ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ · ಸರ್ಗ 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २.४०.१ ॥
ಆಗ ರಾಮ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಮುಗಿದು, ರಾಜನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು.
2.40.2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २.४०.२ ॥
ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನು ಅವನಿಗೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ, ದುಃಖದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ, ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
2.40.3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २.४०.३ ॥
ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಹಿಂದೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು.
2.40.4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २.४०.४ ॥
ಅವನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅಳುತ್ತಾ, ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿದ ತಾಯಿ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಲೆಯನ್ನು ಮೂಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು.
2.40.5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ २.४०.५ ॥
ಮಗನೇ, ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀಯೆ; ನೀನು ಸ್ನೇಹಿತರ ಮೇಲೆ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳವನು. ಅಣ್ಣ ರಾಮ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ತೋರಬೇಡ.
2.40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ २.४०.६ ॥
ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಇದೇ ನಿನ್ನ ದಾರಿ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಹಿರಿಯನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವುದು.
2.40.7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ २.४०.७ ॥
ಇದೇ ಈ ವಂಶದ ಸನಾತನವಾದ, ಉಚಿತವಾದ ನಡೆ: ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ ಮತ್ತು ದೀಕ್ಷೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ.
2.40.8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २.४०.८ ॥
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ದೃಢನಾದ, ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯನಾದ ಅವನಿಗೆ "ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗನೇ, ಹೋಗು, ಹೋಗು" ಎಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳಿದರು.
2.40.9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ २.४०.९ ॥
"ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನೆಂದೂ ದಶರಥನೆಂದೂ ತಿಳಿ; ನನ್ನನ್ನು ಜನಕನ ಮಗಳು (ಸೀತೆ) ಎಂದು ತಿಳಿ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೇ ಅರಣ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿ. ಪ್ರಿಯನೇ, ಸುಖವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆಯೋ ಹಾಗೆ ಹೋಗು."
2.40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ २.४०.१० ॥
ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ (ರಾಮನಿಗೆ) ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ವಿನಯವಂತನೂ ವಿನಯದ ರೀತಿ ತಿಳಿದವನೂ ಆಗಿ, ಮಾತಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆ.
2.40.11
रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ २.४०.११ ॥
"ರಥವನ್ನು ಏರು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ. ರಾಮನೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಹೇಳುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುವೆನು."
2.40.12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ २.४०.१२ ॥
"ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನೀನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು. ರಾಣಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಏನು ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರಿಸಿದಳೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು."
2.40.13
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः ॥ २.४०.१३ ॥
ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ರಥವನ್ನು ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೀತೆ ಏರಿದಳು; ಸುಂದರ ಸೊಂಟವುಳ್ಳ ಆಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು.
2.40.14
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २.४०.१४ ॥
ವನವಾಸವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸೀತೆಗೆ ಮಾವನು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.
2.40.15
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ २.४०.१५ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗಾಗಿ ಆಯುಧಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ಕವಚಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಥದ ತಳದಲ್ಲಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟವು.
2.40.16
अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ २.४०.१६ ॥
ನಂತರ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಥವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಏರಿದರು.
2.40.17
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ २.४०.१७ ॥
ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿ ಏರಿದವರನ್ನು ನೋಡಿ, ಸುಮಂತ್ರನು ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಳಗಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥ ಓಡಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು.
2.40.18
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ २.४०.१८ ॥
ರಾಘವನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಹಾ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಮೂರ್ಛೆ ಆವರಿಸಿತು; ಜನರ ಶಕ್ತಿಯೂ ಮೂರ್ಛಿತವಾದಂತಾಯಿತು.
2.40.19
तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ २.४०.१९ ॥
ಆ ನಗರವು ಗಾಬರಿ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿತು; ಮದಿಸಿ ಕೋಪಗೊಂಡ ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಹೇಷಾರವ ಹಾಗೂ ಗೊರಸಿನ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಅದು ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಮೊಳಗಿತು.
2.40.20
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २.४०.२० ॥
ಆಗ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರೊಂದಿಗೆ ಆ ನಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕಟಪಟ್ಟು, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿದವನು ನೀರಿನತ್ತ ಓಡುವಂತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಓಡಿತು.
2.40.21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २.४०.२१ ॥
ಪಕ್ಕ ಮತ್ತು ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ನೇತಾಡುತ್ತ, ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.
2.40.22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २.४०.२२ ॥
ಸಾರಥಿಯೇ, ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಓಡಿಸು; ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನಾವು ನೋಡಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ನಮಗೆ ಕಾಣಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವುದು.
2.40.23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २.४०.२३ ॥
ರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು; ದೇವಪುತ್ರನಂತಿರುವವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದು ಒಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ.
2.40.24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २.४०.२४ ॥
ವೈದೇಹಿ ಕೃತಕೃತ್ಯಳು; ನೆರಳಿನಂತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮೇರುವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ.
2.40.25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २.४०.२५ ॥
ಅಯ್ಯೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ದೇವಸದೃಶನಾದ ಸಹೋದರನನ್ನು ನೀನು ಸೇವಿಸುವೆ — ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನು.
2.40.26
महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २.४०.२६ ॥
ಇದು ನಿನ್ನ ಮಹಾಬುದ್ಧಿ; ಇದೇ ಮಹಾ ಉನ್ನತಿ. ನೀನು ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದೇ ಸ್ವರ್ಗದ ಮಾರ್ಗ.
2.40.27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २.४०.२७ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಜನರು ಪ್ರಿಯನಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ಆನಂದನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದರು.
2.40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २.४०.२८ ॥
ಆಗ ದುಃಖಿತ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಜನು, ದೀನ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, 'ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡುವೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು.
2.40.29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ २.४०.२९ ॥
ಮುಂದೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು; ದೊಡ್ಡ ಆನೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಆರ್ತನಾದದಂತೆ.
2.40.30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ २.४०.३० ॥
ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ವಂಶದ ಶ್ರೀಮಂತ ತಂದೆಯಾದ ರಾಜನು ಆಗ ಕಳೆಗುಂದಿದವನಂತೆ ಕಂಡನು; ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ಗ್ರಹಣದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ.
2.40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ २.४०.३१ ॥
ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ವರೂಪನೂ ಆದ ದಶರಥ ಪುತ್ರ ರಾಮನು ಸಾರಥಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು.
2.40.32
रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २.४०.३२ ॥
"ಹೋಗು" ಎಂದು ರಾಮನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು, "ನಿಲ್ಲು" ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳಿದರು; ಎರಡನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದೆ ಸಾರಥಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದನು.
2.40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ २.४०.३३ ॥
ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಪುರಜನರ ಬಿದ್ದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನೆಲದ ಧೂಳು ಶಾಂತವಾಯಿತು.
2.40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ २.४०.३४ ॥
ರಾಘವನ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಳುವಿನಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ, "ಅಯ್ಯೋ" ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ನಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತವಾಯಿತು.
2.40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ २.४०.३५ ॥
ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದಣಿವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು; ಮೀನಿನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುವ ನೀರಿನಿಂದ ತಾವರೆಗಳು ಉದುರಿದಂತೆ.
2.40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ २.४०.३६ ॥
ನಗರವು ಏಕಚಿತ್ತದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜನು ದುಃಖದಿಂದ ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಬಿದ್ದನು.
2.40.37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ २.४०.३७ ॥
ಆಗ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಜನರ ಮಹಾ ಆಕ್ರಂದನ ಧ್ವನಿ ಹೊರಟಿತು; ರಾಜನು ಅತಿದುಃಖದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು.
2.40.38
हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ २.४०.३८ ॥
ಕೆಲವರು "ಅಯ್ಯೋ ರಾಮಾ!" ಎಂದು ಕೊರಗಿದರು, ಇತರರು "ರಾಮನ ತಾಯೇ!" ಎಂದು ಕೊರಗಿದರು; ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು.
2.40.39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ २.४०.३९ ॥
ರಾಮನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡಿದಾಗ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷಾದಗ್ರಸ್ತ, ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿತವಾದ ರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡನು.
2.40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ २.४०.४० ॥
ಅವನು ಪಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾದ ಕರುವಿನಂತಾದನು; ಧರ್ಮಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ್ದರಿಂದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ.
2.40.41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ २.४०.४१ ॥
ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು — ವಾಹನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರು, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹರು, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವರು — ಕಂಡು, ಸಾರಥಿಯನ್ನು "ಬೇಗ ಹೋಗು" ಎಂದು ಪ್ರೇರಿಸಿದನು.
2.40.42
नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ २.४०.४२ ॥
ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನು ತಂದೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದನು; ಅಂಕುಶದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ.
2.40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ २.४०.४३ ॥
ಕರುವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಕರು ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸು ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುವಂತೆ, ರಾಮನ ತಾಯಿ ಓಡಿದಳು.
2.40.44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ २.४०.४४ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಅಳುತ್ತಾ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆ ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡಿದಳು; 'ರಾಮ! ರಾಮ!' 'ಅಯ್ಯೋ ಸೀತೆ!' 'ಲಕ್ಷ್ಮಣ!' ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ.
2.40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ २.४०.४५ ॥
ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯ ಕಾರಣ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ನರ್ತಿಸುವಂತೆ ತೂರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಅವನು ಪದೇ ಪದೇ ನೋಡಿದನು.
2.40.46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ २.४०.४६ ॥
'ನಿಲ್ಲು!' ಎಂದು ರಾಜ ಕೂಗಿದನು; 'ಹೋಗು, ಹೋಗು!' ಎಂದು ರಾಘವ ಹೇಳಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ಥಿತಿ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿದಂತಾಯಿತು.
2.40.47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ २.४०.४७ ॥
'ನಾನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ' ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳು, ನಿಂದೆ ಬಂದರೂ ಸರಿ; 'ದೀರ್ಘಕಾಲ ದುಃಖ ನೀಡಿದ ಈ ಪಾಪಿ (ರಾಮ)' ಎಂದೂ ಹೇಳು — ಎಂದು ರಾಮ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.
2.40.48
स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ २.४०.४८ ॥
ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಆ ಜನರಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ಸಾರಥಿ ಹೊರಡುವಾಗಲೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು.
2.40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २.४०.४९ ॥
ರಾಜನ ಜನರು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಆ ಮಾನವೋತ್ತಮನಿಂದ ಅವರು ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ.
2.40.50
यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ २.४०.५० ॥
"ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವವನನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಾರದು." ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
2.40.51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ २.४०.५१ ॥
ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಜನು, ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹ ಮತ್ತು ವಿಷಾದ ತುಂಬಿದ ರೂಪದೊಂದಿಗೆ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ದೀನನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು.