ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
ଏଥର ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବ ତାଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ନେଇ, ସୀତା ସହିତ, ଶୋକରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
ଏଥର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କ ପଛେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ମାତା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ।
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଦେଖି, କାନ୍ଦୁ କାନ୍ଦୁ, ତାଙ୍କ ହିତ କାମନା କରୁଥିବା ମାତା ମହାବାହୁ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମସ୍ତକ ଆଘ୍ରାଣ କରି ଏହା କହିଲେ।
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
ପୁତ୍ର, ତୁମେ ବନବାସ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଛ; ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ ଅନୁରକ୍ତ। ଭାଇ ରାମ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବହେଳା କରନା।
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ବିପଦରେ ଥାଅ କି ସମୃଦ୍ଧିରେ, ଏହା ତୁମର ପଥ। ଜଗତରେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଧର୍ମ ହେଉଛି ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ ବଶରେ ରହିବା।
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
ଏହା ହିଁ ଏହି କୁଳର ସନାତନ, ଉଚିତ ଆଚରଣ: ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ ଓ ଦୀକ୍ଷା, ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେହତ୍ୟାଗ।
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ଦୃଢ଼ ଓ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, "ସୁମିତ୍ରାର ପୁତ୍ର, ଯାଅ, ଯାଅ।"
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"ମୋତେ ରାମ ଓ ଦଶରଥ ବୋଲି ଜାଣ; ମୋତେ ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା (ସୀତା) ବୋଲି ଜାଣ; ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ହିଁ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ। ବତ୍ସ, ଯେପରି ସୁଖ ମିଳେ ସେପରି ଯାଅ।"
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
ତା'ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଯୋଡ଼ି କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ) ଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ; ବିନୀତ ଓ ବିନୟ ଜାଣୁଥିବା, ଯେପରି ମାତଲି ବାସବଙ୍କୁ କହୁଥିଲେ।
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"ରଥରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ମହାଯଶସ୍ୱୀ। ହେ ରାମ, ଆପଣ ଯେଉଁଠାକୁ କହିବେ ସେଠାକୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚାଇବି।"
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"ଚଉଦ ବର୍ଷ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ହେବ। ରାଣୀ ତୁମକୁ ଯାହା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେସବୁ ତୁମକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ହେବ।"
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ସେହି ରଥରେ ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ଆରୋହଣ କଲେ; ସୁନ୍ଦର କଟିବିଶିଷ୍ଟା ସେ ନିଜକୁ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜାଇଥିଲେ।
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
ବନବାସ ବିଚାର କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅନୁଗାମିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ୱଶୁର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ।
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
ସେହିପରି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ରସମୂହ ଓ କବଚ, ଢାଲ ସହିତ ଯାହା କଠିନ ଥିଲା, ରଥର ତଳେ ରଖାଗଲା।
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
ତା'ପରେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ସେହି ରଥରେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଆରୋହଣ କଲେ।
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
ସୀତାଙ୍କୁ ତୃତୀୟ ରୂପେ ସହ ଆରୋହୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ପବନ ବେଗ ସମାନ, ସୁଶିକ୍ଷିତ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ରଥ ଚଳାଇବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ।
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
ରାଘବ ଦୀର୍ଘକାଳ ବନବାସ ପାଇଁ ସେହି ମହାଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲାବେଳେ, ନଗରରେ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ଚ୍ଛା ଛାଇ ଗଲା; ଲୋକମାନଙ୍କ ବଳ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହେଲା।
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
ସେ ନଗର ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ଆତଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ମତ୍ତ ଓ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହାତୀ ଓ ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଓ ଖୁରର ଶବ୍ଦରେ ତାହା ମହାକୋଳାହଳରେ ପୂରିଗଲା।
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
ସେତେବେଳେ ପିଲାମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ନଗରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଖରାରେ ତାପିତ ମଣିଷ ଜଳ ଆଡ଼େ ଦୌଡ଼ିବା ପରି ରାମଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ହିଁ ଦୌଡ଼ିଲା।
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛରୁ ଝୁଲିପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି, ଲୁହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖରେ ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
ହେ ସାରଥି, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଲଗାମ ଧରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଳାଅ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖିବା, ନହେଲେ ତାହା ଆମ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯିବ।
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲୌହର; ଦେବପୁତ୍ରପରି ପୁତ୍ର ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାହା ଫାଟୁ ନାହିଁ।
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
ବୈଦେହୀ କୃତକୃତ୍ୟା; ଛାୟା ପରି ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ଅନୁରକ୍ତା ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଯେପରି ମେରୁକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
ଅହୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ସର୍ବଦା ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା, ଦେବସଦୃଶ ଭାଇଙ୍କ ସେବା ତୁମେ କରିବ — ତୁମେ ଧନ୍ୟ।
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
ଏହା ତୁମର ମହାନ ବୁଦ୍ଧି; ଏହା ହିଁ ମହାନ ଉନ୍ନତି। ତୁମେ ଏମାନଙ୍କ ପଛେ ଯାଉଛ, ଏହା ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ।
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
ଏପରି କହୁଥିବା ସେମାନେ ଉଛୁଳି ଆସୁଥିବା ଲୁହ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକେ ସେହି ପ୍ରିୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
ତେବେ ଦୁଃଖିତ ମନର ରାଜା, ଦୀନ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ହୋଇ, 'ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବି' ବୋଲି କହି ପ୍ରାସାଦରୁ ବାହାରି ଗଲେ।
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
ଆଗରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ମହା ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଗଲା; ବଡ଼ ହାତୀ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିଲେ ହାତୀଣୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ପରି।
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ତେଜସ୍ୱୀ ପିତା ରାଜା ସେତେବେଳେ ମଳିନ ଦିଶିଲେ; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା ପରି।
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସାରଥିକୁ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"ଯାଅ" ବୋଲି ରାମ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, ଓ ଲୋକେ "ରୁହ" କହିଲେ; ଦୁଇଟି ପାଳନ କରି ନ ପାରି ସାରଥି ପଥରେ ଅଟକି ଗଲା।
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
ମହାବାହୁ ରାମ ବାହାରିବା ବେଳେ, ନଗରବାସୀଙ୍କ ଝରିଥିବା ଲୁହରେ ପୃଥିବୀର ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହେଲା।
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବେଳେ, କାନ୍ଦରେ ଓ ଲୁହରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, "ହାୟ ହାୟ" କରି, ଚେତନାହୀନ ନଗର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହେଲା।
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଳେଶରୁ ଜାତ ଲୁହ ବହିଲା; ମାଛର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଦୋହଲା ଜଳରୁ ପଦ୍ମ ଝରିଲା ଭଳି।
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
ନଗରକୁ ଏକ ମନରେ ରାମଙ୍କ ପଛେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଶ୍ରୀମାନ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ମୂଳ କଟା ଗଛ ଭଳି ପଡ଼ିଗଲେ।
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
ଏହିବେଳେ ରାମଙ୍କ ପଛରୁ ଲୋକଙ୍କ ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା, ରାଜାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଢଳି ପଡ଼ିବା ଦେଖି।
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
କେହି "ହାୟ ରାମ!" କହି ବିଳାପ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ "ରାମଙ୍କ ମା!" କହି; ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
ରାମ ପଛକୁ ଫେରି ଦେଖିଲେ, ପଥରେ ତାଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ, ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତ ରାଜା ଓ ମାତାଙ୍କୁ।
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
ସେ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିଥିବା ଛୁଆ ପରି ହେଲେ; ଧର୍ମପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବାରୁ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ଚାହିଁ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
ପଦରେ ଚାଲୁଥିବା ସେହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ — ଯେଉଁମାନେ ଯାନର ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ — ଦେଖି ସେ ସାରଥିକୁ "ଶୀଘ୍ର ଚଳାଅ" ବୋଲି ପ୍ରେରିତ କଲେ।
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କର ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିତ ସେ ଦୃଶ୍ୟ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଅଙ୍କୁଶରେ ବିଦ୍ଧ ହସ୍ତୀ ପରି।
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
ବାଛୁରି ପାଇଁ, ବାଛୁରି ବନ୍ଧା ଗାଈ ଘର ଆଡ଼କୁ ଫେରିବା ପରି, ରାମଙ୍କ ମାତା ଦୌଡ଼ିଲେ।
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
ସେହିପରି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କୌଶଲ୍ୟା ସେହି ରଥ ପଛେ ଦୌଡ଼ିଲେ; 'ରାମ! ରାମ!' 'ହା ସୀତା!' 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଡାକି ଡାକି।
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ପାଇଁ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରାଉଥିବା, ନାଚୁଥିବା ପରି ଟଳମଳ ହେଉଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ସେ ବାରମ୍ବାର ଦେଖିଲେ।
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'ରୁହ!' ବୋଲି ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ; 'ଯାଅ, ଯାଅ!' ବୋଲି ରାଘବ କହିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଇ ଚକ ମଝିରେ ଫସିଥିବା ପରି ହେଲା।
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'ମୁଁ ଶୁଣି ନାହିଁ' ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ କୁହ, ନିନ୍ଦା ମିଳିଲେ ବି; 'ଦୀର୍ଘକାଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଏ ପାପୀ (ରାମ)' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହ — ଏହା ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
ରାମଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରି, ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସାରଥି ଯିବା ବେଳେ ହିଁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳାଇଲେ।
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଜନସାଧାରଣ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଫେରିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ମନରେ ଅତି ବେଗରେ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ସେମାନେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"ଯାହାକୁ ପୁଣି ଫେରିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ପଛରେ ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
ସେମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ରାଜା, ଘାମରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ଓ ଦୁଃଖିତ ରୂପ ନେଇ, ପତ୍ନୀ ସହିତ ଦୀନ ହୋଇ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ।