വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
അനന്തരം രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൈകൂപ്പി, രാജാവിനെ സമീപിച്ച് ദുഃഖിതരായി അദ്ദേഹത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
ധർമജ്ഞനായ രാഘവൻ അദ്ദേഹത്തോടും യാത്ര ചോദിച്ച്, സീതയോടൊപ്പം ശോകത്താൽ വ്യാകുലനായി, തന്റെ അമ്മയെ വന്ദിച്ചു.
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
പിന്നീട് ലക്ഷ്മണൻ ജ്യേഷ്ഠനെ അനുഗമിച്ച് കൗസല്യയെ വന്ദിച്ചു; വീണ്ടും തന്റെ അമ്മ സുമിത്രയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു.
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
അവൻ വന്ദിക്കുന്നത് കണ്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവന്റെ നന്മ ആഗ്രഹിച്ച അമ്മ മഹാബാഹുവായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണന്റെ ശിരസ്സിൽ മണത്ത് ചുംബിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
മകനേ, നീ വനവാസത്തിനായി അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു; സുഹൃത്തുക്കളിൽ നീ അനുരക്തനാണ്. ജ്യേഷ്ഠൻ രാമൻ പോകുമ്പോൾ അവനോട് അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്.
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
കളങ്കമില്ലാത്തവനേ, ദുരിതത്തിലായാലും സമൃദ്ധിയിലായാലും ഇതാണ് നിനക്കുള്ള വഴി. ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം മൂത്തവന്റെ വശത്ത് നിൽക്കലാണ്.
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
ഇതാണ് ഈ കുലത്തിന്റെ സനാതനവും ഉചിതവുമായ നടപ്പ്: യജ്ഞങ്ങളിൽ ദാനവും ദീക്ഷയും, യുദ്ധങ്ങളിൽ ദേഹത്യാഗവും.
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, ദൃഢനും രാഘവന്റെ പ്രിയനുമായ അവനോട് "സുമിത്രയുടെ പുത്രാ, പോകൂ, പോകൂ" എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"എന്നെ രാമനായും ദശരഥനായും അറിയുക; എന്നെ ജനകപുത്രിയായി (സീത) അറിയുക; അയോധ്യയെ തന്നെ കാടായി അറിയുക. പ്രിയനേ, സുഖമായി എങ്ങനെ ഇഷ്ടമോ അങ്ങനെ പോകൂ."
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
അപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പി കാകുത്സ്ഥനോട് (രാമനോട്) വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; വിനീതനും വിനയമറിയുന്നവനുമായി, മാതലി ഇന്ദ്രനോട് പറഞ്ഞതുപോലെ.
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"രഥത്തിൽ കയറൂ, നിനക്ക് മംഗളം, രാജപുത്രാ, മഹായശസ്വീ. രാമാ, നീ എവിടേക്ക് പോകാൻ പറയുന്നുവോ അവിടേക്ക് നിന്നെ വേഗം എത്തിക്കാം."
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"പതിന്നാലു വർഷം നീ കാട്ടിൽ വസിക്കണം. രാജ്ഞി നിന്നെ എന്തു ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചുവോ, അവയെല്ലാം നീ ആരംഭിക്കണം."
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
സൂര്യതുല്യം തിളങ്ങുന്ന ആ രഥത്തിൽ സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ സീത കയറി; സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ള അവൾ ആഭരണങ്ങളാൽ സ്വയം അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
വനവാസം മനസ്സിൽ കണ്ട്, ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന സീതയ്ക്ക് ശ്വശുരൻ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകി.
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
അതുപോലെ രണ്ടു സഹോദരന്മാർക്കുള്ള ആയുധങ്ങളും കവചങ്ങളും പരിചകളോടുകൂടിയ കഠിനമായവയും രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ വെച്ചു.
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
പിന്നീട് അഗ്നി പോലെ തിളങ്ങുന്ന, സ്വർണ്ണാലങ്കാരമുള്ള ആ രഥത്തിൽ രാമനും ലക്ഷ്മണനുമാകുന്ന രണ്ടു സഹോദരന്മാർ വേഗത്തിൽ കയറി.
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
സീതയെ മൂന്നാമതായി ഉൾപ്പെടുത്തി കയറിയവരെ കണ്ട്, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിനു തുല്യമായ, പരിശീലനം ലഭിച്ച കുതിരകളെ സുമന്ത്രൻ രഥം തെളിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
രാഘവൻ ദീർഘകാലത്തെ വനവാസത്തിനായി ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, നഗരത്തിലും ജനങ്ങളിലും മൂർച്ഛ ഉണ്ടായി; ജനങ്ങളുടെ ബലവും മൂർച്ഛിച്ചു.
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
ആ നഗരം പരിഭ്രമവും കലക്കവും നിറഞ്ഞതായി; മദിച്ചുകോപിച്ച ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെ ചിനപ്പും കുളമ്പൊലിയും കൊണ്ട് അത് മഹാരവം മുഴക്കി.
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
അപ്പോൾ കുട്ടികളും വൃദ്ധരുമടങ്ങുന്ന ആ നഗരം അത്യന്തം വേദനിച്ച്, ചൂടേറ്റ് തളർന്നവൻ വെള്ളത്തിലേക്ക് ഓടുന്നതുപോലെ രാമനിലേക്കുതന്നെ ഓടി.
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
വശങ്ങളിൽനിന്നും പിന്നിൽനിന്നും തൂങ്ങിക്കിടന്നും, അവനിലേക്ക് മുഖം തിരിച്ചും, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ എല്ലാവരും ഉറക്കെ വിളിച്ച് അവനോട് പറഞ്ഞു.
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
സാരഥീ, കുതിരകളുടെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ച് പതുക്കെ പതുക്കെ ഓടിക്കൂ; രാമന്റെ മുഖം ഞങ്ങൾ കാണണം, അല്ലെങ്കിൽ അത് ഞങ്ങൾക്ക് കാണാൻ പ്രയാസമാകും.
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
രാമന്റെ മാതാവിന്റെ ഹൃദയം സംശയമില്ലാതെ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണ്; ദേവപുത്രനു തുല്യനായവൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോഴും അത് പിളരുന്നില്ലല്ലോ.
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
വൈദേഹി കൃതകൃത്യയാണ്; നിഴൽപോലെ ഭർത്താവിനെ പിന്തുടരുന്നു. ധർമ്മത്തിൽ രമിച്ച് അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, സൂര്യപ്രഭ മേരുവിനെ വിട്ടുപിരിയാത്തതുപോലെ.
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
അയ്യോ ലക്ഷ്മണാ! എപ്പോഴും പ്രിയമായി സംസാരിക്കുന്ന, ദേവതുല്യനായ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനെ നീ സേവിക്കുമല്ലോ — നീ ഭാഗ്യവാൻ.
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
ഇത് നിന്റെ മഹത്തായ ബുദ്ധിയാണ്; ഇതുതന്നെയാണ് മഹത്തായ ഉയർച്ച. ഇദ്ദേഹത്തെ നീ അനുഗമിക്കുന്നത് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള മാർഗ്ഗമാണ്.
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് ഉയർന്നുവന്ന കണ്ണീർ അടക്കാനായില്ല. ജനങ്ങൾ പ്രിയനായ, ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായവനെ അനുഗമിച്ചു.
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
അപ്പോൾ ദുഃഖിതമനസ്സോടെ രാജാവ്, ദീനരായ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, 'എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ ഞാൻ കാണും' എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഗൃഹത്തിൽനിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
മുന്നിൽ കരയുന്ന സ്ത്രീകളുടെ മഹാശബ്ദം കേട്ടു; വലിയ ആന കെട്ടപ്പെടുമ്പോൾ പിടിയാനകളുടെ നാദംപോലെ.
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
കാകുത്സ്ഥവംശത്തിലെ തേജസ്വിയായ പിതാവായ രാജാവ് അപ്പോൾ വാടിയവനായി കാണപ്പെട്ടു; പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ ഗ്രഹത്താൽ ഗ്രസിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ.
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
തേജസ്വിയും അചിന്ത്യസ്വരൂപനുമായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ സാരഥിയോട് വേഗത്തിൽ രഥം പൂട്ടാൻ കല്പിച്ചു.
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"പോകൂ" എന്ന് രാമൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു, "നില്ക്കൂ" എന്ന് ജനങ്ങളും പറഞ്ഞു; രണ്ടും അനുസരിക്കാനാകാതെ സാരഥി വഴിയിൽ കുടുങ്ങി.
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
മഹാബാഹുവായ രാമൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ, നഗരവാസികളുടെ വീണ കണ്ണീരിൽ ഭൂമിയിലെ പൊടി അടങ്ങി.
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
രാഘവന്റെ യാത്രയിൽ, കരച്ചിലും കണ്ണീരുംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച്, "അയ്യോ" എന്ന് നിലവിളിച്ച്, ബോധശൂന്യമായ നഗരം അത്യന്തം വേദനിച്ചു.
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
സ്ത്രീകളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് വ്യസനത്താലും ക്ലേശത്താലും ഉണ്ടായ കണ്ണീർ ഒഴുകി; മീനുകളുടെ ഇളക്കത്താൽ ഇളകുന്ന വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് താമരകൾ പൊഴിയുന്നതുപോലെ.
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
നഗരം ഏകമനസ്സോടെ രാമനെ പിന്തുടരുന്നത് കണ്ട തേജസ്വിയായ രാജാവ് വേര് മുറിഞ്ഞ വൃക്ഷംപോലെ ദുഃഖത്താൽ വീണു.
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
അപ്പോൾ രാമന്റെ പിന്നിൽനിന്ന് ജനങ്ങളുടെ വലിയ നിലവിളി ഉയർന്നു; രാജാവ് അതിദുഃഖത്താൽ തളർന്നു വീഴുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ.
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
ചിലർ "ഹാ രാമാ!" എന്ന് വിലപിച്ചു, മറ്റു ചിലർ "രാമന്റെ അമ്മേ!" എന്ന് വിലപിച്ചു; അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഉറക്കെ കരഞ്ഞു.
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
രാമൻ തിരിഞ്ഞുനോക്കിയപ്പോൾ, വഴിയിൽ തന്നെ പിന്തുടർന്നുവരുന്ന വിഷാദഗ്രസ്തനായ, മനസ്സ് ഭ്രമിച്ച രാജാവിനെയും മാതാവിനെയും കണ്ടു.
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
അവൻ കുരുക്കിൽ കുടുങ്ങിയ കിടാവുപോലെയായി; ധർമ്മപാശത്താൽ ബന്ധിതനായതുകൊണ്ട് അമ്മയെ തുറന്നു നോക്കിയില്ല.
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
കാൽനടയായി പോകുന്ന ആ രണ്ടുപേരെയും — വാഹനത്തിന് അർഹരും, ദുഃഖത്തിന് അനർഹരും, സുഖത്തിൽ ശീലിച്ചവരുമായവരെ — കണ്ടപ്പോൾ, സാരഥിയോട് "വേഗം പോകൂ" എന്ന് പ്രേരിപ്പിച്ചു.
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമന് പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും ദുഃഖത്തിൽ ജനിച്ച ആ കാഴ്ച സഹിക്കാനായില്ല; തോട്ടിക്കോലാൽ കുത്തിയ ആനയെപ്പോലെ.
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
കിടാവിനെ ഓർത്ത്, കിടാവിനെ കെട്ടിയിട്ട പശു വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതുപോലെ രാമന്റെ അമ്മ ഓടി.
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
അതുപോലെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കൗസല്യ ആ രഥത്തിന് പിന്നാലെ ഓടി; 'രാമാ! രാമാ!' 'ഹാ സീതേ!' 'ലക്ഷ്മണാ!' എന്ന് വിളിച്ചുകൊണ്ട്.
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയ്ക്കും വേണ്ടി കണ്ണീർ ഒഴുക്കുന്ന, നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ ഉലയുന്ന അമ്മയെ അദ്ദേഹം പലതവണ നോക്കി.
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'നിൽക്കൂ!' എന്ന് രാജാവ് വിളിച്ചു; 'പോകൂ, പോകൂ!' എന്ന് രാഘവൻ പറഞ്ഞു. സുമന്ത്രന്റെ മനസ്സ് രണ്ടു ചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങിയതുപോലെയായി.
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'ഞാൻ കേട്ടില്ല' എന്ന് രാജാവിനോട് പറയൂ, ശകാരം കിട്ടിയാലും; 'ദീർഘകാലം ദുഃഖം നൽകിയ ഈ പാപി (രാമൻ)' എന്നും പറയൂ — എന്ന് രാമൻ സുമന്ത്രനോട് പറഞ്ഞു.
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
രാമന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച്, ആ ജനങ്ങളോട് യാത്ര പറഞ്ഞ്, സാരഥി പോകുമ്പോൾത്തന്നെ കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ തെളിച്ചു.
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
രാജാവിന്റെ ജനങ്ങൾ രാമനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് മടങ്ങി; എന്നാൽ മനസ്സുകൊണ്ട് അതിവേഗത്തിൽ പോയിട്ടും ആ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനിൽ നിന്ന് അവർ മടങ്ങിയില്ല.
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"വീണ്ടും മടങ്ങിവരണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ ദൂരം വരെ പിന്തുടരരുത്." ഇങ്ങനെ മന്ത്രിമാർ മഹാരാജാവായ ദശരഥനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സർവഗുണസമ്പന്നനായ രാജാവ്, വിയർപ്പിൽ കുളിച്ച ശരീരത്തോടും ദുഃഖിതരൂപത്തോടും, ഭാര്യയോടൊപ്പം ദീനനായി അവിടെ നിന്ന് പുത്രനെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു.