వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
అప్పుడు రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, రాజును సమీపించి, దుఃఖితులై ఆయనకు ప్రదక్షిణం చేశారు.
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
ధర్మజ్ఞుడైన రాఘవుడు ఆయనకు కూడా వీడ్కోలు చెప్పి, సీతతో కలిసి, శోకంతో మూర్ఛితుడై, తన తల్లికి నమస్కరించాడు.
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
తరువాత లక్ష్మణుడు అన్న వెంట కౌసల్యకు నమస్కరించి, మళ్ళీ తన తల్లి సుమిత్ర పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
అతడు నమస్కరించగా, ఏడుస్తూ, అతని శ్రేయస్సు కోరిన తల్లి మహాబాహువైన సౌమిత్రి లక్ష్మణుని శిరస్సును ముద్దాడి ఇలా అన్నది.
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
కుమారా, నీవు వనవాసానికి పంపబడ్డావు; నీవు మిత్రులపై అనురాగం కలవాడవు. అన్న రాముడు వెళ్తున్నప్పుడు అతని పట్ల నిర్లక్ష్యం చూపకు.
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
పాపరహితుడా, కష్టంలో ఉన్నా సమృద్ధిలో ఉన్నా ఇదే నీ మార్గం. లోకంలో సజ్జనుల ధర్మం పెద్దవాని వశంలో ఉండటమే.
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
ఇదే ఈ వంశానికి సనాతనమైన, తగిన ఆచారం: యజ్ఞాలలో దానం, దీక్ష; యుద్ధాలలో దేహత్యాగం.
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, దృఢుడూ రాఘవునికి ప్రియుడూ అయిన ఆయనతో "సుమిత్రా పుత్రా, వెళ్ళు, వెళ్ళు" అని మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నారు.
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"నన్ను రాముడిగా, దశరథుడిగా తెలుసుకో; నన్ను జనకుని కుమార్తె (సీత)గా తెలుసుకో; అయోధ్యనే అడవిగా తెలుసుకో. నాయనా, నీకు సుఖంగా ఎలా ఉంటుందో అలా వెళ్ళు."
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
అప్పుడు సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి కాకుత్స్థుడితో (రాముడితో) మాటలు చెప్పాడు; వినయంతో, వినయ మర్యాద తెలిసినవాడై, మాతలి ఇంద్రునితో పలికినట్లు.
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"రథం ఎక్కు, నీకు శుభం, రాజకుమారా, మహాయశస్వీ. రామా, నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళమని చెబుతావో అక్కడికి నిన్ను వేగంగా చేర్చుతాను."
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"పదునాలుగు సంవత్సరాలు నువ్వు అడవిలో నివసించాలి. రాణి నిన్ను ఏమి చేయమని ప్రేరేపించిందో, అవన్నీ నువ్వు ఆరంభించాలి."
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
సూర్యునితో సమానంగా ప్రకాశించే ఆ రథాన్ని సీత సంతోషమైన మనసుతో ఎక్కింది; అందమైన నడుము గల ఆమె తనను ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని ఉంది.
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
అడవివాసాన్ని గుర్తించి, భర్తను అనుసరించే సీతకు మామగారు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు ఇచ్చాడు.
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
అలాగే ఇద్దరు సోదరులకు ఆయుధాలు, కవచాలు, డాళ్లు, కఠినమైనవి అన్నీ రథపు అడుగుభాగంలో పెట్టబడ్డాయి.
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
తరువాత అగ్నిలా ప్రకాశించి, బంగారంతో అలంకరించబడిన ఆ రథాన్ని ఇద్దరు సోదరులైన రాముడు, లక్ష్మణుడు వేగంగా ఎక్కారు.
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
సీతను మూడవదిగా ఎక్కిన వారిని చూసి, సుమంత్రుడు గాలి వేగంతో సమానమైన వేగం గల, శిక్షణ పొందిన గుర్రాలను రథాన్ని నడిపేందుకు ప్రేరేపించాడు.
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
రాఘవుడు దీర్ఘకాల వాసం కోసం ఆ మహారణ్యానికి వెళ్లగానే, నగరంలోనూ ప్రజల్లోనూ మూర్ఛ కలిగింది; ప్రజల బలమూ మూర్ఛితమైనట్టయింది.
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
ఆ నగరం కలతతో, గందరగోళంతో నిండిపోయింది; మదించి కోపించిన ఏనుగుల ఘీంకారాలు, గుర్రాల సకిలింపులు, గిట్టల ధ్వనులతో అది మహా కోలాహలంగా మారింది.
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
అప్పుడు పిల్లలు, వృద్ధులతో సహా ఆ నగరం అత్యంత బాధతో, వేడిమితో అలసినవాడు నీటి వైపు పరుగెత్తినట్లు రాముని వైపే పరుగెత్తింది.
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
పక్కల నుండి, వెనుక నుండి కూడా అతుక్కుని, అతని వైపు ముఖాలు తిప్పి, కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో అందరూ గట్టిగా అరుస్తూ అతనితో మాట్లాడారు.
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
సారథీ, గుర్రాల కళ్ళెం పట్టి నెమ్మదిగా నడుపు; రాముని ముఖాన్ని మేము చూడాలి, లేకపోతే అది మాకు కనబడడం కష్టమవుతుంది.
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
రాముని తల్లి హృదయం నిస్సందేహంగా ఇనుముతో చేసినది; దేవుని కొడుకువంటివాడు అడవికి వెళ్తుంటే కూడా అది పగలడం లేదు.
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
వైదేహి కృతకృత్యురాలు; నీడలా భర్తను అనుసరిస్తోంది. ధర్మంలో అనురక్తురాలై అతడిని విడువదు, సూర్యకాంతి మేరు పర్వతాన్ని విడువనట్లు.
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
అహో లక్ష్మణా! ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడే, దేవతాసమానుడైన సోదరుడికి నువ్వు సేవ చేస్తావు — నువ్వు ధన్యుడవు.
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
ఇది నీ గొప్ప బుద్ధి; ఇదే గొప్ప అభ్యుదయం. నువ్వు వీరిని అనుసరించడం స్వర్గమార్గమే.
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
ఇలా మాట్లాడుతూ వారు పొంగివచ్చిన కన్నీళ్లను ఆపుకోలేకపోయారు. ప్రజలు ప్రియమైన, ఇక్ష్వాకు వంశానందుడైన ఆయననే అనుసరించారు.
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
అప్పుడు దుఃఖితమైన మనస్సు గల రాజు, దీనులైన స్త్రీలతో చుట్టబడి, 'నా ప్రియ పుత్రుడిని చూస్తాను' అని అంటూ గృహం నుండి బయలుదేరాడు.
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
ముందు ఏడుస్తున్న స్త్రీల మహా ధ్వని వినిపించింది; పెద్ద ఏనుగు బంధించబడినప్పుడు ఆడ ఏనుగుల ధ్వనిలా.
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
కాకుత్స్థ వంశపు శ్రీమంతుడైన తండ్రి రాజు అప్పుడు వాడిపోయినవాడిగా కనిపించాడు; పరిపూర్ణ చంద్రుడు గ్రహణంతో పట్టబడినట్టు.
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
ప్రకాశవంతుడు, అచింత్య స్వరూపుడు అయిన దశరథ పుత్రుడు రాముడు సారథిని త్వరగా రథాన్ని కట్టమని ఆజ్ఞాపించాడు.
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"పో" అని రాముడు సారథితో అన్నాడు, "ఆగు" అని ప్రజలు అన్నారు; రెండింటినీ చేయలేక సారథి మార్గంలో నిలిచిపోయాడు.
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
మహాబాహువు రాముడు బయలుదేరుతుండగా, పౌరుల కన్నీళ్లు రాలి నేల ధూళి అణిగిపోయింది.
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
రాఘవుని ప్రయాణంలో, ఏడ్పులతో కన్నీళ్లతో క్షీణించి, "అయ్యో" అని అరుస్తూ, స్పృహ కోల్పోయిన నగరం అత్యంత బాధకు గురైంది.
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
స్త్రీల కళ్ళ నుండి ఆయాసంతో, దుఃఖంతో పుట్టిన కన్నీళ్లు ప్రవహించాయి; చేపల కదలికతో కంపించే నీటిలో నుండి తామరలు రాలినట్లుగా.
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
పట్టణమంతా ఏకచిత్తంగా రాముని వెంట వెళ్లడం చూసిన శ్రీమంతుడైన రాజు దుఃఖంతో వేరు తెగిన చెట్టులా కూలిపోయాడు.
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
అప్పుడు రాముని వెనుక ప్రజల మహా ఆక్రందన ధ్వని పుట్టింది; రాజు అత్యంత దుఃఖంతో కుంగిపోవడం చూసి.
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
కొందరు "అయ్యో రామా!" అని విలపించగా, మరికొందరు "రాముని తల్లీ!" అని విలపించారు; అంతఃపుర స్త్రీలు గట్టిగా ఏడ్చారు.
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
రాముడు వెనక్కి తిరిగి చూసినప్పుడు, దారిలో తన్ను అనుసరిస్తున్న దుఃఖితులై, మనసు కలత చెందిన రాజును, తల్లిని చూశాడు.
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
అతడు పాశంలో బంధించబడిన లేగదూడలా అయ్యాడు; ధర్మపాశంతో బంధించబడినవాడై తల్లిని స్పష్టంగా చూడలేదు.
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
కాలినడకన వెళ్తున్న ఆ ఇద్దరినీ — వాహనానికి తగినవారు, దుఃఖానికి తగనివారు, సుఖానికి అలవాటుపడినవారు — చూసి, సారథిని "వేగంగా వెళ్ళు" అని ప్రేరేపించాడు.
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు తండ్రిని, తల్లిని దుఃఖంతో కూడిన ఆ దృశ్యాన్ని భరించలేకపోయాడు; అంకుశంతో పొడవబడిన ఏనుగులా.
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
దూడ కారణంగా, దూడ కట్టివేయబడిన ఆవు ఇంటివైపు తిరిగి వస్తున్నట్లు, రాముని తల్లి పరుగెత్తింది.
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
అలా ఏడుస్తూ కౌసల్య ఆ రథం వెనుక పరుగెత్తింది; 'రామా! రామా!' 'అయ్యో సీతా!' 'లక్ష్మణా!' అని అరుస్తూ.
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
రామ, లక్ష్మణ, సీతల కోసం కన్నీరు కారుస్తూ, నాట్యం చేస్తున్నట్లు తూలుతున్న తల్లిని ఆయన మళ్ళీ మళ్ళీ చూశాడు.
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'ఆగు!' అని రాజు అరిచాడు; 'వెళ్ళు, వెళ్ళు!' అని రాఘవుడు అన్నాడు. సుమంత్రుని స్థితి రెండు చక్రాల మధ్య చిక్కినట్లయింది.
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'నేను వినలేదు' అని రాజుతో చెప్పు, నిందించబడినా సరే; 'దీర్ఘకాలం దుఃఖం కలిగించిన ఈ పాపి (రాముడు)' అని కూడా చెప్పు — అని రాముడు సుమంత్రునితో అన్నాడు.
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
రాముని మాటలను నెరవేర్చి, ఆ జనులకు వీడ్కోలు పలికి, సారథి వెళ్ళుతూనే గుర్రాలను వేగంగా నడిపాడు.
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
రాజు ప్రజలు రాముడిని ప్రదక్షిణం చేసి వెనుదిరిగారు; కానీ మనసుతో, అతి వేగంగా, ఆ మానవోత్తముడి నుండి వారు వెనుదిరగలేదు.
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"మళ్లీ తిరిగి రావాలని కోరేవాడిని, దూరం వరకు వెంబడించకూడదు." ఈ విధంగా మంత్రులు మహారాజు దశరథునితో ఈ మాటలు చెప్పారు.
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
వారి మాటలు విని, సర్వ గుణ సంపన్నుడైన ఆ రాజు, చెమటతో తడిసిన అవయవాలతో, విషాద రూపంతో, భార్యతో కలిసి దీనంగా అక్కడే నిలబడి, తన కుమారుడిని చూస్తూ ఉండిపోయాడు.