वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
नंतर राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी हात जोडून, राजाजवळ जाऊन दुःखी मनाने त्यांना प्रदक्षिणा घातली.
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
धर्मज्ञ राघवाने त्यांचीही अनुमती घेऊन, सीतेसह शोकाने मूढ होऊन आपल्या मातेला नमस्कार केला.
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
नंतर लक्ष्मणाने भावाच्या मागोमाग कौसल्येला नमस्कार केला, आणि पुन्हा आपली माता सुमित्रा हिचे चरण धरले.
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
त्याला नमस्कार करताना पाहून रडत असलेली, त्याचे हित इच्छिणारी माता, महाबाहू सौमित्री लक्ष्मणाचे मस्तक हुंगून म्हणाली.
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
पुत्रा, तू वनवासासाठी पाठवला गेला आहेस; सुहृदांवर तुझे प्रेम आहे. भाऊ राम जात असताना त्याच्याबाबत निष्काळजीपणा करू नकोस.
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
हे निष्पाप पुत्रा, संकटात असो वा समृद्धीत, हाच तुझा मार्ग आहे. जगात सज्जनांचा धर्म म्हणजे ज्येष्ठाच्या अधीन राहणे.
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
हाच या कुलाचा सनातन, उचित आचार आहे: यज्ञांत दान व दीक्षा, आणि युद्धांत देहत्याग.
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
लक्ष्मणास असे सांगून, संकल्पनिष्ठ आणि रघुवीरांचा प्रिय असलेल्या त्याला ते वारंवार म्हणाले, "सुमित्रेच्या पुत्रा, जा, जा."
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"मला राम व दशरथ समज; मला जनकाची कन्या (सीता) समज; अयोध्येलाच अरण्य समज. वत्सा, जसे सुखकर वाटेल तसे जा."
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
तेव्हा सुमंत्र हात जोडून काकुत्स्थाला (रामाला) म्हणाला; विनीत आणि विनयजाणणारा, जसा मातलि वासवाला बोलत असे.
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"रथावर चढा, तुमचे कल्याण होवो, हे राजपुत्रा, महायशस्वी. हे राम, जिथे तुम्ही मला सांगाल तिथे मी तुम्हाला लवकरच पोहोचवीन."
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"चौदा वर्षे तुला अरण्यात राहायचे आहे. राणीने तुला जे करण्यास प्रवृत्त केले आहे, ते सर्व तुला आरंभ करायचे आहे."
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
सूर्यासारख्या तेजस्वी त्या रथात सीता आनंदित मनाने चढली; सुंदर कंबरेची ती स्वतःला अलंकारांनी सजवून होती.
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
वनवास लक्षात घेऊन, पतीच्या मागोमाग जाणाऱ्या सीतेला सासऱ्यांनी वस्त्रे आणि अलंकार दिले.
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
तसेच दोन्ही भावांसाठीची शस्त्रे आणि चिलखते, ढालींसह कठीण असलेली सर्व, रथाच्या तळात ठेवली गेली.
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
मग अग्नीसारख्या तेजस्वी, सोन्याने सजवलेल्या त्या रथात राम आणि लक्ष्मण या दोन भावांनी लगबगीने आरोहण केले.
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
सीतेसह तिसरी म्हणून आरूढ झालेल्यांना पाहून, सुमंत्राने वाऱ्याच्या वेगासारख्या, प्रशिक्षित घोड्यांना रथ हाकण्यास प्रवृत्त केले.
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
राघव दीर्घकालीन वनवासासाठी त्या महान अरण्यात गेल्यावर नगरात आणि लोकांमध्ये मूर्च्छा पसरली; लोकांचे बलही मूर्च्छित झाले.
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
ते नगर व्याकुलतेने आणि गोंधळाने भरून गेले; उन्मत्त व संतप्त हत्तींच्या चित्कारांनी व घोड्यांच्या खिंकाळण्याने व टापांच्या आवाजाने ते मोठ्या कोलाहलाने दुमदुमले.
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
तेव्हा बालकांसह आणि वृद्धांसह ते नगर अत्यंत पीडित होऊन, उन्हाने तापलेला माणूस पाण्याकडे धावतो तसे रामाकडेच धावले.
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
बाजूंनी आणि मागून लोंबकळत, त्याच्याकडे तोंड करून, अश्रूंनी भरलेल्या चेहऱ्यांनी सर्वजण मोठ्याने ओरडून त्याला म्हणाले.
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
हे सारथी, घोड्यांचे लगाम आवळून हळूहळू चालव; आम्हाला रामाचे मुख पाहायचे आहे, नाहीतर ते आम्हाला दुर्लभ होईल.
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
रामाच्या मातेचे हृदय निश्चितच लोखंडाचे आहे; देवपुत्रासारखा पुत्र वनात जात असताना ते फुटत नाही.
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
वैदेही कृतकृत्य आहे; सावलीप्रमाणे पतीच्या मागे जाते. धर्मात रत असल्याने ती त्याला सोडत नाही, जसे सूर्यप्रभा मेरूला सोडत नाही.
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
अहो लक्ष्मणा! सदा प्रिय बोलणाऱ्या, देवतुल्य बंधूची सेवा तू करशील — तू कृतार्थ आहेस.
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
ही तुझी महान बुद्धी आहे, आणि हीच महान उन्नती आहे. तू यांच्या मागे जात आहेस, हाच स्वर्गाचा मार्ग आहे.
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
असे बोलताना त्यांना उसळून येणारे अश्रू आवरता आले नाहीत. लोक त्या प्रिय, इक्ष्वाकु-वंशाच्या आनंदाच्या मागे चालत होते.
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
तेव्हा दुःखी मनाचा राजा, दीन स्त्रियांनी वेढलेला, 'मी माझ्या प्रिय पुत्राला पाहीन' असे म्हणत राजवाड्यातून बाहेर पडला.
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
पुढे रडणाऱ्या स्त्रियांचा मोठा आवाज ऐकू आला; मोठा हत्ती बांधला गेल्यावर हत्तीणींच्या आक्रोशासारखा.
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
काकुत्स्थ वंशाचे तेजस्वी पिता राजा तेव्हा म्लान दिसत होते; पूर्ण चंद्राला ग्रहणाने ग्रासल्यासारखे.
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
तेजस्वी, अचिंत्य स्वरूप असलेल्या दशरथपुत्र रामाने सारथ्याला त्वरेने रथ जोडण्याची आज्ञा दिली.
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"चल" असे रामाने सारथ्याला सांगितले, आणि लोक "थांब" म्हणाले; दोन्ही पाळता न आल्याने सारथी मार्गावर अडकला.
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
महाबाहू राम निघत असताना, नगरवासीयांच्या गळलेल्या अश्रूंनी भूमीची धूळ शांत झाली.
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
राघवाच्या प्रयाणावेळी, रडण्याने आणि अश्रूंनी क्षीण झालेले, "हाय हाय" करीत, भान हरवलेले नगर अत्यंत पीडित झाले.
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
स्त्रियांच्या डोळ्यांतून दुःख आणि श्रमांतून उत्पन्न झालेले अश्रू वाहिले; माशांच्या हालचालीने हलणाऱ्या पाण्यातून कमळे पडावीत तसे.
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
नगर एकचित्ताने रामामागे जात असलेले पाहून तेजस्वी राजा दुःखाने मुळे तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे कोसळला.
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
तेव्हा रामाच्या मागून लोकांचा मोठा आक्रोश उठला, राजा अत्यंत दुःखाने खचून पडत असल्याचे पाहून.
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
कोणी "हा राम!" म्हणून विलाप केला, तर इतर कोणी "रामाची माता!" म्हणून; अंतःपुरातील स्त्रिया मोठ्याने रडत होत्या.
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
राम मागे वळून पाहताना वाटेवर आपल्यामागे येणारे, खिन्न आणि भ्रमित मनाचे राजा व माता त्यांना दिसले.
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
तो जणू पाशात अडकलेल्या वासरासारखा झाला; धर्मपाशाने बद्ध असल्याने त्याने मातेकडे उघडपणे पाहिले नाही.
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
पायी चालणाऱ्या त्या दोघांना — जे वाहनास योग्य, दुःखास अयोग्य, सुखात वाढलेले होते — पाहून त्याने सारथ्याला "लवकर चल" असे प्रेरित केले.
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
पुरुषव्याघ्र रामाला पिता व माता यांच्या दुःखातून उत्पन्न झालेले ते दृश्य सहन होईना; अंकुशाने टोचलेल्या हत्तीप्रमाणे.
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
वासराच्या कारणाने, वासरू बांधलेली गाय घराकडे परतताना जशी धावते, तशी रामाची माता धावली.
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
तसेच रडत कौसल्या त्या रथामागे धावली; 'राम! राम!' 'हा सीते!' 'लक्ष्मणा!' असे ओरडत.
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
राम, लक्ष्मण व सीतेसाठी डोळ्यांतून अश्रू ढाळणाऱ्या, नाचत असल्यासारख्या डगमगणाऱ्या मातेला त्याने वारंवार पाहिले.
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'थांब!' असे राजा ओरडला; 'जा, जा!' असे राघव म्हणाला. सुमंत्राची अवस्था दोन चाकांच्या मध्ये सापडल्यासारखी झाली.
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'मी ऐकले नाही' असे राजाला सांग, निंदा झाली तरी; 'दीर्घकाळ दुःख देणारा हा पापी (राम)' असेही सांग — असे राम सुमंत्राला म्हणाला.
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
रामाचे वचन पाळून, त्या लोकांचा निरोप घेऊन, सारथ्याने निघतानाच घोड्यांना वेगाने हाकले.
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
राजाचे लोक रामाला प्रदक्षिणा घालून परतले; पण मनाने अति वेगाने जात असतानाही त्या मानवश्रेष्ठापासून ते परतले नाहीत.
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"ज्याने पुन्हा परत यावे अशी इच्छा असेल, त्याच्या मागे फार दूरपर्यंत जाऊ नये." याप्रमाणे अमात्य महाराज दशरथाला हे शब्द म्हणाले.
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
त्यांचे शब्द ऐकून, सर्वगुणसंपन्न राजा, घामाने भिजलेल्या शरीराने आणि खिन्न रूपाने, पत्नीसह दीनपणे तेथेच उभा राहिला आणि पुत्राकडे पाहत राहिला.