વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
ત્યારે રામ, સીતા અને લક્ષ્મણે હાથ જોડીને, રાજા પાસે જઈ દુઃખી મનથી તેમની પ્રદક્ષિણા કરી.
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
ધર્મજ્ઞ રાઘવે તેમની પણ અનુમતિ લઈને, સીતા સાથે શોકથી મૂઢ થઈને, પોતાની માતાને પ્રણામ કર્યા.
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
પછી લક્ષ્મણે ભાઈની પાછળ કૌસલ્યાને પ્રણામ કર્યા, અને ફરી પોતાની માતા સુમિત્રાના ચરણ પકડ્યા.
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
તેને પ્રણામ કરતો જોઈ રડતી, તેના હિતની ઇચ્છા રાખતી માતાએ મહાબાહુ સૌમિત્રિ લક્ષ્મણનું મસ્તક સૂંઘીને કહ્યું.
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
પુત્ર, તું વનવાસ માટે મોકલાયેલો છે; મિત્રજનો પ્રત્યે તું અનુરાગી છે. ભાઈ રામ જાય ત્યારે તેમના પ્રત્યે બેદરકારી ન કરજે.
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
હે નિષ્પાપ, વિપત્તિમાં હો કે સમૃદ્ધિમાં, આ જ તારો માર્ગ છે. જગતમાં સજ્જનોનો ધર્મ એ છે કે તેઓ મોટાભાઈને આધીન રહે.
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
આ જ આ કુળનો સનાતન, ઉચિત આચાર છે: યજ્ઞોમાં દાન અને દીક્ષા, અને યુદ્ધોમાં દેહત્યાગ.
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
લક્ષ્મણને આમ કહીને, દૃઢ અને રાઘવના પ્રિય એવા તેને તેમણે વારંવાર કહ્યું, "સુમિત્રાના પુત્ર, જા, જા."
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"મને રામ અને દશરથ સમજ; મને જનકની પુત્રી (સીતા) સમજ; અયોધ્યાને જ અરણ્ય સમજ. વત્સ, જેમ સુખ લાગે તેમ જા."
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
ત્યારે સુમંત્રે હાથ જોડીને કાકુત્સ્થ (રામ) ને વચન કહ્યાં; વિનીત અને વિનય જાણનાર, જેમ માતલિ વાસવ (ઇન્દ્ર) ને કહેતો.
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"રથ પર ચઢો, તમારું કલ્યાણ થાઓ, હે રાજકુમાર, મહાયશસ્વી. હે રામ, તમે જ્યાં કહેશો ત્યાં હું તમને ઝડપથી પહોંચાડીશ."
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"ચૌદ વર્ષ તારે વનમાં વસવાનું છે. રાણીએ તને જે કરવા પ્રેર્યો છે, તે બધું તારે આરંભવાનું છે."
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
સૂર્ય સમાન તેજસ્વી તે રથ પર સીતા પ્રસન્ન મનથી ચઢી; સુંદર કમરવાળી તેણે પોતાને અલંકારોથી શણગાર્યા હતા.
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
વનવાસ વિચારીને, પતિની પાછળ જનારી સીતાને સસરાએ વસ્ત્રો અને આભૂષણો આપ્યાં.
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
તેમજ બંને ભાઈઓ માટેના શસ્ત્રો અને કવચ, ઢાલો સહિત જે કઠણ હતું તે, રથના તળિયે મૂકવામાં આવ્યાં.
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
પછી અગ્નિ સમાન ઝળહળતા, સોનાથી શણગારેલા તે રથ પર બંને ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણ ઝડપથી ચઢ્યા.
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
સીતાને ત્રીજી સાથે ચઢેલાઓને જોઈને, સુમંત્રે પવનના વેગ સમાન, તાલીમ પામેલા ઘોડાઓને રથ હાંકવા પ્રેર્યા.
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
રાઘવ લાંબા સમયના વનવાસ માટે તે મહા અરણ્યમાં ગયા ત્યારે નગરમાં અને લોકોમાં મૂર્છા છવાઈ ગઈ; લોકોનું બળ પણ મૂર્છિત થયું.
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
તે નગર વ્યાકુળતા અને ગભરાટથી ભરાઈ ગયું; મદમત્ત અને ક્રોધિત હાથીઓ તથા ઘોડાઓની હણહણાટી અને ખરીઓના અવાજથી તે મહાકોલાહલથી ગુંજી ઊઠ્યું.
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
ત્યારે બાળકો અને વૃદ્ધો સહિત તે નગરી અત્યંત પીડાતી થઈ, અને તડકાથી વ્યાકુળ માણસ પાણી તરફ દોડે તેમ રામ તરફ જ દોડી.
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
બાજુઓ અને પાછળથી લટકીને, તેમના તરફ મુખ ફેરવીને, આંસુઓથી ભરેલા ચહેરે બધા જોરથી બોલી ઊઠ્યા.
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
હે સારથિ, ઘોડાઓની લગામ ખેંચીને ધીમે ધીમે ચલાવ; અમારે રામનું મુખ જોવું છે, નહીંતર તે અમને દુર્લભ થઈ જશે.
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
રામની માતાનું હૃદય ચોક્કસ લોખંડનું છે; દેવપુત્ર જેવો પુત્ર વનમાં જાય છે છતાં તે ફાટતું નથી.
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
વૈદેહી કૃતકૃત્ય છે; પડછાયાની જેમ પતિને અનુસરે છે. ધર્મમાં રત થઈને તે તેમને છોડતી નથી, જેમ સૂર્યની પ્રભા મેરુને છોડતી નથી.
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
અહો લક્ષ્મણ! સદા પ્રિય બોલનાર, દેવસમાન ભાઈની તું સેવા કરીશ — તું ધન્ય છે.
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
આ તારી મહાન બુદ્ધિ છે, અને આ જ મહાન ઉન્નતિ છે. તું જે એમની પાછળ જાય છે, એ જ સ્વર્ગનો માર્ગ છે.
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
આ પ્રમાણે બોલતાં તેઓ ઊભરાતાં આંસુ રોકી ન શક્યા. લોકો પ્રિય, ઇક્ષ્વાકુ-વંશના આનંદ સમાન તેમની પાછળ ચાલતા હતા.
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
ત્યારે દુઃખી ચિત્તવાળા રાજા, દીન સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા, 'હું મારા પ્રિય પુત્રને જોઈશ' એમ કહેતા મહેલમાંથી નીકળ્યા.
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
આગળ રડતી સ્ત્રીઓનો મોટો અવાજ સંભળાયો; મોટો હાથી બાંધવામાં આવ્યા પછી હાથણીઓના ચિત્કાર જેવો.
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
કાકુત્સ્થ વંશના તેજસ્વી પિતા રાજા ત્યારે નિસ્તેજ દેખાયા; પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણથી ગ્રસ્ત થયેલો હોય તેમ.
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
તેજસ્વી, અચિંત્ય સ્વરૂપ દશરથપુત્ર રામે સારથીને ઝડપથી રથ જોડવાની આજ્ઞા આપી.
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"ચાલ" એમ રામે સારથીને કહ્યું, અને લોકોએ "ઊભો રહે" કહ્યું; બંને પાળી ન શકતાં સારથી માર્ગમાં અટકી ગયો.
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
મહાબાહુ રામ નીકળતા હતા ત્યારે, નગરજનોના પડેલા આંસુઓથી ધરતીની ધૂળ શાંત થઈ ગઈ.
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
રાઘવના પ્રયાણ વખતે, રુદન અને આંસુથી ક્ષીણ, "હાય હાય" કરતું, ચેતનાહીન નગર અત્યંત પીડિત થયું.
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
સ્ત્રીઓની આંખોમાંથી દુઃખ અને શ્રમથી ઉત્પન્ન થયેલાં આંસુ વહ્યાં; માછલીઓની હલચલથી હલતા પાણીમાંથી કમળ ખરે તેમ.
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
નગરને એકચિત્તે રામની પાછળ જતું જોઈ શ્રીમાન રાજા દુઃખથી મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ પડી ગયા.
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
ત્યારે રામની પાછળથી લોકોનો મોટો આક્રંદ-ઘોષ ઊઠ્યો, રાજાને અતિ દુઃખથી ઢળી પડતા જોઈને.
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
કેટલાક "હા રામ!" કહી વિલાપ કરવા લાગ્યા, બીજા "રામની માતા!" કહી; અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ મોટેથી રડતી હતી.
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
રામે પાછળ વળીને જોયું તો માર્ગમાં તેમની પાછળ આવતાં, ખિન્ન અને ભ્રમિત ચિત્તવાળા રાજા તથા માતાને જોયા.
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
તે પાશમાં બંધાયેલા વાછરડા જેવા થયા; ધર્મપાશથી બંધાયેલા હોવાથી માતા તરફ ખુલ્લેઆમ જોઈ ન શક્યા.
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
પગે ચાલતા તે બંનેને — જેઓ વાહનને યોગ્ય, દુઃખને અયોગ્ય, સુખમાં ટેવાયેલા હતા — જોઈને તેમણે સારથિને "ઝડપથી ચલાવ" એમ પ્રેરિત કર્યો.
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
પુરુષવ્યાઘ્ર રામ પિતા અને માતાના દુઃખથી ઉત્પન્ન થયેલું તે દૃશ્ય સહન ન કરી શક્યા; અંકુશથી હાંકાયેલા હાથીની જેમ.
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
વાછરડાના કારણે, વાછરડું બાંધેલી ગાય ઘર તરફ પાછી ફરતી દોડે તેમ રામની માતા દોડી.
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
એ જ રીતે રડતી કૌસલ્યા એ રથની પાછળ દોડી; 'રામ! રામ!' 'હા સીતા!' 'લક્ષ્મણ!' એમ પોકારતી.
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા માટે આંસુ વહાવતી, નાચતી હોય તેમ ડગમગતી માતાને તેમણે વારંવાર જોઈ.
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'ઊભો રહે!' એમ રાજા ચીસ્યો; 'જા, જા!' એમ રાઘવ બોલ્યો. સુમંત્રની સ્થિતિ બે પૈડાં વચ્ચે ફસાયા જેવી થઈ.
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'મેં સાંભળ્યું નથી' એમ રાજાને કહેજે, ઠપકો મળે તોપણ; 'લાંબા સમયથી દુઃખ આપનાર આ પાપી (રામ)' એમ પણ કહેજે — એમ રામે સુમંત્રને કહ્યું.
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
રામના વચનનું પાલન કરી, એ લોકોથી વિદાય લઈ, સારથિએ ચાલતાં જ ઘોડાઓને ઝડપથી હાંક્યા.
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
રાજાના લોકો રામની પ્રદક્ષિણા કરીને પાછા ફર્યા; પણ મનથી અતિ વેગે જતાં પણ એ મનુષ્યશ્રેષ્ઠથી તેઓ પાછા ફર્યા નહીં.
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"જેને ફરી પાછો આવતો જોવાની ઇચ્છા હોય, તેની પાછળ દૂર સુધી ન જવું." એમ અમાત્યોએ મહારાજ દશરથને આ વચન કહ્યાં.
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
તેમના વચન સાંભળીને, સર્વગુણસંપન્ન રાજા, પરસેવે ભીંજાયેલા શરીર અને ખિન્ન રૂપ સાથે, પત્ની સહિત દીન થઈને ત્યાં ઊભા રહ્યા અને પુત્રને જોતા રહ્યા.