Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
Entonces Rāma, Sītā y Lakṣmaṇa, con las palmas juntas, se acercaron al rey y, afligidos, le hicieron la circunvalación dejándolo a su derecha.
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
Habiéndose despedido también de él, el Rāghava, conocedor del dharma, junto con Sītā, aturdido por el dolor, saludó a su madre.
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
Después, Lakṣmaṇa, siguiendo a su hermano, saludó a Kausalyā, y de nuevo tomó los pies de su madre Sumitrā.
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
Al verlo postrarse, su madre, llorando y deseando su bien, besó la cabeza del de grandes brazos, Saumitri Lakṣmaṇa, y le habló.
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
Hijo, has sido enviado al exilio en el bosque; tienes afecto por tus amigos y parientes. Mientras tu hermano Rāma se marcha, no seas negligente con él.
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
Oh intachable, ya sea en la desgracia o en la prosperidad, este es tu camino. En el mundo, el dharma de los buenos es someterse al mayor.
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
Esta es la conducta eterna y adecuada de este linaje: dar y tomar votos de iniciación en los sacrificios, y entregar el cuerpo en las batallas.
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
Habiendo hablado así a Lakṣmaṇa, el firme y amado de Rāghava, le dijo una y otra vez: "Ve, hijo de Sumitrā, ve."
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"Considérame a Rāma y a Daśaratha; considérame a la hija de Janaka (Sītā); considera que Ayodhyā misma es el bosque. Querido, ve como te sea propicio."
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
Entonces Sumantra, humilde y conocedor de la cortesía, con las manos juntas habló estas palabras a Kākutstha (Rāma), como Mātali hablaba a Vāsava (Indra).
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"Sube al carro; que la fortuna te acompañe, hijo del rey, de gran gloria. Rápidamente te llevaré adonde, Rāma, me digas."
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"Catorce años debes morar en el bosque; aquellas empresas a las que la reina te ha incitado, debes emprenderlas."
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
Sītā, de hermosas caderas y adornada con joyas, subió con alegre corazón a aquel carro resplandeciente como el sol.
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
Considerando el exilio en el bosque, el suegro dio a Sītā, que seguía a su esposo, vestidos y joyas.
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
Asimismo, las armas y las armaduras para los dos hermanos, con escudos y todo lo que era duro, se colocaron en el suelo del carro.
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
Entonces los dos hermanos, Rāma y Lakṣmaṇa, subieron rápidamente a aquel carro, que ardía como el fuego y estaba adornado con oro.
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
Al ver a los que habían subido con Sītā como tercera, Sumantra apremió a los caballos bien entrenados, veloces como el viento, para conducir el carro.
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
Cuando Rāghava partió al gran bosque por un largo exilio, un desmayo cayó sobre la ciudad y sobre el pueblo, y la fuerza del pueblo también se desvaneció.
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
Aquella ciudad, llena de agitación y confusión, se llenó de un gran estruendo: elefantes enloquecidos y airados, y el relincho y el tropel de los caballos.
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
Entonces aquella ciudad, con niños y ancianos, profundamente afligida, corrió hacia Rāma, como quien abrasado por el calor corre hacia el agua.
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
Colgándose de los costados y de atrás, con los rostros vueltos hacia él y llenos de lágrimas, todos le hablaron a gritos.
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
Auriga, refrena las riendas de los caballos y conduce despacio, despacio; queremos ver el rostro de Rāma, pues de otro modo nos será difícil verlo.
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
Sin duda el corazón de la madre de Rāma es de hierro, pues ve a su hijo, semejante a un hijo de los dioses, marchar al bosque, y no se rompe.
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
Vaidehī ha cumplido ya su deber; como una sombra sigue a su esposo. Entregada al dharma, no lo abandona, como la luz del sol no abandona al Meru.
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
¡Ah, Lakṣmaṇa! Afortunado eres, pues servirás a tu hermano, siempre de palabra amable y semejante a un dios.
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
Grande es esta resolución tuya, y esta es una gran elevación. El camino que sigues, siguiéndolo a él, es el camino al cielo.
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
Así hablando, no pudieron contener las lágrimas que brotaban; la gente seguía a aquel amado, alegría del linaje de Ikṣvāku.
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
Entonces el rey, con el corazón afligido y rodeado de mujeres desconsoladas, salió del palacio diciendo: «Veré a mi amado hijo».
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
Delante se oyó un gran clamor de mujeres que lloraban, como el bramido de las elefantas cuando un gran elefante es atado.
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
Entonces el rey, glorioso padre del linaje de Kākutstha, pareció apagado, como la luna llena atrapada por un planeta.
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
Y Rāma, glorioso, de naturaleza inconcebible, hijo de Daśaratha, urgió al auriga: «Que el carro sea uncido de prisa».
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
«Adelante», dijo Rāma al auriga, y la gente dijo: «Quédate». Incapaz de hacer ambas cosas, el auriga, instado en el camino, no pudo hacer ninguna.
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
Cuando el de brazos poderosos, Rāma, partía, el polvo de la tierra quedó asentado por las lágrimas caídas de los habitantes de la ciudad.
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
En la partida de Rāghava, la ciudad, agotada de llanto y lágrimas, clamando «¡ay!» y aturdida, quedó profundamente afligida.
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
De los ojos de las mujeres brotaron lágrimas nacidas del esfuerzo y la aflicción, como loto que cae del agua agitada por los peces.
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
Al ver a la ciudad seguir a Rāma con un solo pensamiento, el glorioso rey cayó de dolor, como un árbol cuyas raíces han sido cortadas.
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
Entonces surgió un gran clamor de angustia detrás de Rāma, al ver al rey hundirse, muy afligido por el dolor.
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
Algunos clamaban: «¡Ay, Rāma!», y otros: «¡Oh madre de Rāma!». Las mujeres del palacio interior también gritaban y se lamentaban.
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
Al mirar atrás, Rāma vio en el camino al rey y a su madre que lo seguían, abatidos y con la mente turbada.
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
Como una cría atada con un lazo, atado por el lazo del dharma, no se atrevía a mirar abiertamente a su madre.
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
Al ver a los dos a pie —dignos de carros, indignos del sufrimiento, acostumbrados a la comodidad— urgió al cochero: «¡Ve rápido!».
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
El tigre entre los hombres no pudo soportar aquella visión, nacida del dolor, de su padre y su madre, como un elefante aguijoneado con varas.
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
Como una vaca con su ternero, atada, corre de regreso a casa por su ternero, así corrió hacia él la madre de Rāma.
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
Así, llorando, Kausalyā corrió tras aquel carro, gritando: '¡Rāma! ¡Rāma!' '¡Ay, Sītā!' y '¡Lakṣmaṇa!'
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
Derramando lágrimas de los ojos por Rāma, Lakṣmaṇa y Sītā, él miró una y otra vez a su madre, que parecía danzar.
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'¡Detente!' gritó el rey; '¡Sigue, sigue!' dijo Rāghava. El ánimo de Sumantra quedó como atrapado entre dos ruedas.
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
Di al rey: 'No lo oí', aunque te reprochen; y di también: 'Este malvado (Rāma) ha causado tristeza por largo tiempo' — así le dijo Rāma.
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
Cumpliendo las palabras de Rāma y despidiéndose de la gente, el auriga azuzó rápidamente a los caballos incluso al partir.
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
La gente del rey regresó tras dar la vuelta ritual a Rāma; pero con la mente, yendo con rápida velocidad, no regresó de aquel mejor de los hombres.
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"A quien desees ver regresar, no debes seguirlo a lo lejos." Así hablaron los ministros al gran rey Daśaratha.
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
Al oír sus palabras, el rey, dotado de todas las virtudes, con los miembros empapados de sudor y el semblante abatido, se quedó allí afligido junto con su esposa, mirando a su hijo.