ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ।
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ।
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਕਿਹਾ।
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਬਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਭਰਾ ਰਾਮ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰੀਂ।
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਭਾਵੇਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ।
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
ਇਹੀ ਇਸ ਕੁਲ ਦਾ ਸਨਾਤਨ, ਉਚਿਤ ਆਚਰਣ ਹੈ: ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੀਖਿਆ, ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦਾ ਤਿਆਗ।
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਹਾ, "ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਾ, ਜਾ।"
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਸਮਝ; ਮੈਨੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ (ਸੀਤਾ) ਸਮਝ; ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਜੰਗਲ ਸਮਝ। ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਮਿਲੇ ਉਵੇਂ ਜਾ।"
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
ਫਿਰ ਸੁਮੰਤਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਹੇ; ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਲੀ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ।
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਆਂਗਾ।"
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ।"
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੀ; ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
ਬਨਵਾਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ।
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਕਵਚ, ਢਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਕਠੋਰ ਸੀ, ਰਥ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ।
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਝਟਪਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤਰ ਨੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗੇ, ਸਿਖਿਅਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ।
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
ਰਾਘਵ ਲੰਮੇ ਬਨਵਾਸ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ; ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
ਉਹ ਨਗਰ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਮਦ-ਮਸਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਿਣਕਾਂ ਅਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੌਲੇ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
ਤਦ ਬਾਲਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਨਗਰੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਤੜਫਿਆ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਦੌੜ ਪਈ।
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛਿਓਂ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਤੀ ਹੋਈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
ਅਹੋ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਸਦਾ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੁੱਲ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੂੰ ਕਰੇਂਗਾ — ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ।
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਉੱਨਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਮੜਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਲੋਕ ਉਸ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਨੰਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਦੀਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, 'ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ' ਇਹ ਆਖਦਾ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ।
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
ਅੱਗੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਹਥਣੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ ਵਾਂਗ।
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਫਿੱਕਾ ਪਿਆ ਲੱਗਿਆ; ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ।
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
ਤੇਜਸਵੀ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸਰੂਪ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਰੱਥ ਜੋੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"ਚੱਲ" ਇਹ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ "ਰੁਕ" ਆਖਿਆ; ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਮੰਨ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰਥੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਗਿਆ।
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
ਮਹਾਬਾਹੂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਲਦਿਆਂ, ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਡਿੱਗੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਬੈਠ ਗਈ।
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ, ਰੋਣ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, "ਹਾਇ ਹਾਇ" ਕਰਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗਾ ਨਗਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੰਝੂ ਵਹੇ; ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਡਿੱਗਣ ਵਾਂਗ।
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
ਨਗਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
ਤਦ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਣ-ਕੁਰਲਾਟ ਉੱਠਿਆ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢਹਿੰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ।
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
ਕੋਈ "ਹਾਇ ਰਾਮ!" ਆਖ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਹੋਰ "ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ!" ਆਖ ਕੇ; ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਚੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਭਟਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
ਉਹ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਧਰਮ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
ਪੈਦਲ ਤੁਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ — ਜੋ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਯੋਗ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਯੋਗ, ਸੁਖ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ — ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ "ਛੇਤੀ ਚਲਾ" ਆਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ; ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਹਿਲਾਏ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ।
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
ਵੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਛਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਗਾਂ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੌੜੀ।
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦੀ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਉਸ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ; 'ਰਾਮ! ਰਾਮ!' 'ਹਾਏ ਸੀਤਾ!' 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ।
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਂਦੀ, ਨੱਚਦੀ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ।
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'ਰੁਕ!' ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਚੀਕਿਆ; 'ਜਾ, ਜਾ!' ਕਿਹਾ ਰਾਘਵ ਨੇ। ਸੁਮੰਤਰ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ' ਇਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਝਿੜਕ ਮਿਲੇ; 'ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਾਪੀ (ਰਾਮ)' ਇਹ ਵੀ ਕਹੀਂ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਹਾਕਿਆ।
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਗਏ; ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੋਂ ਉਹ ਨਾ ਮੁੜੇ।
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਰਬਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਰਾਜਾ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।