જેમ બ્રહ્મા દેવેન્દ્રને કહે તેમ, આ વચનો કહ્યાં.
2.32.13
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥ २.३२.१३ ॥
હે સૌમિત્રિ, અગસ્ત્ય અને કૌશિક, આ બે ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને બોલાવીને પાણીથી પાકને સિંચે તેમ રત્નોથી તેમનું સન્માન કર.
2.32.14
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रेण राघव।
सुवर्णरजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥ २.३२.१४ ॥
હે મહાબાહુ, રાઘવ, હજાર ગાયો, સોનું-ચાંદી, મૂલ્યવાન મણિઓ અને મહાધનથી તેમને તૃપ્ત કરો.
2.32.15
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ २.३२.१५ ॥
આશીર્વાદ સાથે ભક્તિથી કૌસલ્યાની સેવા કરનાર, તૈત્તિરીય શાખાના આચાર્ય, સુંદર અને વેદજ્ઞ.
2.32.16
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत् तुष्यति स द्विजः ॥ २.३२.१६ ॥
હે સૌમિત્રિ, તેમને વાહન અને દાસીઓ આપો, અને તે દ્વિજ સંતુષ્ટ થાય એટલાં રેશમી વસ્ત્રો પણ આપો.
2.32.17
सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ २.३२.१७ ॥
સૂત ચિત્રરથ, આર્ય અને સચિવ, જે લાંબા સમયથી આપણી સાથે રહ્યા છે; તેમને મહામૂલ્ય રત્નો, વસ્ત્રો અને ધનથી સંતુષ્ટ કરો.
2.32.18
पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च।
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ॥ २.३२.१८ ॥
સર્વ પ્રકારના પશુઓથી, દસ હજાર ગાયોથી, અને કઠ-કલાપ શાખાના આ અનેક દંડધારી વિદ્યાર્થીઓને.
2.32.19
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत् कुर्वन्ति किंचन।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ॥ २.३२.१९ ॥
નિત્ય સ્વાધ્યાયમાં લીન હોવાથી તેઓ બીજું કંઈ કરતા નથી; તેઓ આળસુ અને સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓની ઇચ્છા રાખનારા હોવા છતાં મહાપુરુષોથી સન્માનિત છે.
2.32.20
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा ॥ २.३२.२० ॥
તેમને રત્નોથી ભરેલાં એંસી વાહનો અપાવો, ચોખા ઊંચકનારા હજાર અને બસો ભદ્રક પશુઓ પણ.
2.32.21
व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय ॥ २.३२.२१ ॥
હે સૌમિત્રિ, વ્યંજનો માટે હજાર ગાયોની વ્યવસ્થા કરો; કૌસલ્યા પાસે મેખલા ધારણ કરેલા વિદ્યાર્થીઓનો મોટો સમૂહ એકઠો થયો છે. તેમાંના દરેકને એક-એક હજાર (ગાયો) અપાવો.
2.32.22
अम्बा यथा नो नन्देच्च कौसल्या मम दक्षिणाम्।
तथा द्विजातींस्तान् सर्वाल्ँलक्ष्मणार्चय सर्वशः ॥ २.३२.२२ ॥
અમારી માતા કૌસલ્યા મારી દક્ષિણાથી આનંદ પામે, તેમ, હે લક્ષ્મણ, તે સર્વ દ્વિજોનો સર્વ રીતે સત્કાર કરો.
2.32.23
ततः पुरुषशार्दूलस्तद् धनं लक्ष्मणः स्वयम्।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद् धनदो यथा ॥ २.३२.२३ ॥
પછી પુરુષવ્યાઘ્ર લક્ષ્મણે પોતે જ તે ધન, કહ્યા પ્રમાણે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપ્યું, જેમ ધનદ (કુબેર) આપે છે.
2.32.24
अथाब्रवीद् बाष्पगलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।
स प्रदाय बहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम् ॥ २.३२.२४ ॥
પછી આંસુથી ગળું રૂંધાયેલા ઊભેલા આશ્રિતોને તેણે કહ્યું. તેણે દરેકને પુષ્કળ ધન આપીને જીવનનિર્વાહ આપ્યો.
2.32.25
लक्ष्मणस्य च यद् वेश्म गृहं च यदिदं मम।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥ २.३२.२५ ॥
લક્ષ્મણનું જે ભવન છે અને આ મારું ઘર છે — તેમાંનું દરેક મારા પાછા ફરવા સુધી ખાલી ન રહે તેમ કરવું.
2.32.26
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतां मम ॥ २.३२.२६ ॥
આ પ્રમાણે કહીને, દુઃખી થયેલા સર્વ આશ્રિતોને સંબોધીને તેમણે ધનાધ્યક્ષને કહ્યું, "મારું ધન લાવવામાં આવે."
2.32.27
ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्व एवोपजीविनः।
स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ॥ २.३२.२७ ॥
ત્યારે તેમના સર્વ આશ્રિતો તેમનું ધન લાવ્યા. ત્યાં તે વિશાળ, જોવા લાયક ઢગલો દેખાયો.
2.32.28
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद् धनं सहलक्ष्मणः।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ह्यदापयत् ॥ २.३२.२८ ॥
ત્યારે તે પુરુષશ્રેષ્ઠે લક્ષ્મણ સાથે તે ધન બ્રાહ્મણો, બાળકો, વૃદ્ધો અને દીનજનોને અપાવ્યું.
2.32.29
तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली ॥ २.३२.२९ ॥
ત્યાં પિંગલ ગાર્ગ્ય નામે ત્રિજટ નામનો એક દ્વિજ હતો. તે વનમાં સદા ઉંછવૃત્તિથી જીવતો અને હળ, કોદાળી, લાંગલી સાથે રહેતો.
2.32.30
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।
अब्रवीद् ब्राह्मणं वाक्यं स्त्रीणां भर्ता हि देवता ॥ २.३२.३० ॥
તે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને તેની યુવાન પત્નીએ બાળકોને લઈને આ વાત કહી, કારણ કે સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ દેવતા છે.
2.32.31
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किंचिदवाप्स्यसि ॥ २.३२.३१ ॥
હળ અને કોદાળી મૂકીને મારી વાત માનો. ધર્મજ્ઞ રામનાં દર્શન કરો; જો કંઈ મેળવવાનું હશે તો ત્યાંથી જ મેળવશો.
2.32.32
स भार्याया वचः श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम् ॥ २.३२.३२ ॥
પત્નીનાં વચન સાંભળીને તેણે ફાટેલું જૂનું વસ્ત્ર ઓઢ્યું અને જ્યાં રામનું નિવાસસ્થાન હતું તે માર્ગે તે નીકળ્યો.
2.32.33
भृग्वङ्गिरःसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।
आपञ्चमायाः कक्ष्याया नैतं कश्चिदवारयत् ॥ २.३२.३३ ॥
ભૃગુ અને અંગિરસ જેવા તેજસ્વી, ત્રણ જટાવાળા તેને લોકોની સભામાં પાંચમા આંગણા સુધી કોઈએ રોક્યો નહીં.
2.32.34
स राममासाद्य तदा त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महाबल ॥ २.३२.३४ ॥
ત્યારે રામ પાસે જઈને ત્રિજટે કહ્યું, "હે રાજકુમાર, હે મહાબલી! હું નિર્ધન છું, મારે ઘણા પુત્રો છે."
2.32.35
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।
तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् ॥ २.३२.३५ ॥
"હું વનમાં સદા કષ્ટથી જીવું છું; મારી સંભાળ લો" એમ તેણે કહ્યું. ત્યારે રામે હાસ્યભાવે તેને કહ્યું.
2.32.36
गवां सहस्रमप्येकं न च विश्राणितं मया।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसे ॥ २.३२.३६ ॥
"મેં હજાર ગાયોમાંથી એક પણ આપી નથી. તું દંડથી જેટલે દૂર ફેંકી શકીશ તેટલી ગાયો તને મળશે."
2.32.37
स शाटीं परितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगतः ॥ २.३२.३७ ॥
તે ઉત્સાહમાં કમરની આસપાસ વસ્ત્ર વીંટાળીને, દંડને ફેરવીને પૂરી શક્તિ અને વેગથી ફેંકવા લાગ્યો.
2.32.38
स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसंनिधौ ॥ २.३२.३८ ॥
સરયૂના સામે કાંઠે જતાં તેના હાથમાંથી દંડ સરકી ગયો અને હજારો ગાયોના ટોળામાં, બળદો પાસે પડ્યો.
2.32.39
तं परिष्वज्य धर्मात्मा आ तस्मात् सरयूतटात्।
आनयामास ता गावस्त्रिजटस्याश्रमं प्रति ॥ २.३२.३९ ॥
ધર્માત્મા રામે તેને આલિંગન આપીને, એ સરયૂ કિનારેથી એ ગાયોને ત્રિજટના આશ્રમ તરફ પાછી લાવી.
2.32.40
उवाच च तदा रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ २.३२.४० ॥
ત્યારે રામે તે ગાર્ગ્યને શાંત કરતાં કહ્યું, 'તારે ક્રોધ ન કરવો; આ તો મારી માત્ર મજાક હતી.'
2.32.41
इदं हि तेजस्तव यद् दुरत्ययं
तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया।
इमं भवानर्थमभिप्रचोदितो
वृणीष्व किंचेदपरं व्यवस्यसि ॥ २.३२.४१ ॥
તારા આ દુર્ધર્ષ તેજને જાણવાની ઇચ્છાથી જ મેં આ કર્યું; તું એ માટે પ્રેરિત થયો છે. હવે બીજું કંઈ ઇચ્છતો હો તો વર માગ.
2.32.42
ब्रवीमि सत्येन न ते स्म यन्त्रणां
धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन
मयार्जितं चैव यशस्करं भवेत् ॥ २.३२.४२ ॥
સત્યના સોગંદ ખાઈને કહું છું, તારા પર કોઈ બંધન નહીં રાખું; બ્રાહ્મણ માટે મારું જે ધન છે, તે તમને યોગ્ય રીતે આપવાથી મેં મેળવેલું ધન યશ આપનારું થાઓ.
2.32.43
ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनि-
र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणी-
स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ २.३२.४३ ॥
પછી પત્ની સહિત મહામુનિ ત્રિજટ ગાયોનું ટોળું સ્વીકારીને આનંદિત થયા અને એ મહાત્માને યશ, બળ, પ્રીતિ અને સુખ વધારનારા આશીર્વાદ આપ્યા.
2.32.44
स चापि रामः प्रतिपूर्णपौरुषो
महाधनं धर्मबलैरुपार्जितम्।
नियोजयामास सुहृज्जने चिराद्
यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥ २.३२.४४ ॥
સંપૂર્ણ પૌરુષ ધરાવતા રામે પણ ધર્મબળથી મેળવેલું તે મહાન ધન, યોગ્ય સન્માનભર્યા શબ્દોથી પ્રેરાઈને, લાંબા સમય પછી સુહૃદજનોમાં વહેંચી દીધું.
2.32.45
द्विजः सुहृद् भृत्यजनोऽथवा तदा
दरिद्रभिक्षाचरणश्च यो भवेत्।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो
यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः ॥ २.३२.४५ ॥
ત્યારે બ્રાહ્મણ, સુહૃદ, સેવક, અથવા ગરીબ ભિક્ષા માગીને જીવનાર — એવો કોઈ નહોતો જે યોગ્ય સન્માન, દાન અને આદરથી તૃપ્ત ન થયો હોય.