वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.46.1
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।
सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.४६.१ ॥
नंतर राघव रामाने रमणीय तमसा तीराचा आश्रय घेऊन, सीतेकडे पाहून, सौमित्री लक्ष्मणाला हे वचन सांगितले.
2.46.2
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।
वनवासस्य भद्रं ते न चोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २.४६.२ ॥
हे सौमित्री, आज वनवासाची ही पहिली रात्र आहे. तुझे कल्याण असो, तू उत्कंठित होऊ नकोस.
2.46.3
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।
यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥ २.४६.३ ॥
पाहा, सभोवतालची ओसाड अरण्ये जणू रडत आहेत; आपल्या घरट्यांकडे परतलेले मृग आणि पक्षी त्यात लपलेले आहेत.
2.46.4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।
सस्त्रीपुंसा गतानस्मान् शोचिष्यति न संशयः ॥ २.४६.४ ॥
आज माझ्या पित्याची राजधानी अयोध्या नगरी, स्त्री-पुरुषांसह, आपण गेल्यामुळे शोक करील; यात संशय नाही.
2.46.5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।
त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्नभरतौ तथा ॥ २.४६.५ ॥
राजाच्या अनेक गुणांमुळे लोक त्याच्यावर अनुरक्त आहेत; तुझ्यावर, माझ्यावर, शत्रुघ्न आणि भरतावरही ते अनुरक्त आहेत.
2.46.6
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।
अपि नान्धौ भवेतां नौ रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥ २.४६.६ ॥
माझ्या पित्याबद्दल आणि यशस्विनी मातेबद्दल मला शोक वाटतो; आमच्यासाठी सतत रडून ते अंध होऊ नयेत.
2.46.7
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।
धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥ २.४६.७ ॥
धर्मात्मा भरत निश्चितच माझ्या पित्याला आणि मातेला धर्म, अर्थ व काम यांनी युक्त शब्दांनी धीर देईल.
2.46.8
भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः।
नानुशोचामि पितरं मातरं च महाभुज ॥ २.४६.८ ॥
हे महाबाहो, भरताच्या दयाळूपणाचा वारंवार विचार करून मी पित्यासाठी आणि मातेसाठी शोक करत नाही.
2.46.9
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थं सहायता ॥ २.४६.९ ॥
हे नरव्याघ्रा, माझ्यामागे येऊन तू आपले कर्तव्य पार पाडले आहेस; वैदेहीच्या रक्षणासाठी मदत शोधली पाहिजे.
2.46.10
अद्भिरेव हि सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।
एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥ २.४६.१० ॥
हे सौमित्री, आज रात्री मी केवळ पाणी घेऊन राहीन; वनात विविध वस्तू असल्या तरी हेच मला आवडते.
2.46.11
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।
अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥ २.४६.११ ॥
लक्ष्मणाला असे सांगून राघवाने सुमंत्रालाही म्हटले, "हे सौम्या, घोड्यांच्या बाबतीत दक्ष राहा."
2.46.12
सोऽश्वान् सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।
प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥ २.४६.१२ ॥
सूर्य मावळतीस आल्यावर सुमंत्राने घोड्यांना आवरून धरले, त्यांना भरपूर चारा दिला आणि त्यांच्याजवळच राहिला.
2.46.13
उपास्य तु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपागताम्।
रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥ २.४६.१३ ॥
शिवा संध्येची उपासना करून, रात्र आल्याचे पाहून, सारथी सुमंत्राने सौमित्री (लक्ष्मणा) सह रामासाठी शय्या तयार केली.
2.46.14
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैर्वृताम्।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥ २.४६.१४ ॥
तमसेच्या तीरावर वृक्षपर्णांनी झाकलेली ती शय्या पाहून, राम सौमित्री (लक्ष्मण) आणि पत्नीसह त्यावर निजला.
2.46.15
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तु श्रान्तं सम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः।
कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥ २.४६.१५ ॥
पत्नीसह गाढ झोपलेल्या, थकलेल्या रामाला पाहून, लक्ष्मणाने सारथ्याला रामाचे विविध गुण सांगितले.
2.46.16
जाग्रतोरेव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।
सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥ २.४६.१६ ॥
तमसेच्या तीरावर, सौमित्री आणि सारथी जागे असतानाच, रामाचे गुण सांगता सांगताच ती रात्र सरून सूर्य उगवला.
2.46.17
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।
अवसत् तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥ २.४६.१७ ॥
गुरांच्या कळपांनी गजबजलेल्या तीरांच्या तमसेपासून थोड्या दूर, रामाने प्रजाजनांसह ती रात्र तेथेच घालवली.
2.46.18
उत्थाय च महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।
अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥ २.४६.१८ ॥
महातेजस्वी राम उठला, त्या प्रजाजनांना पाहून, पुण्यलक्षणी भाऊ लक्ष्मणाला म्हणाला.
2.46.19
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निर्व्यपेक्षान् गृहेष्वपि।
वृक्षमूलेषु संसक्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥ २.४६.१९ ॥
हे सौमित्री, आमच्यावरच अवलंबून राहून घरे सोडलेल्यांना आता पाहा लक्ष्मणा — ते वृक्षमुळांशी चिकटून पडले आहेत.
2.46.20
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने।
अपि प्राणान् न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥ २.४६.२० ॥
आमच्या परतण्याबाबत हे नगरवासी जसा निर्धार करत आहेत, ते प्राणही पणाला लावतील; पण आपला निश्चय सोडणार नाहीत.
2.46.21
यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु।
रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २.४६.२१ ॥
हे सर्व गाढ झोपलेले असतानाच आपण लवकर रथात बसून निर्भय मार्गाने जाऊ.
2.46.22
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।
स्वपेयुरनुरक्ता मा वृक्षमूलेषु संश्रिताः ॥ २.४६.२२ ॥
म्हणून यापुढे इक्ष्वाकु-नगरातील प्रेमळ नागरिकांनी वृक्षमुळांचा आश्रय घेऊन झोपू नये.
2.46.23
पौरा ह्यात्मकृताद् दुःखाद् विप्रमोच्या नृपात्मजैः।
न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥ २.४६.२३ ॥
नगरवासी स्वतःच्या कृतीने ओढवलेल्या दुःखातून राजपुत्रांनी मुक्त करण्यायोग्य आहेत; त्यांना स्वतःच दुःखात लोटू नये.
2.46.24
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद् धर्ममिव स्थितम्।
रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥ २.४६.२४ ॥
साक्षात धर्मासारखा उभ्या असलेल्या रामाला लक्ष्मण म्हणाला: हे प्राज्ञ, मला हेच योग्य वाटते; लवकर रथात बसावे.
2.46.25
अथ रामोऽब्रवीत् सूतं शीघ्रं संयुज्यतां रथः।
गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो ॥ २.४६.२५ ॥
मग राम सारथ्याला म्हणाला, "लवकर रथ जोडा. मग मी अरण्यात जाईन; हे प्रभो, इथून लवकर चला."
2.46.26
सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।
योजयित्वा तु रामस्य प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥ २.४६.२६ ॥
मग सारथ्याने घाईने त्या उत्तम घोड्यांनी रथ जोडला आणि रामाला हात जोडून निवेदन केले.
2.46.27
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।
त्वरयाऽऽरोह भद्रं ते ससीतः सहलक्ष्मणः ॥ २.४६.२७ ॥
"हे महाबाहो, रथिकांमध्ये श्रेष्ठा, तुझा हा रथ जोडला आहे. लवकर चढ; सीता आणि लक्ष्मणासह तुझे कल्याण असो."
2.46.28
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः।
शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥ २.४६.२८ ॥
त्या रथावर आरूढ होऊन राघव परिवारासह वेगाने वाहणारी, भोवऱ्यांनी खवळलेली तमसा नदी ओलांडून गेला.
2.46.29
स संतीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।
प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥ २.४६.२९ ॥
नदी ओलांडून तो महाबाहू, श्रीमान राम काटेरहित, कल्याणकारी महामार्गात प्रवेशला; भय पाहणाऱ्यांना तो मार्ग अभयदायक होता.
2.46.30
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद् वचः।
उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमारुह्य सारथे ॥ २.४६.३० ॥
नगरवासीयांना भ्रमात टाकण्यासाठी राम सारथ्याला म्हणाला, "हे सारथी, तू रथावर चढून उत्तरेकडे तोंड करून चाल."
2.46.31
मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥ २.४६.३१ ॥
क्षणभर वेगाने जाऊन पुन्हा रथ परत वळव; नागरिक मला ओळखू नयेत अशा रीतीने सावधपणे कर.
2.46.32
रामस्य तु वचः श्रुत्वा तथा चक्रे च सारथिः।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥ २.४६.३२ ॥
रामाचे वचन ऐकून सारथ्याने तसेच केले; परत येऊन रथाची माहिती रामाला दिली.
2.46.33
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौ
तदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।
प्रचोदयामास ततस्तुरंगमान्
स सारथिर्येन पथा तपोवनम् ॥ २.४६.३३ ॥
मग रथाला जुंपलेले घोडे, सीतेसह रघुवंशाला वाढवणारे ते दोघे रथावर बसल्यावर, सारथ्याने तपोवनाच्या मार्गाने हाकले.
2.46.34
ततः समास्थाय रथं महारथः
ससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।
उदङ्मुखं तं तु रथं चकार
प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनात् ॥ २.४६.३४ ॥
मग महारथी दशरथपुत्र सारथ्यासह रथावर चढून वनात गेला; प्रस्थानाची शुभ चिन्हे पाहून त्याने रथ उत्तराभिमुख केला.