वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.32.1
ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः प्रियकरं हितम्।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ २.३२.१ ॥
मग भावाची आज्ञा, जी प्रिय आणि हितकारक होती, ती जाणून तो लगेच जाऊन सुयज्ञाच्या निवासस्थानात प्रवेशला.
2.32.2
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ २.३२.२ ॥
अग्निशाळेत उभ्या असलेल्या त्या ब्राह्मणाला वंदन करून लक्ष्मण म्हणाला, "मित्रा, पुढे ये; दुष्कर कर्म करणाऱ्याचे हे निवासस्थान पाहा."
2.32.3
ततः संध्यामुपास्थाय गत्वा सौमित्रिणा सह।
ऋद्धं स प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ २.३२.३ ॥
मग संध्या उपासना करून, लक्ष्मणासह जाऊन, समृद्धी आणि शोभेने भरलेल्या रमणीय रामनिवासात तो प्रवेशला.
2.32.5
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ २.३२.५ ॥
सोन्याचे उत्तम बाजूबंद, शुभ कुंडले, सोन्याच्या दोऱ्यात ओवलेली रत्ने, केयूर आणि कंकणेही.
2.32.6
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।
सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥ २.३२.६ ॥
इतर अनेक रत्नांनी काकुत्स्थ (राम) याने सुयज्ञाचा सत्कार केला; तेव्हा सीतेने प्रेरित केल्यामुळे राम त्याला म्हणाला.
2.32.7
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय।
रशनां चाथ सा सीता दातुमिच्छति ते सखी ॥ २.३२.७ ॥
हे सौम्या, पत्नीसाठी हार आणि सोन्याचा दोरा घेऊन जा. आणि सीतेला तुझ्या सखीला कमरपट्टा द्यायचा आहे.
2.32.8
अङ्गदानि च चित्राणि केयूराणि शुभानि च।
प्रयच्छति सखी तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥ २.३२.८ ॥
वनात जाणाऱ्या भार्येसाठी तिची सखी तुला विचित्र अंगदे आणि शुभ केयूरे देत आहे.
2.32.9
पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम्।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ २.३२.९ ॥
वैदेही सीतेला उत्तम अंथरूण असलेला आणि नाना रत्नांनी सजवलेला तो पलंगही तुझ्याकडे ठेवायचा आहे.
2.32.10
नागः शत्रुंजयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम।
तं ते निष्कसहस्रेण ददामि द्विजपुङ्गव ॥ २.३२.१० ॥
शत्रुंजय नावाचा हा हत्ती माझ्या मामाने मला दिला होता. हे द्विजश्रेष्ठा, हजार निष्कांच्या बदल्यात मी तो तुला देतो.
2.32.11
इत्युक्तः स तु रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत्।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥ २.३२.११ ॥
रामाने असे म्हटल्यावर सुयज्ञाने ते स्वीकारले आणि राम, लक्ष्मण व सीता यांना शुभ आशीर्वाद दिले.
2.32.12
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदम्।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ २.३२.१२ ॥
मग रामाने शांत व प्रियभाषी बंधू सौमित्रीला, जसे ब्रह्मदेव देवेंद्राला बोलतात तसे हे शब्द म्हटले.
2.32.13
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥ २.३२.१३ ॥
हे सौमित्रे, अगस्त्य आणि कौशिक या दोन्ही उत्तम ब्राह्मणांना बोलावून पाण्याने पिकाचे पोषण करावे तसे रत्नांनी त्यांचा सन्मान कर.
2.32.14
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रेण राघव।
सुवर्णरजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥ २.३२.१४ ॥
हे महाबाहो, राघवा, हजार गायी, सोने-चांदी, मौल्यवान मणी आणि महाधनाने त्यांना तृप्त कर.
2.32.15
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ २.३२.१५ ॥
आशीर्वादांसह भक्तिभावाने कौसल्येची सेवा करणारे, तैत्तिरीय शाखेचे आचार्य, सुंदर आणि वेदज्ञ.
2.32.16
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत् तुष्यति स द्विजः ॥ २.३२.१६ ॥
हे सौमित्रा, त्यांना वाहन व दासी दे, आणि तो द्विज संतुष्ट होईल इतकी रेशमी वस्त्रे दे.
2.32.17
सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ २.३२.१७ ॥
सूत चित्ररथ, आर्य आणि सचिव, जे आपल्यासोबत दीर्घकाळ राहिले; त्यांना मौल्यवान रत्ने, वस्त्रे व धन देऊन संतुष्ट कर.
2.32.18
पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च।
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ॥ २.३२.१८ ॥
सर्व प्रकारच्या पशुधनाने, दहा हजार गायींनी, आणि कठ-कलाप शाखेच्या या अनेक दंडधारी विद्यार्थ्यांनी.
2.32.19
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत् कुर्वन्ति किंचन।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ॥ २.३२.१९ ॥
नित्य स्वाध्यायात मग्न असल्याने ते दुसरे काही करीत नाहीत; ते आळशी व चवदार पदार्थांची इच्छा करणारे असले तरी महात्म्यांनी मान्य केलेले आहेत.
2.32.20
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा ॥ २.३२.२० ॥
त्यांना रत्नांनी भरलेली ऐंशी वाहने द्या, तांदूळ वाहून नेणारे एक हजार आणि दोनशे भद्रक पशू हि द्या.
2.32.21
व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय ॥ २.३२.२१ ॥
हे सौमित्रे, व्यंजनांसाठी एक हजार गायींची व्यवस्था कर; कौसल्येजवळ मेखलाधारी (ब्रह्मचाऱ्यांचा) मोठा समूह जमला आहे. त्यांपैकी प्रत्येकाला एक हजार (गायी) द्याव्यात.
2.32.22
अम्बा यथा नो नन्देच्च कौसल्या मम दक्षिणाम्।
तथा द्विजातींस्तान् सर्वाल्ँलक्ष्मणार्चय सर्वशः ॥ २.३२.२२ ॥
आमच्या माता कौसल्या माझ्या दक्षिणेने आनंदित व्हाव्यात म्हणून, त्याचप्रमाणे, हे लक्ष्मणा, त्या सर्व द्विजांचा सर्व प्रकारे सत्कार कर.
2.32.23
ततः पुरुषशार्दूलस्तद् धनं लक्ष्मणः स्वयम्।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद् धनदो यथा ॥ २.३२.२३ ॥
तेव्हा पुरुषव्याघ्र लक्ष्मणाने स्वतः ते धन, सांगितल्याप्रमाणे, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दिले, जसे धनद (कुबेर) देतो.
2.32.24
अथाब्रवीद् बाष्पगलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।
स प्रदाय बहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम् ॥ २.३२.२४ ॥
तेव्हा अश्रूंनी गळा दाटलेल्या उभ्या असलेल्या आश्रितांना तो म्हणाला. त्याने प्रत्येकाला पुष्कळ द्रव्य देऊन उपजीविका दिली.
2.32.25
लक्ष्मणस्य च यद् वेश्म गृहं च यदिदं मम।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥ २.३२.२५ ॥
लक्ष्मणाचे जे घर आणि हे माझे घर — त्यांपैकी प्रत्येक माझ्या परत येईपर्यंत रिकामे राहू नये.
2.32.26
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतां मम ॥ २.३२.२६ ॥
असे बोलून, दुःखी झालेल्या सर्व आश्रितांना उद्देशून त्यांनी धनाध्यक्षाला सांगितले, "माझे धन आणावे."
2.32.27
ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्व एवोपजीविनः।
स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ॥ २.३२.२७ ॥
मग त्यांच्या सर्व आश्रितांनी त्यांचे धन आणले. तेथे ती प्रचंड, पाहण्यासारखी रास दिसू लागली.
2.32.28
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद् धनं सहलक्ष्मणः।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ह्यदापयत् ॥ २.३२.२८ ॥
मग त्या पुरुषश्रेष्ठाने लक्ष्मणासह ते धन ब्राह्मणांना, बालकांना, वृद्धांना आणि दीनांना वाटायला लावले.
2.32.29
तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली ॥ २.३२.२९ ॥
तेथे पिंगल गार्ग्य नावाचा त्रिजट नामक एक ब्राह्मण होता. तो अरण्यात नेहमी उञ्छवृत्तीने उपजीविका करत असे आणि नांगर, कुदळ व फाळ सोबत बाळगीत असे.
2.32.30
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।
अब्रवीद् ब्राह्मणं वाक्यं स्त्रीणां भर्ता हि देवता ॥ २.३२.३० ॥
त्या वृद्ध ब्राह्मणाला त्याची तरुण पत्नी मुलांना घेऊन म्हणाली, कारण स्त्रियांना पतीच देवता आहे.
2.32.31
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किंचिदवाप्स्यसि ॥ २.३२.३१ ॥
नांगर व कुदळ टाकून माझे ऐका. धर्मज्ञ रामाचे दर्शन घ्या; काही मिळवायचे असेल तर तेथूनच मिळेल.
2.32.32
स भार्याया वचः श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम् ॥ २.३२.३२ ॥
पत्नीचे बोल ऐकून त्याने फाटकी जुनी वस्त्रे गुंडाळली आणि जिथे राम राहत होता त्या मार्गाने तो निघाला.
2.32.33
भृग्वङ्गिरःसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।
आपञ्चमायाः कक्ष्याया नैतं कश्चिदवारयत् ॥ २.३२.३३ ॥
भृगू आणि अंगिरस यांच्यासारखा तेजस्वी, त्रिजटाधारी त्याला जनसमुदायात पाचव्या अंगणापर्यंत कोणीही अडवले नाही.
2.32.34
स राममासाद्य तदा त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महाबल ॥ २.३२.३४ ॥
तेव्हा रामाजवळ येऊन त्रिजट म्हणाला, "हे राजपुत्रा, हे महाबलवान! मी निर्धन आहे, माझी पुष्कळ मुले आहेत."
2.32.35
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।
तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् ॥ २.३२.३५ ॥
"मी अरण्यात नेहमी कष्टाने उपजीविका करतो; माझ्याकडे लक्ष द्या" असे तो म्हणाला. तेव्हा राम परिहासपूर्वक त्याला म्हणाला.
2.32.36
गवां सहस्रमप्येकं न च विश्राणितं मया।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसे ॥ २.३२.३६ ॥
"मी हजार गायींपैकी एकही दिलेली नाही. दंडाने तू जितक्या दूरवर फेकशील, तितक्या गायी तुला मिळतील."
2.32.37
स शाटीं परितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगतः ॥ २.३२.३७ ॥
तो उत्साहित होऊन कमरेभोवती वस्त्र गुंडाळून, दंड फिरवून सर्व शक्तीनिशी वेगाने फेकू लागला.
2.32.38
स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसंनिधौ ॥ २.३२.३८ ॥
सरयूच्या पलीकडे जाताना त्याच्या हातातून दंड सुटला आणि हजारो गायींच्या कळपात, बैलांजवळ पडला.
2.32.39
तं परिष्वज्य धर्मात्मा आ तस्मात् सरयूतटात्।
आनयामास ता गावस्त्रिजटस्याश्रमं प्रति ॥ २.३२.३९ ॥
धर्मात्मा रामाने त्याला आलिंगन देऊन, त्या सरयूच्या तीरावरून त्या गायींना त्रिजटाच्या आश्रमाकडे परत आणले.
2.32.40
उवाच च तदा रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ २.३२.४० ॥
तेव्हा रामाने त्या गार्ग्याला समजावत म्हटले, 'तू क्रोध करू नकोस; हा माझा केवळ विनोद होता.'
2.32.41
इदं हि तेजस्तव यद् दुरत्ययं
तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया।
इमं भवानर्थमभिप्रचोदितो
वृणीष्व किंचेदपरं व्यवस्यसि ॥ २.३२.४१ ॥
तुझे हे दुर्धर्ष तेज जाणून घेण्याच्या इच्छेनेच मी हे केले; तू यासाठी प्रेरित झाला आहेस. आणखी काही हवे असेल तर वर माग.
2.32.42
ब्रवीमि सत्येन न ते स्म यन्त्रणां
धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन
मयार्जितं चैव यशस्करं भवेत् ॥ २.३२.४२ ॥
सत्याची शपथ घेऊन सांगतो, तुझ्यावर मी कोणतेही बंधन घालणार नाही; ब्राह्मणाकरिता माझे जे धन आहे, ते तुम्हाला योग्य रीतीने दिल्याने माझ्याकडून मिळवलेले धन यश देणारे होवो.
2.32.43
ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनि-
र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणी-
स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ २.३२.४३ ॥
मग पत्नीसह महामुनी त्रिजट गायींचा कळप स्वीकारून आनंदित झाले आणि त्या महात्म्याला यश, बल, प्रीती व सुख वाढवणारे आशीर्वाद दिले.
2.32.44
स चापि रामः प्रतिपूर्णपौरुषो
महाधनं धर्मबलैरुपार्जितम्।
नियोजयामास सुहृज्जने चिराद्
यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥ २.३२.४४ ॥
पूर्ण पौरुषाने युक्त असलेल्या रामानेही धर्मबलाने मिळवलेले ते महान धन, योग्य सन्मानाच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, बऱ्याच काळानंतर सुहृदांमध्ये वाटून टाकले.
2.32.45
द्विजः सुहृद् भृत्यजनोऽथवा तदा
दरिद्रभिक्षाचरणश्च यो भवेत्।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो
यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः ॥ २.३२.४५ ॥
त्या वेळी ब्राह्मण, मित्र, सेवक किंवा भिक्षा मागून जगणारा गरीब, यांपैकी कोणीही योग्य सन्मान, दान आणि आदरातिथ्याने तृप्त झाला नाही असे तेथे नव्हते.